Tarihçe-i Hayat 3

Bediüzzaman orada iken Cem’-ul Cevami’ kitabını günde bir-iki saat iştigal etmek üzere bir haftada hıfzetti. Bunun üzerine Molla Fethullah şu kelâmı söyleyerek kitabın üzerine yazmıştır:

قد‮ ‬جمع‮ ‬فى‮ ‬حفظه‮ ‬جمع‮ ‬الجوامع‮ ‬جميعه‮ ‬فى‮ ‬جمعة

Bu hal Siirt’te şüyu’ bulmuş ve Molla Fethullah Siirt ülemasına: “Bizim medreseye gayet genç bir talebe gelmiş, her ne sual ettimse bilâ-tevakkuf cevab verdi. Bu yaşta zekâsına, ilmine, fazlına mütehayyir kaldım.” diye pek çok medheder. Bunun üzerine ülemalar bir yerde toplanarak Bediüzzaman’ı davet ederler. İntihab ettikleri bütün suallerine bilâ-tereddüd cevab verir. Ve cevab verirken Molla Fethullah’ın yüzüne bakıyordu. Sanki kitaba bakmış gibi kendilerinden okuyarak cevab veriyordu. Bunu gören Siirt ülemaları hârikulâde olduğuna hükmedip, faziletlerini takdir ü senada bulundular.

Bu hal etrafa şüyu’ bularak ahali kendilerine bir veliyyullah derecesinde ihtiram eder ve o nazarda bakıyorlardı. Bu vaziyet ikinci derecede bulunan bir takım ülema ve talebelerin saika-i rekabetle gayzlarını artırdı. Ve buna tahammül edemiyerek bir teşebbüste bulundular ki: Şeyh Nakkaş Câmii’ne davet edip mücadeleye girişiriz. Kendisini ilzam edince ne a’lâ. Olmadığı takdirde beraberimize birer değnek alır, iyi bir dayak atarız diye herkes kitabını ve bir de değnek alarak mezkûr câmiye giderler. Bediüzzaman’ı davet edince mes’elenin vehametini anlayarak bir adamdan bir hançer emanet alır. Doğruca câmiye gider. Yanlarındaki sopaları görünce: “Bir şeye mütehayyirim. Kitablar münazara içindir, sopalar ne için getirilmiştir?” der. Nihayet mücadeleye başlarken ihtilaf döğüşmeğe müncer olur. Mes’eleden haberdar olan Siirt ahalisi kendisini kurtarmak için gelmişler. Ahali nazarında büyük mevkii olduğu için, derhal muarızların ellerinden kurtarılmış ve bir odaya bırakılmış ise de, Bediüzzaman mesleklerine olan fart-ı muhabbetten muarızları bulunan talebe ehl-i ilmin cahillere hedef olmamasını temin için kendisi odadan çıkıp muarızları tarafından telef edilse bile ehl-i ilmin işine cahillerin karışması müdafaa eder. Ve bu ihtilali ref’etmek zımnında herhangi talebeye: “Beni öldürün, ilmin haysiyetini muhafaza edin.” diye yüzünü çevirmiş ise, hiçbir talebe kendisine hançer saplanmaya cür’et etmemiş. Nihayet ihtilaf bertaraf edilmiş. Siirt mutasarrıfı kendisini muhafaza edip talebeleri nefyedeceğini ve kendisinin oraya gitmeyi tebliğ etmeğe memur ettiği jandarmaya karşı: “Biz talebeyiz. Birbirimizle döğüşür, barışırız. Binaen aleyh mesleğimiz haricinde bulunan birisinin bize karışmasını muvafık olmadığından gelemiyeceğim ve hata da benimdir.” cevabında bulundu. Jandarmaları reddeder.

Artık muhalifini mağlub ettiyse de Siirt’ten canı sıkılarak tekrar Bitlis’e avdet etti. Bitlis’te Şeyh Emin Efendi ile Hizan şeyhlerinin biraz araları açık olduğu için, kendilerini bilmeyen birtakım müridleri Hizan şeyhleri aleyhinde söz söylemekte idiler. Molla Said bu sözleri işitince, fesadı intac edecek böyle sözleri bilhassa gıybet etmek İslâmiyete yakışmadığını kendilerine ihtar ettikten şunlar Molla Said’i Şeyh Emin Efendi’ye şikayet ederler. Şeyh Efendi ise, “Henüz çocuk olduğundan kabil-i hitab değildir.” dedi. Bu söz Molla Said’e tebliğ edildiği anda, (zâten bu gibi sözlere fıtraten mütehammil olmadığını evvelce arzetmiştik) hemen Şeyh Emin Efendi’nin huzuruna çıkarak: “Efendim beni imtihan ediniz. Kabil-i hitab olduğumu isbat etmek isterim.” Şeyh Emin Efendi ulûm-u mütenevviadan ve en müşkil mes’eleden elli sual tertib ederek sorar. Suallerin umumuna cevab verdikten sonra çıkarak Kureyş Câmii’ne gider, ahaliye va’z u nasihat etmeğe başlar. Bunun üzerine Bitlis ahalisinin bir takımı Molla Said’e ve bir takımı da Şeyh Emin Efendi’ye yardım etmek isterler. Bundan dolayı vali bir büyük vukuata meydan vermemek için Bediüzzaman’ı nefyeder.

Bu defa da kendileri Şirvan’a gitti. Zâten infirad eden böyle zâtların muarızları pek çok bulunur. Bilhassa mücadele-i ilmiyede mağlub düşenler daima Molla Said’i ahali nazarında düşürmek için var kuvvetleriyle çalışıyorlardı. Her hususatını tecessüs ettirirlerdi. Bir gün nasılsa kazaen sabah namazını geçirmiş. Buna vâkıf olan husaması başka bir kıyafete sokarak ellerine bir sermaye düşürmüşçesine, “Molla Said namazı terketmiştir” diye ahali arasında işaa edildi. Hattâ kendilerinden soruldu ki: “Niçin herkes bunu böyle söylüyor?” Kendileri “Evet, esassız bir şey âlemin içinde çabuk şüyu’ bulmaz.” hitabındadır. “Onun için iki cezaya uğradım: Birisi Allah’ın itabı, diğeri nâsın ta’rizi. Bunun esası ise, geceleyin âdet ettiğim vird-i şerifi terkettiğimdir. İşte âlemin ruhu bu hakikata temas etmişse de, tamamını kavramıyarak ismini bilmeyip şu vecihle hatayı tesmiye etmişlerdir.” cevabında bulunmuştur.

Şirvan’da bulunduğu sırada Siirt civarından birisi gelerek: “Aman Efendim? Siirt’e bir çocuk gelmiş. Kendisi 14-15 yaşında. Umum ülemayı ilzam etti. Binaen aleyh şunu ilzam etmek için sizi davete gelmişim.” der. Molla Said de şu davete icabet ederek Siirt’e gitmek için hazırlanır, yola düşerler. İki saat yol gittikten sonra şu küçük hocasının evsaf ve kıyafetini, ismini sorar. O adam: “Efendim! İsmini bilmiyorum. Fakat ilk gelince derviş kıyafetinde olup omuzunda bir posteki var idi. Bilâhere talebe kıyafetine girdi ve umum ülemayı ilzam etti.” Bunu işitince kendilerinden bahsettiği ve bir sene evvelki vukuatın şimdi civar köylere şüyu’ bulduğuna vâkıf olunca mes’eleyi anlar. Tekrar geriye avdet etti.

O esnada talebesi bulunan Molla Cehver’in köylüler tarafından cerhedilmesinden darılarak, Siirt’e tâbi’ Tillo kasabasındaki Hasya nam türbeye kapandı. Mezkûr türbede hârika olarak Kamus-u Okyanus’u Bâb-üs Sin’e kadar hıfzeyledi. Ne fikre mebni Kamus’un hıfzettiği soruldukça “Kamus, her kelimenin kaç manaya geldiğini yazıyor. Ben de bunun aksine olarak her manaya kaç kelime müstamel olduğunu gösterir bir kamus vücuda getirmek merakına düştüm. Bu heves üzerine hıfzettim.” cevabında bulundu. Mezkûr kubbeye kapandığı vakit kendisinden biraz küçük biraderi Mehmed, yemeğini getiriyordu. Yemek içindeki taneleri kubbenin etrafında bulunan karıncalara yedirerek, kendisi ekmeklerini yemek suyuna batırarak kanaat ediyordu. Neden dolayı yemek taneleri onlara verdiği soruldukta, “Bunlarda bir hayat-ı içtimaiyeye mâlik ve fevkalâde vazifeşinas ve saî bulunduklarını müşahede ettiğim için cumhuriyetperverliklerine mükâfaten kendilerine muavenet etmek istiyorum.” cevabında bulunmuştur.

Bir gün de Tillo şeyhlerinden arkadaşı bulunan birkaçı döğüşürler. Dostlarından birisi kendisine yardım etmek için davet eder. Müşarün ileyh hangi taraf mağlub ise ona muavenet etmekle, diğer tarafından meydana atılan kuvvetli bir adamla karşılaşır. Ona nisbetle küçük bulunduğu halde, kendisini tutmağa muvaffak olur. O esnada gerek müttefikleri ve gerek muhasım tarafından birbirine atılan taşların ekserine maruz kalır. O kadar müteessir olur ki, bir aya kadar namaz kılarken rükûa gitmekte pek muzdarib oluyordu.

İkinci defasında dostları tarafından davet edilince, “Kavganız hançerle değil, taş ile kavga ediyorsunuz. Onun için böyle kavgaya ben iştirak etmem.” diye reddeder. Orada iken bir gece Şeyh Abdülkadir-i Geylanî Hazretlerini rü’yasında görür ve kendisine hitaben:

Şeyh Hazretleri: Molla Said! Mîran Aşireti reisi Mustafa Paşa’ya gidiniz. Ve kendisini tarîk-ı hidayete davet ediniz. Ve kendisine, yaptığı zulümden vazgeçerek namaza, emr-i marufa müdavim olmasını tavsiye ediniz. Aksi takdirde öldürünüz.

Molla Said şu rü’yayı görür görmez hemen tedarikini yaparak Mîran Aşireti’ne doğru Tillo’dan hareket eder. Mumaileyhin çadırına gider. Kendilerinin orada bulunmadığından biraz istirahattan sonra Mustafa Paşa içeri girer. Bütün hazırûn kıyam ettikleri halde, Molla Said yerinden bile kımıldanmaz. Kendisinin nazar-ı dikkatini celble, aşiret binbaşılarından Fettah Bey’den kim olduğunu sorar. Fettah Bey, meşhur Molla Said olduğunu bildirir. Halbuki mumaileyh ülemadan fevkalâde müteneffir idi. Şübhesiz bunun da üzerine daha fazla kızdıysa da izhar etmemekte idi. Molla Said’e niçin buraya geldiğini sorunca, cevabında Molla Said: “Sizi hidayete getirmeğe geldim. Ya zulmü terkle namazını kılacaksın veyahut seni öldüreceğim.” demesinden hiddetlenerek dışarı çıkar. Biraz dolaştıktan sonra yine çadıra gider ve Molla Said niçin geldiğini tekrar sorar. Molla Said: “Sana söyledim ya! Onun için gelmişim.”

Mustafa Paşa: (Çadırın direğinde asılı bulunan kılınca işaret ederek) Bu pis kılınçla mı?

Bediüzzaman: “Kılınç kesmez, el keser.” cevabında bulunmuş. Mustafa Paşa tekrar dışarıya çıkarak biraz gezindikten sonra içeri gider.

Mustafa Paşa: Benim Cezire’de âlimlerim var. Eğer hepsini ilzam ettinse senin dediğini yaparım ve illâ seni nehire atarım.

Molla Said: Bütün ülemayı ilzam etmek benim haddim olmadığı gibi, beni de nehire atmak sizin haddiniz değildir. Fakat ülemaya cevab verince sizden bir şey isterim. O da bir mavzer tüfengidir ki şayet sözünden durmaz isen onunla seni öldüreceğim.

Bu muhavereden sonra atlarına binerek Cezire’ye giderler. Yolda kat’iyyen Molla Said’le konuşmaz. Bani Hanı dedikleri mevkiye gelince yorgunluğundan Molla Said orada biraz yatar. Uykudan uyanır uyanmaz etrafında bütün âlimler kitabları ellerinde beklediklerini görür. Biraz görüştükten sonra hazırûna çay ikram edilir. Cezire âlimleri ise Molla Said’in şöhretini işittikleri için mebhut bir vaziyette çaylarını bile unutarak Molla Said’in sualine intizar etmekte idiler. Molla Said ise çayı içmekte iken dalgın dalgın karşısında bulunduğu bir-iki bardak çayı da içer.

Mustafa Paşa hocalarına hitaben: Ben okumuş değilim, fakat Molla Said’in mücadelesinde mağlub olacağınıza şimdi hükmettim. Zira bakıyorum ki, siz düşünmekten çaylarınızı unuttuğunuz halde, Molla Said kendi bardağını içtikten başka diğer iki-üç bardağı da içti.

Bunun üzerine biraz latife ettikten sonra Molla Said bu âlimlere karşı: “Efendiler! Bendeniz va’detmişim, hiç kimseye sual sormam. Binaen aleyh cevabınıza muntazırım.” der. Hazır hocalar kırka karib sual sormuşlardır. Umumuna cevab verdikten sonra, bir sualin cevabını sehven yanlış söylediği halde karşısındakiler doğru telakki ederek tasdik etmişlerdi. Meclis dağılınca Molla Said derhatır eder. Hemen kendilerinin arkası sıra giderek: “Afvedersiniz, bir sualin cevabını yanlış söylediğim halde farkına varmadınız.” Cevablarını tashih etmiştir. Ve dediler: “Hakkıyla şimdi bizi ilzam ettiniz.”

Sonra onlardan bir kısmı nezdlerinde ders okumaya başlamışlar. Bundan sonra Mustafa Paşa ahdi mûcibince kendilerine bir mavzer tüfengi ihda eder ve sözlerinden çıkmaz oldular.