Tarihçe-i Hayat 5

Bitlis meşayihlerinden Şeyh Muhammed Küfraî Hazretlerinin kendilerine beddua ettiklerini birisi yalandan söyler. Bunun üzerine müşarün ileyhi ziyarete gider. Müşarün ileyhi Molla Said’e iltifat ederek hattâ kendisine zîrde muharrer dersi teberrüken ezberden verir.

Ders

الحمد‮ ‬لله‮ ‬الذى‮ ‬قدر‮ ‬مقادير‮ ‬الاشياء‮ ‬بقدرته‮ ‬و‮ ‬صور‮ ‬تصاوير‮ ‬الاشكال‮ ‬بحكمته‮ ‬و‮ ‬الصلوة‮ ‬على‮ ‬محمد‮ ‬محيط‮ ‬مركز‮ ‬دائرة

النبوة‮ ‬و‮ ‬على‮ ‬آله‮ ‬حبيب‮ ‬كسوة‮ ‬الفتوة‮ ‬و‮ ‬المروة‮ ‬ما‮ ‬دارت‮ ‬على‮ ‬سطوح‮ ‬الافلاك‮ ‬النجوم‮ ‬و‮ ‬ما‮ ‬سارت‮ ‬فى‮ ‬روايالغبراء‮ ‬الغيوم‮

İşte Bediüzzaman’ın bu zâttan okuduğu şu ders, son dersidir.

Bir gün Molla Said rü’yasında Şeyh Muhammed Küfraî Hazretlerini görür. Ve kendilerine hitaben: “Molla Said! Gel beni ziyaret et, gideceğim.” demesi üzerine hemen gider, ziyaret eder. Ve şeyhin uçup gittiğini görünce uyanır. Saate bakar. Saat gecenin yedisidir. Tekrar yatar. Sabahleyin şeyhin hanesinden matem sadâsının yükseldiğini işitir. Oraya gider ve Şeyh Hazretlerinin geceleyin saat 7’de vefat ettiğini haber verirler. انا‮ ‬لله‮ ‬و‮ ‬انا‮ ‬اليه‮ ‬راجعون‮ ‬رحمة‮ ‬الله‮ ‬عليه‮ ‬آمين Kemal-i mahzuniyetle geri döner, هذا‮ ‬تأويل‮ ‬رؤياى der.

Molla Said, Kürdistan meşayih-i kiramından Şeyh Seyyid Nur Muhammed Hazretlerinden tarîkat-ı Nakşibendiye’yi ve Şeyh Abdurrahman-ı Tagî’den meslek ve muhabbeti ve bilvasıta Şeyh Fehim Hazretlerinden ilmi ve Şeyh Muhammed Küfraî’den son dersini aldığı için bunları fevkalâde severdi. Ülemadan Şeyh Emin Efendi’yle Molla Fethullah ve Şeyh Fethullah Efendi’lere de pek çok muhabbetleri vardı. Bitlis’te pek çok ülema bulunup, Van’da maruf âlim bulunmadığından Van’lı Hasan Paşa’nın daveti üzerine Van’a gitti.

Van’da 15 sene tedris ve aşairin irşadı için aralarında seyahatla imrar-ı hayat etti. Van’da bulunduğu müddet, vali ve memurîn ile ihtilat ederek asr-ı hazırda yalnız eski tarzdaki İlm-i Kelâm’ın din-i İslâm hakkındaki şükuk u şübehatının reddine kâfi olmadığına kanaat hasıl etmiş ve fünun tahsiline lüzum görmüştür. Bunun üzerine tarih, coğrafya, riyaziyat, tabakat, mevalid, felsefe ve sair birkaç fenni az bir zamanda elde etti. Ve şu fünun bir hocadan tederrüs suretiyle elde edildiği zannolunmasın, mahzan kendi mütalaası sayesinde hakkıyla anlamıştır.

Hattâ bir gün coğrafya muallimlerinden birisiyle fenn-i mezkûrda oldukça vukufu müstelzim bir mübahaseye girişirler. Bu mübahase geç kalınca ikinci güne ta’like karar verirler. Molla Said 24 saatte pek mufassal olmayan bir coğrafya kitabını hıfzeder. Ferdası gün Van valisi merhum Tahir Paşa Hazretleri konağında muallim efendiyi coğrafyada ilzam eder. Demek isterim ki, müşarün ileyhi 24 saatte bir sultanî muallimi derecesinde coğrafyayı elde etmiştir.

Ve yine aynı vecihle bir muaraza neticesinde, beş gün zarfında kimya-yı gayr-ı uzvîyi elde etti. Ve kimya muallimiyle muarazaya girişir. Ve bu garabetleri üzerine Bediüzzaman lakabını kazanır ve ondan sonra şu lakabla telkib olunur. Bediüzzaman kendisine mahsus bir usûl-ü tedrisi icad eder. Şöyle ki:

Ulûm-u diniye ile fünun-u asriyeyi mezcederek, hakaik-ı diniyeyi fünun-u müsbete ile teyid ve teşdid etmek suretiyle talebesinin tenvir-i ezhanına sarf-ı himmet eylerdi. Molla Said dört şeyde, bulunduğu havalinin ülemasına muhalif bulunuyordu:

1- Kat’iyyen hiç kimseden hediye olarak para almamak ve maaş bile kabul etmemek.

2- Hiçbir ülemadan sual sormazdı. Yirmi sene daima mücîb kaldı. Bu hususta kendileri derlerdi ki: “Ben ülemanın ilmini inkâr etmem. Binaen aleyh kendilerinden sual sormak fazladır. Benim ilmime şübhe edenler var ise, sorsunlar, onlara cevab vereyim. Şu halde sormak, şübhe edenlerin hakkıdır.”

3- Nezdinde bulunan talebelerini ratıb getirmek ve zekat almaktan men’ ederdi. Talebelerini kendi iaşe ettiği gibi, hasbeten lillah tedris ederdi.

Van’da bulunduğu vakit vali merhum Tahir Paşa Avrupa kitablarını tetebbu’ ederek kendisine sual tertib eyler ve sorarlardı. Bunların hiçbirisini görmediği gibi, Türkçeyide yeni tekellüm etmekte olduğundan güzel telaffuz etmedikleri halde, cevabında tereddüd etmezdi. Bir gün kitabları görünce Tahir Paşa’nın bunlardan sual istihraç ve tertib ettiğini anlayarak, az bir zamanda onları da elde eder. Öteden beri kendisine ilmî bir ehemmiyet verilmeyen Kürdistan’da Mısır’daki Câmi-ül Ezher’e mukabil Kürdistan’da da Medreset-üz Zehra isminde bir medrese vücuda getirmesini düşündü ve teşebbüsünü kuvveden fiile çıkarmak için çalışıyordu. Şübhesiz istibdad her teşebbüs-ü şahsîye mani’ olduğu gibi, buna da mani’ oldu.

Bediüzzaman Van’da iken yaz zamanları Başit ve Ferraşin, Beyt-üş Şebab nam yaylalarda geçiriyordu. Bir gün Tahir Paşa’ya mezkûr dağların başında Temmuz’da bile buz bulunduğu söyler. Tahir Paşa itiraz eder ve Temmuz’da hiç oralarda buz tutmaz iddiasında bulunur. Bir gün Tahir Paşa’ya yaylada iken zîrdeki mektubu yazar ve ilk Türkçe yazdıkları mektub şudur: “Ey Paşa! Başit başında buz tuttu. Görmediğiniz şeyi inkâr etme. Her şey senin malûmatında münhasır değildir. Senin safsatiyatın her yerde işlemez, vesselâm.”

Molla Said daima iki aşiretin arasının bozulduğunu işitince te’lif-i beyne gider ve irşad ederek musalaha ettirirdi. Hattâ hükûmetin bile te’lif-i beynde âciz kaldığı Küravî Aşiret Reisi Şeker Ağa ile Mîran Reisi Mustafa Paşa’yı barıştırdı. Ve Mustafa Paşa’ya: “Daha tövbe etmedin mi?” sualine “Seyda! Ne söylerseniz sözünüzden çıkmam.” demiş, ikisini barıştırmıştır. Ve Mustafa Paşa’nın teberru’ etmek istediği at ile paraları reddeder ve “Şimdiye kadar kimseden para almadığımı işitmediniz mi? Bahusus sizin gibi zalemeden nasıl para alırım? Ve siz galiba tövbenizi kırdınız. Şu takdirde bu Cezire’ye salimen ulaşmazsınız.” demiştir. Ve hakikaten Cezire’ye yetişmeden yolda öldüğünü sonradan haber aldılar.

Bir gün de Van valisi merhum Tahir Paşa ile bir münakaşa-i ilmiyede araları bozulur. Rovelverle Tahir Paşa’yı vurmak için davranır. Hazırûn iki tarafı tuttuklarından kalkıp medresesine gelir. Orada kapanır. Talebeleri o sırada evlerine gitmişlerdi. Yalnız dört-beş talebesi yanında bulunuyordu. Kapıları kapar, tahassun eder. Kapıya gelenler bir hile ile kapıyı açmaya muvaffak olurlar. Fakat Molla Said bunlara iki şart koşar:

1- Beni medresemde tutmayınız. Zira medresenin şeref-i haysiyetini ihlâl eder. Binaen aleyh çarşıya çıkarım, orada beni tutunuz.

2- Beni silâhımla nefyediniz.

Vali Paşa şartlarını kabul ederek Bitlis’e nefyeder. Bitlis Valisi ahvale vâkıf olduğundan, korkusundan oradan da nefyeder. Bu defa kendileri Hizan’a, oradan Bulanık cihetine gider. O cihetin otuz köyün ülemasını musahabe-i ilmiyeye davet eder. Günde bir köyde, otuz gün böyle münazara eder. Bunların bütün cevablarını verdikten sonra Erciş kasabasına gider. Oradan İran’a geçip Tahir Paşa’nın aleyhinde bir cem’iyet teşkiline karar verir. Tahir Paşa işitince davet eder ve tatyib-i hatır ederek barıştılar. Van’da kaldı.

Bediüzzaman Molla Said riyaziyatta hârikulâde bir sür’at-i intikale mâlikti. Herhangi bir müşkil mes’ele olsa, zihnen hallederdi. Hattâ cebir mukabele ilminde kendi zihninde Kürdçe bir risale yapmıştır.

Tahir Paşa nezdinde hesab mes’elesi münakaşaya mevzu olmuş. Hesaba dair hangi mes’ele mevzu-u bahs olmuşsa, daha başkaları ve en mahir kâtib rakamla yapamadan Molla Said zihnen çıkarıyordu. Pek çok defalar böyle yarışlara girişti. Daima da ileri çıkmıştır. Bu defa şöyle bir sual sordular: Onbeş müslim, onbeş gayr-ı müslim farzedilerek bir bir ardısıraya dizilince bunlara yapılacak her kur’ada gayr-ı müslime isabet etmesi matlubdur. Nasıl taksim edilir?

Bu sualine cevaben: “Bunların 124 vaziyet-i muhtemelesi vardır” diye yapar. Hem de der: “Bundan daha müşkili de kendim icad ederim. 2500 vaziyet-i muhtemeleye göre de yaparım.” İki saat zarfında maruz elli aded İslâmla elli aded gayr-ı müslimi o vaziyette taksim eder ki daima kur’ayı gayr-ı müslime düşürür. Ve hattâ 500 gayr-ı müslim olmak 250 bin vaziyet-i muhtemele üzerine bir mes’ele çıkarttı ve Tahir Paşa’ya göstererek bir risale şeklinde yazdı. (Maatteessüf Van’da yanmıştır.) Bilâhere bütün küre-i arz buğday taneleri farzedilse ne kadar eder? Bunu da halletti.

Ve sonra Âdem Aleyhisselâm’dan şimdiye kadar kaç (sâniyenin onda biri olan) âşire geçmiştir. Bunu da zihnen iki buçuk saatte çıkarttı. Ve daha sonra bütün küre-i arza yağan yağmurların katreleri matlubdur. Buna cevaben Molla Said: “O değil fakat bütün küre-i arza bir sâniyede bir tabaka düşerse ve beher dört parmak yerde dört katre düşerse onu bu tarzdan on sene mütemadiyen yağarsa kalemsiz hesab edebilirim.” söyleyerek üç saatte çıkarttı. Fakat bu ince hesabla kuvve-i müfekkiresine sû’-i tesir yaparak, öyle bir dimağ hastalığına düçar oldu ki, üç sene kadar kimse ile zaruret olmadan konuşamaz. Hattâ talebeleriyle de güç konuşurdu. Üç sene sonra tamamıyla şifayab oldu. Zâten yukarıda bahsedildiği gibi, Kürdistan’da bir dâr-ül fünun makamında kaim olmak üzere Medreset-üz Zehra’yı vücuda getirmek veyahut Van, Bitlis, Diyarbekir’de dâr-ül fünun derecesinde bir medresenin küşadı teşebbüsüyle İstanbul’a geldi. İstanbul’a gelmesinin bir de Tahir Paşa’dan işittiği şu “Sen Kürdistan ülemasını ilzam ediyorsun. Fakat İstanbul’a gidip o denizdeki büyük balıklara meydan okuyamazsın.” diye tarif etti. Maruzat-ı sâbıkadan dahi anlaşıldığı vecihle müşarün ileyh böyle tariflere tahammül edemezdi. Bundan dolayı idi, İstanbul’a gelir gelmez ülemayı münazaraya davete ilân etti. Bir de Kürdistan’daki zekâ-i iklimîye göstererek ta’mim-i maarif hususunda nazar-ı dikkati celbettirmek idi. Yoksa Molla Said kat’iyyen hodfüruşluğu sevmez.