Bölüm 3

Sahabe asrını takib eden iki asırda, hadîsin gelişim seyri, tavırları ve zabıt ve tedvini...

Sahabe asrında, Tabiîn denilen ve Sahabe'den sonra en kâmil insanlar olan bu zâtlar ehadîs-i şerifeyi ve ona hizmet tarzını, tebliğ, neşir, muhafaza keyfiyetini, Sahabelerden olduğu gibi devraldılar.

En çok hadîs alınan Sahabeler ve herbirisi binden fazla hadîs rivayet edenler; Ebu Said-il Hudrî (R.A.), Ebu Hüreyre (R.A.), Abdullah bin Ömer (R.A.), Enes İbn-i Mâlik (R.A.h Ibn-i Abbas (R.A.), Câbir bin Abdullah (R.A.) ve Aişe-i Sıddıka'dır (R.A.).

Amma Tabiîn dahi Sahabeler gibi bazıları hadîsleri yazı ile kaydetmekle beraber, lâkin yine de ekseriyet itibarıyla Sahabelerden dinleyerek hafızalarına almakla iktifa ettiler. Böylece herbir Sahabî'den birkaç Tabiîn hadîs alma durumu meydana geldi. Tabiîn'den de o nisbette hadîs alanlar çoğaldı. Derken hadîsi rivayet edenler pek çoğaldı, işin ehli olup olmama durumuna bakmadan, herkes hadîs rivayet etmeye başladı. Elbette bu râviler içerisinde âlim olmayan ve Resulullah'ın (A.S.M.) sözlerini Sahabe'den aldıkları gibi lafzıyla, hiç olmazsa manasıyla aynen muhafaza edip nakledemiyen insanlar da bulunabildi.

İşte bu durumda, başta İmam-ı Mâlik olmak üzere, bazı İslâm büyükleri, hadîsi rastgele herkesten almama mecburiyetini hissettiler. Nitekim İmam-ı Mâlik'in şu: "Ben yetmiş kişi gördüm ki, herbirisi çok emîn ve dürüst insanlardı. Lâkin hadîs nakletme işinde ehil olmadıkları için ben hadîslerini almadım." sözü bu hususa bariz delildir.

Bundan başka, hadîs ile uğraşan âlimler, hadîsi nakil ve rivayet edenlerin dürüstlüğü zabıt işinde ehil olması ve muhafazasını bilen kişilerden almanın zaruretini duydular.

Bu işler böyle yürürken Sahabelerin tamamı vefat ettikleri gibi, Tabiîn'den de büyük hadîs uleması teker teker vefat edip gidiyorlardı, islâm âlemi ise, pek genişlemiş, İslâm Dini dünyanın her tarafında intişar etmekte idi. Bu arada bazı bid'atlar da şüyu' bulmakta idi. Böylece hadîs zabtı azalmakta, muhafaza etmek melekesi de zaiflenmeye yüz tutmakta idi.

İşte, bu sırada. Emir-il Mü'minin Ömer bin Abdülaziz bu gibi ahvali haklı olarak tefekkür etmeye başladı. Hicrî 1. yüzyılın başında (yani ikinci asırda) ilk önce Medine'deki vali ve kadısı Ebi-Bekir bin Hazem'e mektup yazdı Mektubunda şöyle diyordu: "Bak, teftiş eyle Resulullahın hadisleri olanlarını kaydeyle! Çünki ben hadîsin indirasından yani; azalıp kaybolmasından ve ulemanın gitmesinden korktum."

Aynı mektubunda şunları da yazıyordu: "Benim için Medine'de bulunan Amrete binti Abdurrahman El-Ensariye'nin ve Kasım bin Muhammed bin Ebi Bekr'in yanlarındaki hadîsleri yaz, bana gönder!"

Sonra aynı şekilde islâm memleketlerinin büyük şehirlerinde bulunan vali ve memurlarına da, hadîslerin yazı ile kaydedilmesini emretti. İşte bu hâdiseden sonra, ülema-yı islâm hadîs-i şeriflerin toptan yazı ile kaydedilmesine ve toplanmasına başlamış oldular.

Ömer bin Abdülaziz'in mektup yazdığı zatlardan birisi de, meşhur muhaddis Muhammed bin Şihab ez-Zehrî'dir. Bu zâttan sonra gelen ve hadîsi yazı ile kaydedip toplayam ulema, "Zehri'nin tabakasından sonra gelen tabakalar" diye adlandırılmıştır.

Zehrî'nin tabakasından sonra gelen âlimlerden, hadîs toplayanlardan bazılarının isimleri şöyledir:

1- Mekke'de. İbn-i Cüreyc, Hi. 150'de hadîsleri toplayan bir kitap vücuda getirdi.

2- Medine'de İbn-i Ebi İshak, Hi.151'de... Yine Medine'de İmam-ı Malik Hi.179'da, aynı şekilde hadîs cem'eden birer kitap yazdılar.

3- Basra'da Rubayi İbn-i Subeyh Hi.106'da... Said İbn-i Arube Hi.156'da... Hammad bin Seleme Hi.176'da hadîs toplayan birer kitap yazdılar.

4- Kûfe'de Süfyan-ı Sevri Hi.161'de...

5- Şam'da Evzaî Hi. 156'da...

6- Horasan'da, Heşim Hi.188'de ve yine Horasan'da, İbn-ül Mübarek Hi.181'de aynı şekilde hadîse müteveccih kitaplar yazdılar.

Bundan sonra, aynı asırda yaşayan birçok âlimler, mezkûr zâtların izlerini takib ederek hadîs toplamaya başladılar. Bu vakte kadar hadîsleri yazı ile toplama işi şöyle cereyan ediyordu:

Birbiriyle münasebettar hadîsleri bir babda yazıyor, sonra da bu babları da birbirine ekliyorlardı. Aynı zamanda Sahabelerin sözlerini ve Tabiînin büyük ulemasının fıkhı fetvalarını da hadîs içinde karışık olarak dereceliyorlardı. Bunların bir üst tabakası olan "Zehrî'nin tabakasında yer alan âlimler ise, sadece Resulullah'ın hadîslerini kaydetmişlerdi.

Amma maalesef sözü edilen bu hadîs kitaplarından hiçbirisi -İmam-ı Mâlik'in Muvatta' Kitabı hâriç- şimdi mevcud değillerdir. İsmi var, cismi yok, nevindendirler. Hem bu asırdan sonra gelen birçok ulemanın isim ve eserlerinden de söz edildiği halde, eserlerinden mevcud olanı hemen hemen hiçbirisi mevcud değildir. İmam-ı Buharî'nin ilk olarak hazırlamış olduğu "El-Cami-ül Kebir" kitabı da bu nevidendir.

Hem bu vakte kadar, yani İmam-ı Buharî'nin "El-Cami-üs Sahih" eserini yazdığı zamana kadar yazılmış olan eserler, hadîslerin senedlerine bakılmadan, yani bilâhare hadîs âlimlerinin yaptığı gibi, hadîsi rivayet edenlerin hallerine göre, onun senedinin sağlam olup olmadığına bakılmaksızın, hadîs-i şerif diye rivayet edilen herşeyi zabt ve kaydetmek üzere cereyan etmiştir. Çünki bilâhare şüyu' bulan mevzu' hadîslerin karıştırılma tehlike ve korkusu pek yoktu. Amma sonra bu iş değişti, hadîslerin sahih ve sakimlerini birbirinden ayırmak mecburiyeti hâsıl oldu (1)

Hadîslerin en sahihlerini ayırıp, toplama işinde en evvel ortaya fikir atan Buharî'nin hocası İshak bin Raheveyh'dir. Bu zât bir gün talebelerine: "Keşke sizden birisi hadîs-i Resulullah'ın en sahih olanlarına münhasır olarak muhtasar bir kitap yazabilse!" diye fikrini, hem bu yoldaki ciddî arzusunu belirtti.

Bunun üzerine İmam-ı Buharî diyor: "Bu fikir benim kalbimde yer etti ve "El-Cami-üs Sahih", kitabını hazırlamaya başladım." (2) Sonra aynı şekilde İmam-ı Buharî'nin izinden giden ve sahih hadîsleri toplayan âlimler meydana çıktılar. Meselâ, İmam-ı Müslim, İbn-i Hibban, İbn-i Huzeyme ve İbn-i Cârud gibi zâtlar...

Burada çok mühim bir nokta vardır ki, bazı insanlar nazara almak istemezler. Nokta şudur: İmam-ı Buharî olsun, Müslim olsun umum ehl-i sahih âlimler, sahih hadîsleri topladıklarında hiçbir zaman dava etmemiş ve dememişler ki: "Sadece sahih hadîsler bizim kaydettiklerimizden ibarettir. Geri kalanların içerisinde hiç sahih hadîs yoktur." Evet, bunu bu zâtlar dememişler ve demeleri de mümkün değildir. Çünki evvelâ hadîsin tamamının ihatası mümkin değildir., ve hiçbir muhaddis de bu ihatayı dava etmemiştir. Nitekim adları geçen zâtlardan sonra, daha birçok sahih hadîsler bulup toplayan âlimler meydana çıkmıştır.

Bunlardan bazıları; Ziya-ül Makdisî, Hakim-i Nisaborî, Darekutnî gibi büyük hadîs âlimleri, Buhari ve Müslim'in şartları çerçevesinde birçok sahih hadîsler bulup kaydettiklerini dava etmişlerdir. Zaten Ebu Davud, Tirmizi, Nesaî ve İbn-i Mace gibi büyük hadîs imamları makbul olan Küıüb-ü Sitte'yi bu gayede tamamlamışlardır.

Uydurma hadîslerin şayiası

Hadîs âlimleri, mevzu' hadîslerin şayiası ve bilfiil bazı münafık zındıkların bu işe münafıkane ve sinsi şekilde teşebbüskârane hareketleri duyulması üzerine, pürheyecan ve dikkat kesildiler. Hadîslerin -tabiri caiz ise- ayarlarını ölçen hassas mizanlar ve mevzu' olanlarını içlerinden çıkarıp tarh eden keskin silâhlar, hem onları muhafaza altına alan muhkem sûrlar mesabesinde olan Hadîs usûlü ve kaidelerini koydular. Tek-tek bütün hadîsleri mezkûr kaidenin mizanlarıyla tartmaya koyuldular. Hadîs usûlü ve ilmi ve ıstılahları noktasından bu merhale büyük dalgalarla dalgalandı. Hadîs imamları bu merhalede çok muazzam ve emsalsiz bir hareket ve faaliyet içine girdiler. Bir hadîsin sahih olabilmesi için, onu rivayet ve nakil edenlerin dürüstlük, zabıt ve muhafaza etmek kaidesi gibi uygulamaları, her râvi hakkında tatbik edilmesi ve hadîsin hiçbir zaman yalancılardan, fâsıklardan, bid'at ve heva-i nefis sahibi kimselerden alınmaması, hem hadîsin rivayet senedine giren baştan sona kadar mutlaka zincirleme tarzında birbirinden bizzat duymuş olmaları şartı gibi keskin kaidelerin süzgecinden geçirilmiş olması lâzımdır diye kat'î hüküm ve karara vardılar.

Bu hususu az ilerde "Bölüm-6"da genişçe ele alacağımızdan burada bu işaretle iktifa ettik.

(1) El-Menhel-ül Latif sh: 22. 25

(2) Kur'an'dan sonra en sahih ve mübarek olan bu eser, şimdi elimizdeki mübarek Sahih-i Buharî Kitabıdır.