Tarihçe-i Hayat 2

Bediüzzaman hakikî ve ciddi tahsilinin başlangıcı, Erzurum vilayetine tâbi’ Bayezid kasabasında Şeyh Mehmed Celalî Hazretlerinin nezdinde başlamış ve orada bu tahsil üç ay kadar devam etmiş ise de pek garibdir. Zira Kürdistan usûl-ü tedrisiyle Molla Camî’den nihayete kadar ikmal-i nüsah etti ve buna da her kitabdan bir veya iki ders nihayet on ders kadar tederrüs, mütebâkisini terkle diğer kitaba başladı. Böyle okuduğu kitabı bitirmeden başka kitaba başlamasına hocası Şeyh Mehmed Celalî Hazretleri hoşlanmadı. Bir gün niçin böyle yaptığını sual buyurdu. Molla Said cevabında: “Bu kadar kitabın okuyup anlamasına muktedir değilim. Ancak bu kitablar bir mücevherat kutusudur. Anahtarı sizdedir. Yalnız sizden şu kutuların içinde ne bulunduğunu göstermek istirhamındayım. Yani bu kitabların neden bahsettiklerini anlayayım da, bilâhere tab’ıma muvafık olanlara çalışırım.” demiştir. Maksadları ise esasen kendilerinde fıtrî mevcud bulunan icad ve teceddüd fikrini medaris usûlünde de göstermek ve bir teceddüd ve garabet vücuda getirmek olup, bunca havaşi ve şüruhla izaa-i vakt etmemekti. Bu suretle alel-usûl yirmi senede tahsili lâzım gelen ulûm ve fünunu üç ayda tahsil ve ikmal-i nüsah etmiştir. Bunun üzerine hocalarının “Hangi ilim tab’ına muvafık olduğu” sualine cevaben: “Bu ilimleri birbirinden tefrik edemiyorum. Ya hepsini biliyorum veyahut hiçbirisini bilmiyorum.” dedi. Ve herhangi bir kitabı eline alırsa anlar. 24 saat zarfında Cem’-ül Cevami’, Şerh-ül Mevakıf, İbn-ül Hacer gibi kitabların 220 sahifesini kendi kendine -bilmek şartıyla- mütalaa ederdi. Artık vaktini şöylece geçirmeğe başladı. O derece ilme dalmıştı ki, hayat-ı zahirî ile hiç alâkadar görünmezdi. Her hangi ilme sorulan suale bilâ-tereddüd derhal cevab verirdi.

O zamanki hayatları şöylece tasvir olunur:

Evvelâ: Hükema-i İşrakiyyun mesleklerine sülûk ederek zühd ve riyazete başladı. Fakat hükema-i İşrakiyyun tedric kanunu mûcibince vücudlarını riyazete alıştırmışlardı. Bu ise tedrice riayet etmiyerek birdenbire riyazete daldı. Lihâzâ vücud tahammül edemiyerek zaîf düşmeğe başladı. Üç günde bir parça ekmekle idare ediyordu. Şu hareketleri evvelen ülema-i İşrakiyyun’un riyazetin küşayiş-i fikre hizmet ettiği nazariyesi üzerine ve onlar gibi yapacağım diye çalışıyordu.

Sâniyen: İmam-ı Gazalî Hazretlerinin İhya-ül Ulûm’unda tasavvuf nokta-i nazarında دع‮ ‬ما‮ ‬يريبك‮ ‬الى‮ ‬ما‮ ‬لا‮ ‬يريبك kaidesine ittibaen ekmeği bile bir zaman terk ve otla idareye koyuldu.

Sâlisen: Nadir konuşur.

Kürdlerin edib dâhîlerinden Molla Ahmed Hanî Hazretlerinin gündüzleyin bile havf ile girilen kubbe-i saadetlerine kapanır, bazan geceleyin orada kalırdı. Bundan dolayı ahali “Bu Ahmed Hanî Hazretlerinin feyzine mazhar olmuştur.” ve bu hali müşarün ileyhin kerametlerine hamlederlerdi. Bu vakitlerde kendisi 13-14 yaşlarında idi.

Bu teklife cevaben: “Ben henüz sinn-i büluğa vâsıl olmadığımdan, muhterem bir müderris kıyafetini kendime yakıştıramam. Ve ben bir çocuk iken nasıl hoca olabilirim?” diye teklifini reddetmiştir. Kendilerine verilen cübbe ile sarığı câmiin bir köşesine vaz’ ile, Şirvan’da terkettiği biraderinin nezdine gitti. Ve orada büyük kardeşiyle ilk görüşte aralarında şöylece kısa bir muhavere cereyan etti.

Molla Abdullah: Sizden sonra ben Şerh-i Şemsî kitabını bitirdim. Siz ne okuyorsunuz?

Bediüzzaman: Ben seksen kitab okudum.

M: Ne demek?

B: İkmal-i nüsah ettim ve sıranıza dâhil olmayan birçok kitablar da okudum.

M: Öyle ise seni imtihan edeyim.

B: Hazırım. Ne sorarsanız buyurunuz.

Molla Abdullah biraderini imtihan eder. Kifayet-i ilmiyesini bittakdir, 8-9 ay evvel talebesi bulunan Molla Said’i kendisine üstad kabul etti.

Ve talebelerden gizli olarak kendilerinden ders almaya başladı. Ve bittabi’ birkaç ay evvel kendilerine okutturduğu kardeşinin şimdi üstadı olduğunu talebeye sezdirmiyordu. Nihayet talebeler Molla Abdullah’ın Molla Said nezdinde ders okuduğunu kapıdan gizli görünce taaccüb edip bilâhere sormuşlarsa da cevabında: “Nazar değmemek için ben ona ders veriyorum.” demişler ve talebelerini aldatmışlardır. Bir müddet kaldıktan sonra Siirt kasabasına gider ve orada bulunan Molla Fethullah Efendi’nin medresesine gider.

Molla Fethullah (Molla Said’e): Geçen sene Süyutî okuyordunuz. Bu sene Molla Camî’yi okuyorsunuz?

Bediüzzaman: Evet, Camî’yi bitirdim.

Molla Fethullah herhangi kitabı soruyorsa “Bitirdim” cevabını alınca tahayyür etti ve kendilerine Molla Fethullah: “Hey deli! Geçen sene deli idin. Acaba bu sene de mi deli oldun?”

Bediüzzaman: İnsan başkasına karşı kesr-i nefs için hakikatı ketmedebilir. Fakat babadan daha muhterem üstadına karşı hakikat-ı mahzdan başka bir şey söyleyemez. Emrederseniz söylediğim kitablardan beni imtihan et.

Molla Fethullah herhangi kitabdan sorduysa cevabını güzelce verdi. Bunun üzerine bu muhavereyi dinleyen ve bir sene evvel hocasının hocası bulunan Molla Ali-i Suran namındaki zât kendilerinden ders almaya başladı. Molla Fethullah “Pekâlâ zekâda hârikasınız, fakat hıfzınız nasıldır? Makamat-ı Haririye’den birkaç satırını iki defa okumakla hıfzedebilir misiniz?” diye kitabı uzatır. Molla Said kitabı alarak bir yaprağını bir defa okumakla hıfzetti ve okudu.

Molla Fethullah: Zekâ ile hıfzın ifrat derece bir adamda tecemmuu nadir olmakla, şimdiye kadar iki adamda gördüm: Biri sizde, diğeri Molla Hâlid-i Evvelkî’den.