Cümleler arasındaki münasebet

Şimdi âyetin cümlelerinin tahliline bakıyoruz.

İşte âyetin şu birinci cümlesi: هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى اْلاَرْضِ جَمِيعًا nın nazm ve dizilişi "Beş vecih" iledir.

Birinci Vecih: Bundan önceki âyet, hayat ve vucûd ni'metine dair olan keyfiyete işaret eylemiş., bu âyet ise, beka ni'metine ve onun sebeblerine işaret etmektedir.

İkinci Vecih: Vaktâ ki evelki âyet, beşer için en yüksek mertebeyi, yani Hak Tealaya rücû' mertebesini isbat eyledi. Sami'in zihni hemen sual sormak üzere intibaha geldi ve sordu: "Şu zelil insanın bu yüksek mertebeye ve âlî dereceye istidadı nereden?. Olsa olsa, belki Allah u Tealanın fazlı ve cezbiyle olabilir?.

İşte sanki şu هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَا فِى اْلاَرْضِ جَمِيعًا âyet cümlesi o suale cevab vererek diyor ki: "Evet, bütün dünya'yı musahhar ettiği beşerin, Hâlıkı yanında pek azim bir mevkii vardır."

Üçüncü Vecih: Bundan evvelki âyet, vakta beşer için haşir ve kıyametin olacağına işaret eyledi. Dinleyici yine sual sormak hazırlığı yaparak dedi: "Beşerin ne gibi bir ehemmiyeti, kıymeti var ki; kıyamet onun için kopsun.. Ve saadetine yol açılması için şu alem harap edilsin, yıkılsın?" İşte bu suale karşı da, üstteki âyet cümlesi cevaben dedi ki "o ki, yeryüzündekilerin tamamı istifadesine müheyya edilmiş.. Ve bütün kâinat nevileri musahhar kılınmış olan bu insanın elbette azim bir ehemmiyeti vardır. Hem bu vaziyetiyle hilkatin gaye ve neticesi beşer olduğuna da işaret edilmiş oluyor.

Dördüncü Vecih: Önceki âyet اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ile; vasıtaların ref edilip, merci'iyetin münhasıran ve yalnız Allah'a olacağına işaret eylemiştir. Halbuki, dünyada insanın pek çok mercileri vardır. İşte bu istifhama karşı âyetin bu cümlesi der ki: Evet o gün; sebepler, vasıtalar Kudret elinin tasarrufu üstünden şeffaflaştırılacak, altında yalnız Allanın tasarrufu görünecek ve gösterilecektir. Bununla beraber dünyada dahi hakikî merci', yine ancak Allah'tır. Vasıtaların dünyada zâhiren araya girmesi, bir takım hikmetler içindir. Yoksa insanın muhtaç bulunduğu bütün herşeyini halk eyleyip veren yine ancak Hak Tealadır.

Beşinci Vecih: Önceki âyet, vaktaki saadet-i ebediyeye işaret eyledi.. Bu âyet ise, fazl-ı İlahînin o saadetten önce olduğuna işaret eylemiştir, ki o saadeti de istilzam eden yine ancak o fazl-ı Rahmanîdir. Yani yer yüzündeki her şey, kendisine ihsan edilmiş olan insanın, saadet-i ebediye dahi ona verileceği muhakkaktır, şeksizdir ve bu insan ona müstahaktır.

Amma ثُمَّ اسْتَوَى اِلَى السَّمَاءِ cümlesinin nazm, irtibat ve dizilişi ise, "dört vecih" iledir:

Birincisi: Sema, yerin refikasıdır, arkadaşıdır. Hiçbir kimse bulunmaz ki; yeri tasavvur ettiği zaman, zihninde semayı dahi hatırlamış olmasın.

İkincisi: Semanın tanzim ve tertibi, beşerin yer yüzündeki nimetlerden istifadesini tekmil ve tamamlamak içindir.

Üçüncüsü: Evvelki cümle, ihsan ve fazi delillerine işaret eyledi. Bu cümle de, azamet ve kudretin delillerine işaret eylemektedir.

Dördüncüsü: Şu ثُمَّ اسْتَوَى اِلَى السَّمَاءِ cümlesi işaret ediyor ki; beşerin faydalandığı nimetler ve sair eşya, yeryüzündekilere münhasır değildir, belki sema dahi onun istifadesine musahhardır. (çünki kâinatın enva-ı mevcudatı birbirine yardımcı ve birbirlerinin tamamlayıcısı olmaları ile, beşer için semavat aleminde dahi başka istifade cihetlerine işaret vardır demektir.)

Amma فَسَوَّيهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ cümlesinin nazm ve dizilişi ise "üç vecihledir.

Birinci Vechi: Bu cümlenin üstteki cümle ile olan irtibatı فَيَكُونُ nun كُنْ ile olan bağı gibidir.

İkinci Vechi: Yine bu cümlenin üstteki cümle ile olan rabtı, bağlantısı; kudret taallukunun, irade taalluku ile olan rabtı mesabesindedir.

Üçüncü Vechi: Yine bu cümlenin üstteki cümle ile rabtı, neticenin mukaddeme ile olan bağı gibidir.

Amma وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ cümlesinin nazmı da "iki vech" iledir.

Birincisi: Bu cümle, sabık cümlenin tanzimine, dizilişine bir "delil-i limmî" dir. Nasılki sabık cümle tanzimi de bu cümleye "delil-i innî" idi. Zira ittisak, (beraberlik içinde olmak) ve intizam, kâmil bir ilmin vücûduna delalet ederler. Nasılki ilim de intizamı ifade eder, gösterir.

İkincisi: Üstteki cümle kâmil bir kudrete delalet ediyor. Bu cümle ise, şamil bir ilme delildir.