Tarihçe-i Hayat 6

İstanbul’daki hâdiseler İki Mekteb-i Musibet Şehadetnamesi nam eserinde beyan edildiğinden bundan sarf-ı nazar edilmiştir.

Bediüzzaman hürriyet tarafdarı iken gördükleri haksızlıklardan daima Jöntürklere muhalefet ederek, “Siz dini incittiniz, gayretullaha dokundurdunuz, hilafeti tezyif ettiniz, neticesi vahîm olacaktır.” diye izhar-ı muhalefetten çekinmiyordu. Divan-ı Harb’deki kahramanane müdafaatı ve Jöntürklere îrad ettiği onbir buçuk suali âleme malûmdur.

İstanbul’da Van, Bitlis, Diyarbekir’de bir medresenin küşadı için her ne kadar çalıştıysa da, maatteessüf tevkifhane ile tımarhaneden başka bir neticeye destres olamadı. Nihayet Batum tarîkıyla Van’a avdet etti. Tiflis’te tesadüf ettiği Rus Polislerinin “Hürriyet sizi parçalayacaktır.” sözlerine mukabil, Bediüzzaman “Sizi parçalayacak. Ben de Tiflis’te medresemi küşad edeceğim.” demiş. Deva-ül Ye’s nam kitabının zeylinde yazılmıştır.

Van’a muvasalat edince aşairi dolaşarak içtimaî, medenî, ilmî derslerle iştigal etmiş, bu hususta “Aşairlere sual ve cevab” namında bir eser vücuda getirmiştir. Hem de dine ve ilme bir hizmet etmek için oradaki ülemayı toplayarak elindeki parayı da bu hususta sarfeder ve hükûmetin adem-i müzaheretinden neticesi akîm kalır.

Bu mes’eleden Van’dan Şam’a sefer eder. Şam’da iken ülemanın ilhahı üzerine Câmi-ül Emevî’de bir nutuk söyler ve bunun suretini Hutbet-üş Şamiye ismi altında tab’ etmişlerdir. Sonra Şam’da kalmıyarak yine Medreset-üz Zehra’yı fikri vücuda getirmek için İstanbul’a gelir. Seyahat-ı şahane münasebetiyle Rumeli’ye gider. Ve hattâ şimendiferde bir risale vücuda getirerek, El-Hutbet-üş Şamiye nam eserin zeylinde tab’ edilmiştir.

Oradan avdet ederken Van’a geldi. Millî bir medrese küşad ve tedrisine devamla eski fikrine de takibden geri durmuyordu. Bu defa tali’ rûy-i muvafakat göstererek Van’da Medreset-üz Zehra namında bir medresenin küşadına irade-i seniye şerefsudûr buyurulduysa da, seferberlik dolayısıyla medresenin temelinden başka bir şey yapılmayarak harb-i umumî zuhur etti. Zâten o kış Molla Said daima talebelerine hitaben: “Hazır olunuz. Büyük bir musibet ve felâket bize karışıyor.” buyurmuştur.

Harb-i umumîde mecburiyetle bütün talebesiyle harbe iştirak etti ve Parsin Cephesinde büyük musibet ve felâketlere uğramış ise de, gerek muharebede ve gerek esarette çektikleri mezahimi yazmaya bu harbin aleyhimizde neticelenmesinden dolayı müsaade buyurmadılar. Binaenaleyh gayet muhtasaran arzediyorum:

Parsin’den Van’a avdet ederken Van’da ihtilal zuhur etti. Kendileri bu ihtilale karışmayarak medresesinde ikamet ediyordu. Ve daima masumların vikayesine son derece çalışıyor ve çoluk-çocuklara dokunmaması için herkesi men’ederdi. Bu esnada maatteessüf Van sukut etti. Bunun üzerine talebesiyle medresesinde tahassun edip müdafaa etmek niyetinde idiler. Valinin fevkalâde itaatı üzerine Van’ı terketti ise de, muhacirleri vikaye için Vastan’da muharebe etti. Mezkûr muharebede arkadaşlarımızdan ve üstad-ı muhteremin kâtibi Molla Habib şehid oldu. (Allah rahmet eylesin.) Oradan gelen muhacirleri selâmete îsal ettikten sonra İspairt nahiyesine Ermeni çetelerinin taarruzunu işitir. Bu defa vatanına yani esas meskat-ı re’sine giderek fedailere karşı müdafaa eder. Ermenilerin aile ve masum çocuklarını toplayarak bunlara dokunmak şer’an caiz olmadığından ahaliyi men’eder. Ve mezkûr çoluk-çocukları Ermeni fedailerine teslim ettirmek için gönderir. Ermeni fedaileri bu halden memnun olarak, “Madem ki siz bizim ailemize dokunmuyorsunuz, biz de muhariblerinizden başka kimseye dokunmayız.” diye cevab gönderirler. Bu suretle yapılan muharebelerle tekrar Van’a girmeğe muvaffak olurlar. Bu defa Bediüzzaman Van Kal’asında tahassun ederek müdafaa etmek için ısrarda bulunursa da, Van valisi Cevdet Paşa vaziyet-i sevk-ül ceyşînin fenalığından bahisle ilhah ederek aldırır, Vastan’a gelirler. Oradan Cevdet Paşa ile Bitlis’e giderler. Bitlis’te bulunan beşyüzü mütecaviz yetim muhacirîn çocukların iaşesini deruhde ile onlarla uğraşır.

Erzurum’un sukutu esnasında Muş kasabasının düşman istilasına maruz kalacağı esnada mezkûr kasabada 12 top bulunuyordu. Şu toplar kurtularak Bitlis’e gelirse Bitlis’i müdafaa vaziyetinde kalabilir, olmadığı takdirde Bitlis’in tahliyesine mecbur kalınacaktır. Bunun üzerine Bediüzzaman talebesiyle ve 300 kişi ile beraber Muş tarafına gider. Mezkûr topları karların üzerinde Bitlis’e getirmesine muvaffak olur. Bitlis haricinde düşmanla müsademe başlayarak Bitlis müdafaa olunur. Molla Said talebesiyle orduya dâhil olur ve garaibden olarak üç kurşuna hedef olur. Bunlardan birincisi kalbinin üzerine isabet ederse de tütün tabakasıyla sigara ağızlığını parçaladıktan sonra vücuduna tesir etmez. İkincisi de hançerinin bulunduğu sol kaburgasına gelirse de hançerinin sapını deler ve kendilerine zarar dokunmaz. Üçüncüsü yine sol omuzuna gelir, hafifçe bir yara açar. Bitlis’in sukutu gecesi ayağı kırılarak arkadaşları şehid düşüp Bitlis’in içinde suya düşerler ve düşmanın ihatasına maruz kalırlar. Düşmanın gelen kuvveti yanıbaşlarındaki beş nefer Bitlis ahalisini şehid etmeğe uğraşırken bâki kalan talebeleri köprünün altındaki gizli bir yere çekilirler. Şu suretle orada sığınırlar. Ve talebelerine: “Arkadaşlar, durmayınız. Sizi helâl ettim. Beni bırakınız, siz kendinizi kurtulmağa çalışınız.” demesi üzerine talebeler, “Sizi bu halde bırakıp gidemeyiz. Şehid olursak yine hizmetinizde olsun.” diye kalırlar. 35 saat su içinde bu vaziyette bulunur. Bilâhere talebelerinden birisi Rus karakoluna gider. Molla Said’in malûmatı olmaksızın malûmat verir. Ruslar gelip mezkûr yerden çıkarırlar. Bilâhere Van, Celfa, Tiflis, Koloğrif, Kosturma’ya sevkederler. Bu yollarda maruz kaldığı tehlikeleri, hattâ birkaç defa Rus zabitleri öldürmekle meşru’ bir intihara kasda kadar varmalarını tafsilatıyla arzetmeğe kendileri müsaade etmedikleri için muhtasaran yazdım.

Mezkûr Kosturma’dan firar suretiyle Petersburg, Varşova’ya gelmeğe muvaffak olmuş ve bilâhere Viyana tarîkıyla İstanbul’a gelerek esaretten tahlis-i giriban etmiş. Üstad-ı muhterem bugün İstanbul’da olup, malûmatı olmadan Dâr-ül Hikmet-il İslâmiye a’zalığına tayin buyurulmuş ve emr-i vaki’ karşısında bulundurularak kabule mecbur olmuştur. El-haletü hâzihi mezkûr makamda vazife-i diniye ve ilmiye ile meşgul bulunur.

Üstad-ı Muhteremin tercüme-i haline aid işbu satırları gerek ahali ve ülemadan telakki ettim ve gerek bizzât müşahede-i âcizanem üzerine mufassalan enzar-ı kariîne arzeyliyorum. Her hususta mübalağadan son derece tevakki ve hattâ tarafgirlik töhmetine maruz olmaktan ihtirazen birçok malûmatı ihmal eylediğime kariîn-i kiram emin olabilirler.

Âsârı:

1- Muhakemat, Türkçedir.

2- Reçetet-ül Ülema, Arabçadır.

3- Reçetet-ül Avam, Arabçadır. Ve hakkıyla sitayişe şâyan eserlerdir.

4- Ta’likat. Mantıkta bînazir bir eserdir. Nazariyat-ı Mantıkiyeyi tatbikata takib eder.

5- Rumuzat. Mantık’ta i’mal-i zihin için güzel bir eserdir.

6- İşarat-ül İ’caz fî mezan-il îcaz. Bir tefsir-i şerif olup, o da sahibine benzer. Başka tefsirlere benzemez, bedi’ ve garibdir. Şimdi mezkûr tefsir-i şeriften bir cüz’ü tab’ edilmiştir.

Müşarün ileyhin veled-i manevî

ve biraderzadesi

Abdurrahman