Tarihçe-i Hayat 1

Bediüzzaman’ın Tarihçe-i Hayatı

Bediüzzaman Said-i Kürdî 293 tarihinde Bitlis Vilayetine tâbi’ Hizan kazasının İspairt nahiyesinin mülhakatından Nurs Karyesinde tevellüd etmiştir. Müşarün ileyh Mirza namında bir zâtın mahdumu olup dokuz yaşlarına kadar âşiyane-i pederde kaldı. O esnada tahsil-i ilimde bulunan büyük biraderi Molla Abdullah sabavetinde bile şiddet-i muhakemesi biraderinin tahsil-i ilimden ne derece feyizyab olduğunu tedkike sevketti. Biraderinin gittikçe tehzib-i ahlâk ederek köydeki okumamış arkadaşlarından okumakla tezahür eden meziyetini düşünüp hayran kaldı. Ahval ü etvarındaki tekâmül-ü tedricîden neş’et eden ciddî bir şevk ile tahsili gözüne aldı. Bera-yı tahsil nahiyeleri dâhilinde bulunan Tağ karyesine gitti.

Müderris Molla Mehmed Emin’in taht-ı tedrisinde bulunan mezkûr medresede çok devam edemedi. Zira tabiat-ı fıtriyeleri daima izzet-i nefsini korumak ve hattâ ufacık tavr-ı âmirane ile söylenilen sözlere tahammül edemiyordu. Binaen aleyh arkadaşlarıyla döğüşerek Molla Mehmed Emin Efendi’nin emri üzerine tekrar Nurs karyesine avdet etti. Mezkûr karyede ayrıca bir medrese olmadığı için ağabeyinin haftada bir defa sılaya geldiği günlere derslerini hasretti. Demek haftasını biraderinden aldığı bir dersin mütalaasıyla geçiriyordu. Bir müddet sonra Pirmis namındaki karyeye, sonra Hizan Şeyhi’nin yaylasına gitti. Orada dahi bâlâda arzolunduğu gibi izzet-i nefsinin hâkimiyete tahammül edememesi, emsalleri olup orada tahsilde bulunan dört küçük talebe ile geçinememesine sebeb oldu. Ve daima dördü bir olarak kendilerini taciz ediyorlardı. Bunun üzerine mezkûr medresenin sahibi, meşayih-i kiramdan Şeyh Seyyid Nur Muhammed Hazretlerinin huzuruna çıkıp izhar-ı acz ile şikayet etmeyi nefsine yediremediğinden ber-vech-i zîr muhaverede bulunmuştur.

Bediüzzaman: Şeyh Efendi! Bunlara söyleyiniz. Benimle döğüştükleri vakit dördü bir olmasınlar, ikişer ikişer gelsinler.

(Şeyh Efendi sabavetindeki şu merdliğine hoşlanarak)

Şeyh: Sen benim talebemsin. Kimse sana karışmaz. Buyurdular. Ve son zamana kadar Şeyh Talebesi diye yâd olunmakta idi. Bir müddet kaldıktan sonra ağabeyiyle Nurşin namındaki karyeye geldi. Yaz olmak münasebetiyle mezkûr karye ahalisiyle talebeler Şeyhan nam yaylaya gittiler. Yaylada iken biraderi Molla Abdullah ile bir gün döğüşmüş. Tagî medresesi müderrisi Molla Mehmed Emin Efendi de: “Niçin biraderinin emrinden çıkıyorsun?” diye işe karışırken, bulundukları medrese de Seyda lakabıyla meşhur Şeyh Abdurrahman Hazretlerinin olmak hasebiyle hocasına şu yolda beyanatta bulunmuştur. “Efendim! Şu tekyede bulunmak hasebiyle siz de benim gibi bir talebesiniz. Şu halde burada hocalık hakkınız yoktur.” diyerek gündüzün bile herkesin güç geçebileceği cesîm bir ormandan geceleyin giderek Nurşin’e geldi. Bir müddet sonra "Koğak" nam karyeye geldi.

Kürdistan’da medrese teşkilatı: İcaze almış bir âlim istediği köyde hasbeten lillah bir medrese açar ve bu medresenin mefruşat ve mahrukatı hoca efendinin gücü yeterse kendisi, olmadığı takdirde köylü tarafından verirler. Hoca tedrisatı meccanen yaptığı gibi, köylü dahi talebenin yemeklerini üzerlerine alırlar. Yani her talebe bir köylünün evinden yemek alır. Yemeği ise ailenin yediği yemekten günde üç defadır. Yahut doğrudan doğruya yemek dahi sahib-i medrese tarafından verilir. Her iki surette şu yemeğe Kürdçe “Ratıb” derler. Talebeler senede bir defa zekat toplamak için civar köylere giderler. Şu zekattan elbise harçlıklarını temin ederler.

Molla Said kat’iyyen ne zekat almağa ve ne de ratıb getirmeğe gitmemiştir. Âdeta ratıb getirmek kendilerince başkalarına arz-ı iftikar etmek derecesinde olup, bundan dolayı zekata da arz-ı ihtiyaç etmemiştir. Hattâ arkadaşları zekat toplamağa gittikleri halde kendileri tenezzül etmediklerinden mütehassis bulunan köylüler aralarında bir iane toplayarak arkadaşlarının aldıkları zekattan fazla harçlık ihda etmişler, başkasının eser-i minneti olan parayı nezdinde taşımamak için biraderi Molla Abdullah Efendi’ye vermişlerdir.

Latife: Köylülerin ihda ettikleri parayı biraderine verince ber-vech-i zîr muhavere-i latifede bulunmuşlardır.

Bediüzzaman: Şu paralarımla bana bir tüfenk alınız.

Molla Abdullah: Hâyır olmaz.

B: Öyle ise bir rovelver alınız.

M: Hâyır olmaz.

B: Madem ki olmaz, bir hançer alınız.

M: O da olmaz. Yalnız size biraz üzüm alırım, işi tatlıya bağlarım demişlerdir.

Şu medresede bir müddet kaldıktan sonra kendileri yalnız olarak Siirt’e gitti. O esnada dimağına tesir eden kandan dolayı cinnet-i muvakkataya maruz kaldı. Talebeler ise meşayihten Şeyh Abdurrahman Hazretlerinin halifesi bulunan Şeyh Abdülkahhar Efendi’nin nezdine götürdüler. Şu esnada kendilerinin tasavvuratı bervech-i zîrdir.

Sanki müteveffa Seyda Hazretlerini müşahede ediyor.

Seyda: Said buraya geliniz. Sizi sağaltayım buyuruyorlar.

Bediüzzaman, öyle ise ben yüksek bir mevkiye çıkarsam uçarak Seyda Hazretlerine ulaşırım diye düşünür ve arkadaşlarının ellerinden kurtularak gider. Nihayet bir mezarlığa tesadüf edince kendilerini takib eden talebeler arkadan tutarlar. Tasavvuratınca ölüler kıyam etmiş de tutuyorlar. Hemen elini hançerine atarak, “Ölüler! Beni bırakınız. Sizi öldüreceğim.” der demez talebeler kucaklayıp Şeyh Abdülkahhar Hazretlerine götürürler.

Bediüzzaman: (Şeyh Hazretlerine hitaben) Beni sağ edersen et. Etmezsen niçin size şeyh derler, der. Ve merdivenden dama çıkarken o esnada burnundan seyelan eden kan kendilerinin şifayab olmasına sebeb olur. Oradan kalkarak meşayih-i izam mevkii bulunan Gayda kasabasına gelir. Orada dahi arkadaşı Molla Mehmed Efendi ile döğüşerek Molla Mehmed’in hançer çekmesi üzerine, gözüne iliştiği baltaya sarılır. O sırada diğer bir talebe başından yaralı düşünce medrese hayatını terkle pederleri nezdine gelir ve pederlerine: “Ben artık büyümedikçe okumaya gitmem. Zira talebeler bütün benden büyüktürler. Onlara gücüm yetinceye kadar evde kalırım.” der. Ve o kış ilkbahara kadar evde kalır. O sırada zîrdeki rü’yayı görür:

Rü’ya: Kıyamet kopmuş, kâinat yeniden ba’s olunmuş. Bu sırada Peygamberimiz Efendimiz Hazretlerinin ne vecihle ziyaret edebileceğini düşünür. Nihayet Sırat Köprüsü’nün başına giderek durmak zihinlerine gelir. Çünki herkes oradan geçer. Ben de orada bekleyeceğim.

Hemen oraya gider. Bütün Peygamberan-ı İzam Hazeratını birer birer ziyaretle Peygamberimiz Efendimiz Hazretlerini de ziyarete mazhar olunca uyanır. Artık bu rü’yasında gördükleri feyz, tahsil-i ilim için büyük bir şevk uyandırır.

Pederlerinden tahsil etmek için mezuniyet istirham eder ve bera-yı tahsil Arvas karyesine gider. Mezkûr karyede icra-yı tedris eden meşhur Molla Mehmed Emin Efendi kendilerine ders vermeğe tenezzül etmediğinden talebelerinden başkasına okutmasını tavsiye edince izzet-i nefsine ağır geldi.

Mumaileyh meşhur Molla Mehmed Emin Efendi câmi’-i şerif içinde ders okutmakta iken Molla Said itiraz ederek “Öyle değil” hitabında bulunmaya cesaret edip, okutmasına tenezzül etmediğini hatırlattı. Orada bir müddet kaldıktan sonra, Müküs mülhakatından Mîr Hasan Veli medresesine gitti. Aşağı derecede okuyan yeni talebelere ehemmiyet verilmemek o medresenin âdetinden olduğunu anlayınca, izzet-i nefsinden neş’et eden ulüvv-ü himmetle kendini aşağı göstermemek için sıra-i tahsil dâhilinde okuması îcab eden yedi kitabı terkederek sekizinci kitabdan okuduğunu izhar etti. Ve birkaç gün sonra Vastan kasabasına gittiyse de orada bir ay kadar tebdil-i hava için ikamet etti. Bilâhere Molla Mehmed isminde bir zât refakatinde Bayezid’e hareket eyledi. İşte hakikî tahsilinin başlangıcı bu tarihten itibar olunur.