Tarihçe-i Hayat 4

Molla Said ilimdeki istidadı derecesinde idmanlı ve kuvvetli idi. Bunun üzerine güreş tutmaktan da hoşlanırdı. Bu defa medreselerde bulunan umum talebelerle güreşirdi. Hiç birisi güreşte bile mağlub edemedi. Mustafa Paşa ile bir gün at yarışına çıkarlar. Fakat kasdî olarak Mustafa Paşa gayet serkeş ve talimsiz, hiç binilmemiş bir at hazırlanmasını emreder ve Molla Said’e binmek için verir. Allahu a’lem attan düşüp zayi’ olmak istermiş. 16 yaşında bulunan müşarün ileyh serkeş atı biraz dolaştırdıktan sonra koşturmasını arzu eder. Ata verdiği istikametten at çıkarak başka bir istikamette koşar. Molla Said ise var kuvvetiyle durdurmak istediyse de muvaffak olmadı. Nihayet çocukların bulunduğu yere gider. Cezire ağalarından birisinin oğlu yol üstünde iken hayvan iki elini kaldırıp çocuğun omuzları arasına vurunca çocuk yere düşerek hayvanın ayakları altında çırpınmaya başlar.

Nihayet imdadına ulaşırlar. Çocuğu hareketsiz meyyit suretinde görünce Molla Said’i öldürmek isterler. Hizmetçileri hançerlerini çekince Molla Said hemen rovelverine el atar ve adamlara hitaben: “Hakikata bakılırsa çocuğu Allah öldürmüş. Zahire bakılırsa at öldürmüş. Sebebe bakılırsa Kel Musto öldürmüş. Çünki bu atı o bana verdi. Durunuz, ben gelip çocuğa bakayım. Ölmüş ise sonra muharebe edelim.” diye attan inerek çocuğu kucaklar. Çocukta bir hareket olmadığı görür ve soğuk suyun içine batırıp çıkarır. Çocuk gözünü açarak güler. Bunun üzerine bütün ahali mütehayyir kaldılar. Bu vak’a üzerine bir müddet Cezire’de kaldıktan sonra Molla Said talebesi Molla Sâlih ile bedevi Arabların meskeni bulunan Biro’ya gittiler. Orada biraz kalınca tekrar Mustafa Paşa’nın eskisi gibi zulme başladığını işitir. Tekrar onu nasihat eder, tehdid eder. Hattâ bir gece öldürmesini tasmim ederek yattığı vakit içeri girer. Oğlu uyanır. “Ne geziyorsunuz?” sualine cevaben “Canım incir istedi. Onun için geldim.” Hemen oğlu kalkıp çokça incir verir. Ve kendilerine: “Bu incir de bu defa fidye-i hayatı olsun” diye yerine döner.

Bir defa da bir münakaşa arasında Mustafa Paşa’ya “Yine mi başladın? Seni öldüreceğim!” tehdidinde bulunur. Kâtibi ortaya atılır. O sırada Molla Said Mustafa Paşa’ya çok tahkir eder. Bu tahkire dayanamıyarak öldürmek için üzerine hücum eder. Mîran ağaları zabteder. Mavzerini alarak Mustafa Paşa’ya doğrultur. Nihayet Mustafa Paşa’nın oğlu Abdülkerim kendilerine yaklaşarak: “O Râfızîdir, kimsenin sözünü dinlemez. Rica ederim, buradan şimdilik başka yere teşrif ediniz.” söyler. Mumaileyhin sözünü kırmayarak, yalnız olduğu halde bedevilerin meskeni bulunan Biro Çölü’ne düşer ve bedevi eşkiyalarına tesadüf eder. Bedevilerin silâhları mızrak ve Molla Said’in ise silâhı mavzer idi. Bunun üzerine eşkiyalara doğru kurşun atmaya başladı. Eşkiyalar da çekildiler. Yoluna devam ederken ikinci çeteye tesadüf eder. Bu defa eşkiyaların çokluğundan tutuldu ve kendilerini öldürecekleri sırada içlerinden birisi tanıyarak: “Ben bunu Mîran Aşireti’nin içinde gördüm, meşhur bir adamdır.” der. Derhal bedeviler çekilerek afv-ı kusur diler ve korkulu olan yerlerde muhafaza olarak Müseybini’ye kadar kendileriyle gelmesini söylerler. Fakat izzet-i nefsini bunların muhafızlıklarına razı olmadığı için yalnız olarak yoluna devam eder ve Müseybini’ye ulaşır. Birkaç gün sonra Mardin’e geldi. Evvelce Mardin ülemaları muarazaya kalkıştılarsa da muvaffak olmadılar ve kendilerine üstad olarak kabul ettiler.

O esnada Mardin’e gelen iki dervişe tesadüf etti. Bunlardan birisi Cemaleddin-i Efganî Hazretlerine mensub olup, diğeri tarîkat-ı Sünusiye mensubîninde idi. Bunlar vasıtasıyla hem Cemaleddin-i Efganî’nin mesleğine, hem de Sünusî tarîkine intisab etti.

Mardin’de iken bir gece müsellahan bir yere giderken polis ve jandarma devriyesine tesadüf eder. Bittabi’ o müsellah olduğundan kendi kendine “Kaçarsam beni tutarlar. Öyle ise hemen vurup aralarından geçeyim.” derken devriye ile göğüs göğüse gelir. Bulundukları mevki’ ise bayır olmakla polis ile jandarmalar müsademeden ayakları kayarak aşağı doğru yuvarlanırken Molla Said bir sokaktan vurarak mevkiine gider. Ertesi gün polis kendilerine gelir. O gecede yuvarlanmasından elleri ve yüzü berelendiğini görür. Sual edince, ahvali anlatır. “Böyle bir adamın bize tesadüf ederek çarpmasıyla biz baş aşağı yuvarlandık. Ondan dolayı şöyle yaralandık. Fakat o herhalde cin olmalıdır.” Molla Said ise gülerek “Herhalde cin olmalıdır. Öyle cinler de vardır.” dedi.

Bitlis’te iken bir gün kendilerine vali ile bir takım memurînin işret ettikleri ihbar olunur. Kendileri “Madem ki ben nefyolmuşum ve Bitlis gibi bir dâr-ı diyanette hükûmeti temsil eden zâtın irtikâb ettiği bu muameleyi kabul etmem.” diye meclislerini karıştırmaya teşebbüs eder. Üzerine bir rovelver ile bir hançer alarak, işretle meşgul bulundukları bir sırada içeri gider. Evvelâ işret hakkında bir hadîs-i şerif okuduktan sonra pek şiddetli söğüp saymaya başladı. Valinin işaret etmesi ihtimali nazara alarak bir eli de rovelverin bulunduğu yerde idi. Mukabele vukuunda valiye ateş etmek fikrinde idi. Fakat vali fevkalâde mütehammil ve hamiyetli bir zât olduğundan kat’iyyen ses çıkarmaz. Nihayet oradan çıkınca valinin yaveri: “Yahu ne yaptınız? Söylediğiniz i’damınıza mûcibdir.”

Bediüzzaman: “İ’dam hayalime gelmedi. Hapis ve nefiy zannederdim. Her ne ise, bir münkeri ref’ etmek için ölürsem ne zarar var?” cevabında bulunmuş, oradan avdetinden bir-iki saat sonra iki polis vasıtasıyla vali kendilerini istetir. Evvelâ polisleri vurmak istediyse bilâhere “Niçin iki polise kendimi feda edeyim? Hiç olmazsa bir vali ile mübadele olunmalıyım” düşüncesiyle valiye gider. İçeri girdiği vakit vali kıyam eder ve kendilerine doğru gelir. Kendisi tutacak zannıyla rovelvere el atar. Halbuki vali elini öpmek istiyordu. Nihayet vali kendisine bir yer gösterir. Kendisine hitaben:

Vali: “Herkesin bir pîri vardır. Sen de benim pîrimsin ve yanımda kalacaksın.” derler.

Bir gün Bitlis Gomeydan mevkiinde bulunan askerlerin içine girmek için gider. Kışlaya yaklaşınca yasak derler. O yasağı işitmeyerek devam eder ve aldırmaz. Orada bulunan askerlerden beş kişi bunun başına üşüşürler. Bu kavgada daima ikisini yere atıyor, diğerleriyle uğraşıyordu. İçinden birisi silâha davranır. Silâhına el atınca elinden almaya muvaffak olur ve silâhı sopa gibi kullanır. Kışladan yirmi asker daha çıkar. Molla Said bir çeyrek daha mukabele ederek pek çok incitirler. Yere düşer. O esnada askerî kaymakamlarından birisi gelir. Ne olduğunu sorunca, askerler “Efendim! Bir eşkiyadır. Tuttuk ve öldürdük.” dediler. Molla Said bunu işitir, hemen ayağa kalkarak:

Molla Said: “Askerler! Yalan söylemeyiniz. Ben çabuk ölmem.” der.

Kumandan tanır ve askerlere itab eder.

Molla Said: “Askerlere itab etmeyiniz. Zira hata benimdir. Ve hem de askerleri helâl ediyorum. Çünki onlardan hayfımı almışım ve hem benim vurduklarım daha çoktur. Yalnız darbelerim umuma dağılmış. Onların darbeleri ise umum bende toplandı. Eğer darbelerimin toplandığı farz olunursa onlardan üç-dört kat olarak hayfımı almışım. Yalnız mülazımı helâl etmem. Zira beni döverken sövüyordu. Ondan vazgeçmem.” der.

Bundan sonra yasağa fevkalâde riayet etmeğe başlamıştır. Demek ki bir emrin kabul ettirilmesi için böyle bir vukuatın vücudu lâzım imiş. Ve şu vukuat da kendilerine bir ders-i ibret olmuştur.

Molla Said fıtraten bir kanun altında yaşamayı ve harekâtının tahdid olunmasını sevmez. Her halde ve her hareketinde gayet hürr ve serbest olmalarını arzu eder. Şu halde olmalıdır, yasakta gördüğü tahdide canı sıkılmıştır. Ve hattâ “Beni tahdidat-ı medeniyeye alıştırmak için daima böyle acib gürültüye ihtiyaç vardır. Ve illâ ben hürriyet serbestiyetimi hiçbir kanunla tahdid ettiremem.” söylemiştir. Bundan neş’et etmelidir ki, ilk İstanbul’a teşriflerinde yine herşeyden müstesna kabul etmişlerdir.

Molla Said Bitlis’te iken 16-17 yaşlarında olup, henüz sinn-i büluğa vâsıl olmuştu. O zamana kadar bütün malûmatı sünuhat kabilinden olmakla, uzun uzadıya mütalaaya lüzum görmezdi. Fakat o zaman sinn-i büluğa vâsıl olduğundan mı veyahut siyasete karıştığından mı, her neden ise eski sünuhat yavaş yavaş kaybolmaya başladı. Bunun üzerine ülema arasında mevkiini muhafaza etmek için her fenne dair bir-iki metin hıfz etmek mecburiyetinde kaldı. Bilhassa din-i İslâma vârid şükuk u şübehatı reddetmek için Metali’ ve Mevakıf nam eserler ile ulûm-u âliye آليه ve âliyeye عاليه dair kırka kadar mütunu iki sene zarfında hıfzeyledi. Hattâ her gün okumak şartıyla hıfzettikleri kitabları üç ayda bir kerre devrine muvaffak oluyordu. Bediüzzaman’ın iki mütezad halleri var idi. Birincisi: Fikrinin münkeşif bulunduğu vakitler ki, her neyi eline alırsa onu anlamamak kendisine mümkün değildi. İkinci: Fikrinin münkabız bulunduğu vakitler ki mütalaa değil, konuşmaktan bile hoşlanmazdı. Bu inkişaf-ı fikrî genç bulunduğu müddetçe fazla idi. Yirmi yaşını tecavüz edince inkıbaz saatleri çok olup, inkişaf saatleri azalmaya başladı. Hattâ nısfı nısfına idi. Bu defa esaretinde tesirine maruz kaldıklarından inkıbaz saatleri inkişaf saatlerine daha fazla galebe çalmıştır.

Kürdistan ahalisinin Şafiiyy-ül Mezheb olmalarından dolayı Molla Said Hanefî kitablarını mütalaa buyurmamıştı ve ülemaya daima Hanefî kitablarının kolay olduğundan bahsederlerdi. Bir gün Hanefî Mezhebi’ne aid bir kitab eline geçer. Okuyunca bilmediği ve görmediği için evvelce yanlıştır hükmünü verir. Bilâhere biraz daha okuyunca anlamaya başlar.

Bediüzzaman: “Eyvah! İmam-ı A’zam’ın etbaına karşı hilaf-ı edeb söyledim. Onun için İmam-ı A’zam’ın bir kerameti olarak şu kitabın anlamasında tevakkuf ettim ve bu hataya silleyi yedim.” buyurmuştur.

Mirkat ismindeki mezkûr kitabı haşiye ve şerhi olmaksızın anlamaya ve hıfzetmeğe başladı. Bilâhere eline geçen şerh ve haşiyesi olan kitablara müracaatla kendi nokta-i nazarıyla tatbik eder. Bütün mes’eleler muvafık olduğu gibi, üç kelime haşiyeye tevafuk etmezse de mümaileyhin bu tevcihleri de ülemanın tahsinine mazhar olarak kabul ederler.