The 8th Word | (5) The two brothers in the «well»: how does good bring good, and evil bring evil?

Euzubillahimineşşeytanirracim. Bismillahirrahmanirrahim. Sevgili dostlarım 8. Söz'deyiz.

Geçen dersimizde sağ yolun yolcusu olan kardeşimizle beraber yolculuk ediyorduk. Belki de o yolcu bizdik.

Ve bir bahçeden çıkmış, sahradan geçmiş, o kuyuya sol yolda yürüyen kardeşimiz gibi bizde atılmış.

Sonra 30 arşın derinliğinde bir dala rast gelmiştik.

Ve ondan sonraki süreç hep bir farkındalık, bir mülahaza, bir müzakere, bir tefekkür süreci olarak cereyan etmişti.

Ve en sonunda o sahranın malikiyle bir dil kurmaya,

yani artık o sahranın bir maliki olduğunu idrak ettikten sonra, fark ettikten sonra, buna kalbimizde hükmettikten sonra

onunla bir iletişim dili kurmak için, onunla konuşmak, onunla niyaz etmek için dilimize bir tılsım vermişti.

Bediüzzaman Hazretleri o tılsım şöyleydi,

Ey bu yerlerin hakemi senin bahtına düştüm, sana dehalet ediyorum, yani sana sığınıyorum, sana hizmetkarım ve senin rızanı istiyorum ve seni arıyorum demişti bizim kahramanımız.

Bu niyazdan sonra kuyunun, o kuyunun duvarı yarılıp şahane, nezih ve güzel bir bahçeye bir kapı açıldı.

Belki o ejderha ağzı bir kapıya inkılap etti.

O açılan, kuyunun duvarında açılan kapıya o ejderha ağzı yani kabir ağzı inkılap etti.

Ve arslan ve ejderha iki hizmetkar suretini aldılar ve onu içeriye davet ediyorlar.

Hatta o arslan adeta onun emirlerine riayet eden, onun için hazırlanmış munis bir at suretine girdi, o şekle büründü.

Şimdi dikkat edin, en baştan beri üzerinde durduğu mesele Bediüzzaman Hazretlerinin bu kardeşimizin yani sağ yoldan yürüyen kardeşimizin

hüsnü fikirli, hüsnü nazarlı, hüsnü ahlaklı birisi oluşuydu.

Yani bu güzel ahlaklı birisi, güzel ahlaklı olduğu için güzel düşünebilen birisi, güzel düşünebildiği için de güzel görebilen birisi.

Şimdi Bediüzzaman Hazretleri başka bir yerde der ki ben 40 sene ömrümde, 30 sene tahsilimde 4 kelime, 4 kelam öğrendim der.

O öğrendiği 4 kelime yani bütün 40 senelik ömrü boyunca, 30 senelik tahsiliyle öğrendiği her şeyi 4 kelimede, 4 kelimenin çekirdeğinde toplar Bediüzzaman Hazretleri.

O çekirdeklerden, o kelimelerden bir tanesi nazar yani bakış açısı kelimesidir.

Nazar der orada Bediüzzaman Hazretleri mahiyete eşyayı tayin eder yani eşyanın mahiyetini dönüştürür.

Nereden baktığınızla belli olur ne gördüğünüz meselesi.

Hani bir aynayı kırmızıya boyadığınızda eşyayı da kırmızı gösterir ya aslında o eşyanın niteliği değildir.

Kırmızı olmak eşyanın niteliği değildir. O aynanın rengidir.

Aynen onun gibi bir insan kainata hüzünlü nazarlarla bakıyorsa bütün mahlukata hüzünlü görür.

Neşeli bir nazarla bakıyorsa adeta varlıkların onun neşesine iştirak ettiğini görür.

Nazar eşyanın mahiyetini yani varlıkların mahiyetini, hadiselerin mahiyetini değiştirir, dönüştürür.

Ve bu bir anlık duyguyla cereyan eden bir hadise olarak da okunabilir.

Fakat bizim bütün hayatımız boyunca varlıkları, yaşadığımız hadiseleri, değerlendirme biçimimiz,

aldığımız eğitim, yetiştiğimiz kültür ortamı, Allah'a olan muhataplığımız, marifeti ilahiyedeki mertebemiz nispetinde

yavaş yavaş o nazar hakimi nazar haline gelir.

Yani bizim eşyayı ve hadiseleri kritik etme nazarımız haline gelir.

Adeta sürekli gözümüzde gezdirdiğimiz bir gözlük haline gelir.

Ne gözlük haline gelir?

Eşyayı ve hadiseleri mesela hikmetle okuma.

Mesela onlardaki güzel yüzü görme.

Eşya ve hadiseleri hikmetleriyle değerlendirebilme.

Onlardan esma-i ilahiyeye açılan kapıları bulabilme.

Onlardan esma-i ilahiyeye açılabilme.

Başkalarının menfi gördüğü, olumsuz gördüğü, hikmetsiz gördüğü şeyleri bizim hayırla, hikmetle, güzellikle okuyabilir hale gelmemiz.

Güzel görmek ve güzel düşünmek.

İşte tılsım tam da bu.

Ve bu noktada işte bizim bu kardeşimiz ölümün de mahiyetini başka türlü görmeye başlıyor.

Kabir kapısının mahiyetini de başka türlü görmeye başlıyor.

O kuyunun duvarlarındaki muzur haşeratın mahiyetini de başka türlü okumaya başlıyor.

O kuyuyu, o siyah beyaz fareleri başka türlü görmeye başlıyor.

Adeta bizim bakışımız bir vizyon oluşturuyor.

Menfi bakan, olumsuz bakan olumsuz gördüğü için o olumsuz bakışının kurbanı oluyor.

Ama güzel bakan güzel gördüğü için hayattan lezzet almaya başlıyor.

Bizim kahramanımız bakıyor ki kuyunun duvarından bir kapı açılıyor.

Bakın tılsımı keşfettiğinde yani o yerlerin hakimiyle ey bu yerlerin hakimi diye seslenerek bir dil kurabildiğinde,

ey malikül mülkü zülcelal diyebildiğinde, ey rahmanurrahim diyebildiğinde,

tam bunları diyebildiğinde bir tılsım ağzına veriliyor, dua olarak veriliyor.

Ve onunla beraber o kuyunun duvarından bir sonsuzluğa doğru bir kapı açılıyor.

İşte o kapı belki aslında o kapı belki de o ejderhanın ağzı.

Kuyunun dibinde ağzını açmış, kuyunun genişliği kadar açmış.

Onu bekleyen o ejderhanın ağzı belki de bu kapıya inkılab etti.

Belki ecel kapısı onun için sonsuzluğa açılan bir kapı haline geldi.

Ve o ejderha da o kuyunun başında bir nöbetçi gibi bekleyen o arslan da munis birer hizmetkar suretine girdiler.

Onu kovalayan ecel de munis bir hizmetkar oldu, kabrin kapısı da munis bir hizmetkar oldu ve onu içeriye davet ettiler.

Adeta o arslan bir at suretine inkılab etti ve onu içeriye davet etti.

İşte ey tembel nefsim, şimdi bu noktadan sonra bu nazarın dönüştürücülüğü,

güzel bakışın hayatı, hadiseleri, varlıkları değiştirmesi ve dönüştürmesi tılsımını vurguladıktan sonra

Bediüzzaman Hazretleri kendimize dönüyoruz.

Yani biz birinci yolcuyla, birinci kardeşle beraber bir yolculuk ettik.

Onun peşine takıldık.

Onun geçirdiği safhalarda onunla beraber yolculuk ettik.

Nasıl dehşetler yaşadığını gördük.

Nasıl korkular içerisinde kaldığını gördük.

Sonra ikinci kardeşle yolculuk ettik.

Onun aynı kuyuya yuvarlandığını, aynı hadiselerle muhatap olduğunu

fakat bütün bunların içerisinde bu hadiselerin arkasındaki hikmetlere nasıl nüfuz ettiğini gördük.

Sonra iki yolcu ile bu iki serüveni, iki macerayı yaşadıktan sonra kendimize geri döndük.

Kendi varlığımıza geri döndük ve dedik ki,

Ey tembel nefsim ve ey hayali arkadaşım,

Üstadımla beraber bu hayali yolculuğa çıktık.

Ya da bizim tembel nefsimiz, bir arkadaş bize bu yolculuğu ona ibret olsun diye onunla beraber yaptık.

Geliniz şu iki kardeşin vaziyetlerini beraber muazene edelim.

Hep beraber bu kardeşlerin vaziyetlerini sağ yoldaki ve sol yoldaki kardeşin vaziyetlerini birbirine kıyas edelim.

Muazene edelim.

Onları bir tartalım.

Bakalım ki iyilik nasıl iyilik getiriyor, fenalık da nasıl fenalık getiriyor görelim.

Şimdi buradaki iyilik ve kötülük kavramlarını çok geniş dairede geniş manasıyla kullanıyor Bediüzzaman Hazretleri.

Güzel görmenin iyiliği nasıl başka iyilikleri doğuruyor?

Güzel ahlaklı olmanın iyiliği nasıl başka iyilikleri doğuruyor?

Güzel fikrin iyiliği nasıl iyilikleri beraberinde getiriyor? Bunları bir görelim.

Bunun tersi olarak da kötü ahlaklı olmak nasıl kötülükleri doğuruyor?

Nasıl fasit bir daireyi itiyor insanı?

Kötü bakmak insana her şeyin kötü yüzünü, olumsuz yüzünü nasıl gösteriyor?

Kötü düşünmek insanı nasıl bir fasit, kötü düşünme döngüsü içerisine itiyor?

Nasıl karanlık düşüncelere sevk ediyor insanı?

Bütün bunları birbirine kıyas edelim.

Yani bu kıyasımız bize güzelliğin güzellik doğurduğu, iyiliğin iyilik doğurduğu, kötülüğün de kötülük getirdiği neticesine ulaştıracak.

Bakınız diyor üstadım, sol yolun bedbaht yolcusu her vakit ejderhanın ağasına girmeye hazır, muntazır, titriyor.

Şu bahtiyar ise meyvedar ve revnakdar bir bahçeye davet ediliyor.

Şimdi bir tanesi kabir kapısıydı ejderha ağısı, ona girmek için bekliyor bu.

Yani eğer hadiselerin birbiriyle ilintisini görmezseniz, o hadiselerin bir malikinin olduğunu ve sizi bir yere doğru sevk ettiğini,

hatta burada ifade ettiği şekliyle Bediüzzaman Hazretlerinin sizi bir yere doğru davet ettiğini görmezseniz,

o ejderhanın ağzının sizi beklediğinin farkındalığıyla sürekli korkuyor ve titriyorsunuz.

Şimdi birinci yolcuyu hatırlayın, o meyvelerle kendi nefsini oyalamaya çalışmıştı.

Adeta o ejderha ağzı onu beklemiyormuş gibi, yukarıda arslan nöbet tutmuyormuş gibi,

o meyvelerle oyalanmaya ve unutarak yaşamaya çalışmıştı.

Oysa unutmayalım ki duygularımız da tek katmanlı değil, bizim fikirlerimiz de tek katmanlı değil, çok katmanlı.

Yani biz nefsimizi oyalamaya çalışırken, unutmaya çalışırken de başka bir katmanda, başka bir fikir katmanında,

başka bir duygu katmanında ölümün bizi beklediğini, ölüm kapısının ağzı açık bir vaziyette bizi yutmaya hazırlandığını biliyor ve bundan elemler duyuyoruz.

Duygularımız, fikirlerimiz bu elemleri ruhumuza taşıyor.

Biz bunu reddetsek de yani aklımızla, başka şeylerle, nefsimizle başka şeylerle meşgul olmaya çalışsak da duygularımızla bunu hissedebiliyoruz.

Aklımızı çok fazla oyalayamıyoruz, o sürekli bize ölüm hakikatini bir dönüp dolaşıp, farklı anlam katmanları içerisinde, şu varlığın kendi hakikati içerisinde sürekli hatırlatıyor.

Sonbahar geliyor hatırlatıyor, sevdiklerimizden biri vefat ediyor hatırlatıyor, kuşumuz ölüyor hatırlatıyor, köpeğimiz vefat ediyor hatırlatıyor.

Bütün bunlarla beraber biz sürekli ölüm hakikati, o kabir ağzının varlığını aklen de fark ediyoruz, sürekli onunla bir yerlerde meşgul oluyoruz.

Dolayısıyla da sağ yoldan giden kardeşimizin ferahlığıyla beraber, sol yoldan giden kardeşimizin nasıl elemler içerisinde kaldığını ve nasıl korkular içerisinde titrediğini görüyoruz.

O bedbaht olansa, o bedbaht olana nispeten hoş bahtı olansa yani güzel bahtlı olansa bir bahçeye davet ediliyor.

O artık ölümden korkma sade geliyor, artık ecelin sonsuzluğa açılan bir kapı olduğunu fark ediliyor ve o bir bahçeye, ebedi cennet bahçesine, nimetler bahçesine, lütuflar dünyada, rızıklar bahçesine, lütuflar bahçesine, ahirette de cennet bahçesine davet ediliyor.

Şu bahtiyar leziz bir ibret, tatlı bir haf, çok tatlı bir korku, mahbub bir marifet, çok sevileni daha iyi, sevdiğimizi daha iyi tanımanın lezzeti.

İnsan seviyorsa, sevdiğini ne kadar çok tanırsa o tanımaktan daha çok lezzet duymaya, daha çok tanıma iştiyakı almaya başlar. Tam öyle bir lezzetin içerisinde sadece temaşacı oluyor, seyirci oluyor.

Bediüzzaman Hazretleri pencerelerden seyret, içine girme diyordu hadiseler karşısında, güzellikler karşısında da güzel gören güzel düşünür diyordu. Bizim kahramanımız da seyrediyor ve temaşa ediyor.

Temaşayı hatırlayacaksınız Bediüzzaman Hazretleri bir marifet makamı olarak görüyor, seyirden kaynaklanan yani esmai ilahiyeye muhataplıktan kaynaklanan bir lezzet makamı, temaşa ger makamı diyor onu 11. Sözde Bediüzzaman Hazretleri, o makama yükseliyor.

Hem o bedbaht vahşet ve meyusiyet ve kimsesizlik içerisinde azap çekiyor. Bedbaht yalnızlıktan kendini kurtaramadı çünkü o yerlerin bir maliki olduğuna intikal edemedi, oraya bir geçiş yapamadı.

Yapamadığı için de yalnızlığın dehşetini duyuyor ruhunda, kimsesizliğin dehşetini duyuyor ruhunda ve varlıkların arasında, hadiselerin arasındaki ilintileri, bağları da kuramadığı için her bir varlığı kendini düşman ad ediyor.

Bu vahşet duygusu ruha böyle yerleşiyor. Eğer biz varlıkların, hadiselerin, olayların birbiriyle ilintili olduğunu ve Cenab-ı Hak tarafından planlandığını biliyorsak onun tılsımını çözmeye çalışıyoruz ama eğer bilmiyorsak bütün varlık bize düşmanlık yüzünü gösteriyor, menfi yüzünü gösteriyor.

Rüzgar esiyorsa muhalif bir rüzgar olarak esiyor. Şimşekler çakıyorsa adeta bizi korkutmak, bizi dehşete düşürmek için çakıyormuş gibi ki biliyorsunuz Kuran-ı Kerim'de de buna ilişkin ayetler var.

Diğeri bir yerde gök gümbürtüyorsa adeta bizim ruhumuza yürküntü salmak için o gök gümbürtüyormuş gibi ya da hayvanlar, vahşi hayvanlar adeta her biri bizim hayatımızı tehdit etmek için varmış gibi.

Sadece ormanlar olarak düşünmeyin. Mesela iş hayatı insana vahşi bir hayat olarak görünmeye başlıyor. Herkes ona muhalifmiş gibi görünmeye başlıyor. Herkes onun huzurunu, düzenini, rızkını tehdit ediyormuş gibi görmeye başlıyor insan.

Eğer hadiselerin arkasındaki hikmetlere, bütün bunların arkasındaki bir maliki ezeliye, mabudu ebediye intikal edemiyorsa insan hem yalnızlığın dehşetini duymaya başlıyor hem kimsesizliğin vahşetini duymaya başlıyor ruhunda hem de bütün bir mahlukatı kendisini ecnebi, yabancı ve düşman olarak görmeye başlıyor ve bütün bunların içerisinde azap çekiyor.

Bahtiyar kardeşimizse vahşetin yerine ünsiyet duygusu duymaya başlıyor.

Şimdi burada duygularımıza hakim olan manaları kritik ettiğimizde vahşetin yerine ünsiyet duygusunun aldığını görüyoruz. Bunu kendi ruhumuzda tecrübe edebiliriz.

Eğer bu musibetlerin içerisinde olabilir, bir kayığın bir teknenin içerisinde bir zulümden kaçmaya çalışırken olabilir, zalimlerin zulmü altındayken olabilir, hapishanede olabilir, bir gurbet diyarında olabilir.

Eğer ruhumuzda bizim vahşet duygusu, kimsesizlik duygusu ve yalnızlık duygusu varsa o zaman Rabbimizle ünsiyet edemiyoruz demektir.

Yani kalbimiz Allah'ın varlığının yakınlığını, dostluğunu, O'nun eniysel kulüp, habibel kulüp, tabibel kulüp oluşunu kalbimizle duyamıyoruz ve hissedemiyoruz demektir.

Sağ yolun yolcusu bu ünsiyet duygusunu duyuyor. Sadece Allah'la ünsiyet etmek değil bakın Allah'la ünsiyet edebilen birisi bütün varlıkla da ünsiyet edebiliyor.

Çünkü biliyor ki hatırlayın o arslanın da o ejderhanın da o siyah beyaz farelerin de aslında o maliki ezeliğinin hizmetkarları olduğunu fark edince onlarla da kendi arasında bir ünsiyet kuruyor.

Çünkü bütün onlar onu bizi bir noktaya sevk etmek için adeta o bahçeye doğru yönlendirmek için adeta vazifeli birer memurmuş da o vazifeleri bizimle ifa ediyorlarmış gibi görmeye başlıyorsunuz.

Ünsiyet duygusu bu işte bütün varlıkla dostluk ilişkisi kuruyorsunuz.

İşte bizim kahramanımız o vahşet duygusunun yerine bu ünsiyet duygusunu duyuyor. O ümitsizlik yerine ümidi duyuyor ve iştiyak duyuyor.

O yerlerin maliki ezelisine karşı bir iştiyak duyuyor. Önüne serilen o sofralara karşı önünde açılan o kapılara karşı merak duygusu duyuyor.

O sofralara o lezzet ve nimet sofralarına karşı iştiyak duyuyor ve onlardan lezzet almaya başlıyor.

Hani dedim ya tek katmanlı değil duygularımız, tek katmanlı değil fikirlerimiz diye.

İnsan yemek yerken bir sofrada o yemeğin cennette ona verilecek olan nimetlerin bir numunesi olduğunu bilerek yiyorsa başka bir katmanda sonsuzluk katmanında daha yüksek lezzetler duymaya ve tadmaya devam ediyor.

Hem o bedbat kendini vahşi, vahşi canavarların hücumuna maruz bir mahpus hükmünde görüyor.

Bakın kendini vahşi canavarların hücumuna maruz bırakılmış bir mahpusmuş gibi görüyor.

Ve şu bahtiyarsa bir aziz misafir gibi görüyor kendini. Bir mihmandarı Kerim'in acip hizmetkarı ile ünsiyet edip eğleniyor.

Yani Cenab-ı Hakk'ın vazifelendirdiği onu adeta ağırlamakla vazifelenmiş ev sahiplerinin yanında, hizmetkarların yanında aziz bir misafir gibi kendini ağırlanmak üzere o bahçeye gönderilmiş bir misafir gibi,

seyretmek üzere o sergiye ulaştırılmış bir aziz misafir gibi kendini görmeye başlıyor.

Oysa sol yoldaki yolcumuz bütün varlıkları kendini düşman olarak gördüğü için kendini sürekli onların hücumları, onların tehditleri altında hissediyor.

Bu bir şey de olabilir, mikrop da olabilir. O mikrobu, vücudumuza giren bir hastalık mikrobunu sol yolun yolcusu kendisini tehdit eden bir canavar olarak görüyor.

Sağ yolun yolcusuysa kendisine bir şey öğretmekle, onu bir yere doğru sevk etmekle vazifeli, munis bir memur, vazifeli bir memur olarak görüyor ve algılanıyor.

Dolayısıyla sağ yolun yolcusu bundan lezzet duyuyor, sol yolun yolcusu bundan elem çekiyor.

Hem o bedbaht zahiren leziz, manen zehirli yemişleri yemekle azabını taacil ediyor, yani çabuklaştırıyor.

Zira o meyveler numunelerdir, tatmaya izin var, ta asıllarına talip olup müşteri olsun.

Yoksa hayvan gibi yutmaya izin yoktur. Bizim sol yol yolcumuz incir dalına asılı o yemişleri görünce,

yukarıdaki arslan yokmuş gibi, aşağıda onu bekleyen canavar yokmuş gibi, ağzını açmış da her an onu yutacakmış,

bunu unutarak o yemişleri, bazıları zehirli olan o yemişleri yiyerek oyalanmaya çalışıyordu.

Bunun da bir oyalanma biçimi olmadığını vurguluyor Bediüzzaman Hazretleri çünkü o yemişlerden bir kısmı zaten zehirli.

Zehirli olanlar haram olanlar. Haramlar ve helaller aynı dallara asılı ama haram olanları yediğinde insan zehirli yemişleri yemiş mahiyetine bürünüyor.

Bazıları zehirli yememesi lazım onları yiyor, haram olanları yiyor. Helal olanların da yemesi sınırlı tatmaya izin var, hayvan gibi yutmaya izin yok.

Ama bizim kahramanımız, sol yolun yolcusu olan kahramanımız onları hayvan gibi yutmaya başlıyor.

Oysa sol yolun yolcusu tadıyor ki İktisat Risalesi'ne burada bir gönderme yapmak istiyorum.

Tatmaya izin var, doymaya izin yok hükmü çok önemli bir hükümdü hatırlayacaksınız.

Tatmaya izin var çünkü biz tattığımızda kendiniz için düşünün çok yüksek bir helal lezzeti biz tattığımızda onun aslına karşı, menbaına karşı iştiyak duymaya başlıyoruz.

Yani hiç iştihamız tükenmiyor, tam tersine artıyor, iştiyakımız artıyor, tattığımız o lezzetin menbaını aramaya başlıyoruz.

Oysa doyasıya kadar yediğimizde iştiyakımız tükeniyor artık hatta o yiyecekleri görmek dahi istemiyoruz doyasıya kadar yediğimizde.

Oysa bizim yediğimiz her yiyeceğin aslı ve menbaı cennette.

Biz tattığımızda o nimetin aslına karşı iştiyakımızı doymadan yediğimizde aslına karşı iştiyakımızı muhafaza ediyoruz.

Tıka basa yediğimizde o nimetin aslına karşı iştihamız kalmıyor, isteğimiz kalmıyor.

Tam tersine o nimete karşı tahkir hissi duymaya başlıyoruz.

Öyleyse sağ yolun yolcusu tattı, o lezzeti duydu, aslına karşı iştiyakı arttı, onu sadece bir nümune olarak gördü.

Sol yolun yolcusu ise helaline haramına bakmadı, zehirlisine zehirsizine bakmadı, tıka basa yedi, karnını doyurdu ama hiçbirinden alması gereken ne ibreti aldı ne de hikmeti aldı.

Önümüzdeki derste kaldığımız yerden devam edeceğiz görüşmek ümidiyle.