Cümleler arasındaki münasebet

Amma يُخَادِعُونَ lafzından tâ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ ye kadar ki cümlelerin önceki ayet ile olan diziliş ve nazm ciheti için şuna bak ki: Bu yedi adet cümlelerde yekdiğerlerini gerektiren ve birbirlerine terettüb eyleyen müteselsil olan neticeleri tazammun etmiş olmalarıdır.

İşte, birbirlerini mütezammın olan o yedi cümleler ise şunlardır:

1-Münafıkların muhali taleb etmeleriyle ahmaklıklarını göstermek..

2-Menfaat niyetiyle, nefislerine vermiş oldukları zararları ile sefihliklerini bildirmek..

3-Zarar ile menfaatin arasını temyiz edip ayıramamaları ile cehaletlerini ilan eylemek..

4-Tiynetlerinin habisliğini ve asıl ve hilkat itibariyle sıhhat, istikamet madeni olması lazım gelen akıllarının hastalık ve marazını ve hayat menba'ı olan kalblerinin ölmüşlüğünü i'lan etmek suretiyle rezilliklerini izhar eylemek..

5-Şifayı ararken, hastalıklarını arttırdıklarını gösteren ifadeleriyle; zelillik ve acizliklerini beyan etmek..

6-Sonra, dünyada iken, içinde bulundukları mahza elemin, azabın, ahirette daha çok ve daha büyük bir elem-i sırfı doğuracağını bildirip, onları tehdit eylemek..

7-Ve onları alamet ve nişanların en kabihi olan yalancılıkla damgalayarak beynennas teşhir eylemek..

Amma şimdi, bu yedi cümlenin ittisak içinde oluşu ve intizamkârane çizgide olmalarıyla beraber, aralarındaki hükmün yekdiğerlerine akıp dökülüşü ise şöyledir:

Nasıl ki sen, bir adamı yapmakta olduğu kötü bir fiil ve hareketten zecredip vazgeçirmek için, nasihat etmek istediğinde; ona herhalde önce dersin ki: Ey filan! Eğer sende akıl varsa, yaptığın şu işin neticeye varması muhaldir.. Sonra ona: Eğer nefsini seviyorsan, bu iş sana zarar getirecektir.. Sonra dersin: Sen de eğer hissetme, duyma varsa; neden zararla menfaatin arasını ayıramıyorsun?. Sonra da ona: Eğer sen, ihtiyarı olmayan bir cisim isen; hiç olmazsa, kendi seciyenin bozuk olduğunu bilmelisin. Zira, görünen o ki, senin seciyende öyle bir hastalık vardır ki; hakikati tahrif eylemekte, tatlıyı sana acı göstermektedir. Sonra da ona dersin ki, eğer sen şifayı arıyor ve istiyor isen; senin şu seciyendeki bozukluk, hastalığını iyileştirmek değil, bilakis arttırmaktadır.

Böylece senin mesel ve misalin; uykusuzluk hastalığına müptela olmuş birisine benzer ki; Hırs ile uyumak ister, fakat uykusu gelmez, uyuyamaz. Uyuyamayınca da kalak’a, sinirliliğe düşer; nu'ası da (yani, uykunun ilk tabakası olan amızganmaklığı da) kaybeder. Ya da bunun meseli; kalbi merak hastalığına müptela olmuş adama benzer ki, her hangi bir şeyi merak edip düşünür. Düşündükçe de, o şey onun yanında büyüdükçe büyür. O da ona karşı gam çekmeye başlar, tâ o musibetli hal, kendisi için ikileşinceye kadar gider.

İşte sonra, sen bu adama dersin: Eğer sen lezzet almayı istiyor ve arıyorsan; senin bozuk olan bu seciyende şiddetli bir elem vardır ki, daha beteri bir elemi netice veriyor; o elem daha çok şiddetlidir ki; sair içi kof, dışı tantanalı lezzetler gibi de değildir.

Sonra ona: Eğer bütün bu öğütlerle uyanamadın ve seslerini işitemedinse; o durumda senin hortumun üzerine çirkin bir vesmi, bir ateşli damgayı vurmaktan başka ve senin insanlar arasında kalb ve ruhundaki fesadının insanlara sirayet etmemesi için umuma ilan edilmenden gayrı yapılacak bir şey kalmaz.

İşte aynen bu misal gibi; Cenab-ı Hak teâla dahi münafıkları zecr ile ahmak ilan etmek için يُخَادِعُونَ اللهَ demiş. Ve onların tam ahmaklıklarını da göstermek, bildirmek için, يُخَادِعُونَ النَّبِىَّ dememiştir. Yani ki, (mefhum-u muhalifle) diyor ki: Onlar nasıl ve ne suretle Allah'ın emirlerini tebliğ etmekle vazifeli olan peygamberi hile ile kandırabilebilirler. Zira Peygamber (A.S.M.) Allah'tan gelen emirleri tebliğ eyleyen bir me'murdur. O takdirde, Peygambere karşı yaptıkları hileleri yine Allah'a raci olur. Oysa, Allahü teâlaya hile yapmak muhaldir. Muhali talep etmek ise, ahmaklıktır. Böylesi ahmaklık da, elbetteki medar-ı taaccübdür.

Sonra, ayet وَمَايَخْدَعُونَ اِلاّۤ اَنْفُسَهُمْ ile devam eder, tâ ki onların sefihliklerini, akılsızlıklarını ortaya koyup göstersin. Yani şöyle: "Ey münafıklar! Yaptığınız işte menfaat değil, zarar vardır. Hem de bu zarar, dönüp dolaşır yine nefislerinize dönmektedir. Demek ki, ey münafıklar! siz, kimseyi değil, sadece kendinizi aldatıyorsunuz!"

Sonra da, cehaletlerini bildirmek, anlatmak üzere: وَمَايَشْعُرُونَ cümlesi takip etmiştir. Yani şöyle: "Ey câhiller, siz hayvandan daha şuursuz ve dall olan câmid taşlar gibi mi oldunuz ki; zarar ile menfaatin arasındaki farkı hissedemiyorsunuz!"

Sonra da, Ruh cevherlerinin bozulmuş olması sebebiyle, rezilliklerini teşhir etmek üzere, evvelki cümlenin arkasına فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ cümlesini eklemiştir. Yani ki şöyle: "Ey münafıklar, eğer sizin bir ihtiyarınız, seçme iradeniz yok ise de; hiç olmazsa, müptelası bulunduğunuz hastalığı, hastalık olarak bilmeniz ve seciyelerinizin bozukluğunu anlamanız îcab eder. Hem dahi nifâk ve hasedin, ruhta bir hastalık olup hakikati tahrif ve tağyir etmek onun işi olduğunu idrâk etmeniz gerekmektedir. Evet, sizler, ruhlarınızdaki o bozukluk ile; acıyı tatlı, tatlıyı da acı sanmaya ve karayı ak, akı da kara zannetmeye kadar varmışsınız. Eğer sizde azıcık bir şuur kalmışsa, o bozuk ve fâsid hale göre hareket etmeyiniz.

Sonra da, münafıkların zillet ve perişaniyetlerini göstermek için فَزَادَهُمُ اللهُ مَرَضًا yi ilave etmiştir. Yani bununla şöyle der: "Siz eğer o bozuk seciyenizle şifayı arıyor ve içinizdeki öfke ve gayzınıza bir teşeffî, bir içini boşaltıp rahatlama istiyorsanız, biliniz ki; bu nifâk öyle bir marazdır ki, sizdeki maraz ve hastalığa bir çok hastalıkları ilave etmektedir. Sizin haliniz öyle birisine benziyor ki; intikam almak için kırılmış elini kullanır, haliyle o ele kırıklık üstüne kırıklıklar eklemiş olur.

Sonra da, münafıkları tehdid etmek üzere: وَلَهُمْ عَذَابٌ اَلِيمٌ der. Yani: "Siz eğer lezzeti, tadı arıyorsanız; şu nifâkınız var ya, içinde öyle acil, peşin şiddetli bir elem vardır ki; bu acil, peşin elem, sonra gelecek olan âcil آجل elemin içinde daha şiddetli bir elemi netice verecektir. Evet, ayetin şu cümlesi sanki diyor: "Münafıklık; içinde süflî ve menhus bazı acil lezzetler bulunabilen sair maasî ve günahların cinsinden değildir."

Ve sonra ayet bu mevzu'u tamamlamak ve münafıkları en kabih ve bed damga ile damgalamak üzere: بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ kavliyle son verir.

Yani der ki: "Sizler eğer halen uyanmayacak ve içinde bulunduğunuz şu duruma son vermiyecek iseniz, sizin için artık insanlar arasında yalancılıkla teşhir edilmenizden gayrı bir şeyiniz kalmamış olur. Yalancılıkla teşhir edilmenizden sonra da, artık kimsenin size itimadı kalmayacaktır. Böylece sizin, o hastalığınızın başkalara sirayeti de kesilmiş olacaktır.