Bölüm 7

Fukaha tabir edilen usûl ve fürû-u Şeriatın allâmeleri olan müçtehidlerin hadîse bakış açıları:

Evvelâ, şunu hemen belirtmek gerekir ki; büyük müçtehid imamlar, başta dört mezheb imamı olmak üzere her birisi en âlâ derecede müçtehid oldukları gibi, aynı zamanda bizatihi muhaddisdirler de.. Nitekim her bir imamın bir hadîs kitabı da mevcuddur. Ancak tek bir fark vardır; Imam-ı Ahmed bin Hanbel müstesna olarak, diğer üç mezheb imamı hadîs-i şeriflerin nakil ve rivayet işinde bulundukları halde, onun cerh, ta'dil ve sairesiyle fazla meşgul olmamışlardır. Çünki vazifeleri daha büyük ve daha küllî idi. İştigal mevzuları da, umum ümmete her zaman zarurî ve lâzım olan bir vazife idi. Hadîslerin zahirî senedleri üzerinde yapılmış cerh ve ta'dil işini, bizatihî onunla meşgul olan zâtlara bırakmakla birlikte, elden geldiği kadar onları dinlemeyi de ihmal etmemişlerdir. Amma bu zâtların üzerinde en çok tefekkür edip düşündükleri şey; hadîsin mâna ve medlulü ile, nâsihi ve mensûhu hangileri olduğu ve Şeriatın hangi mes'elesine hangi hadîslerin bakıp terettüb ettiği hususları idi.

Mutlak müçtehid olan zâtların hadîse bakış açılarının bir başka yönü de vardır. Belki de bu cihettir ki; onları hadîslerin senedleriyle fazla meşgul ettirmemiş. Zaten bir müçtehidin mutlak müçtehid olabilmesi için Allah'ın lûtfuyla ilim, irfan, feraset, velayet ve tam kâmil rüsûh gibi işleri ve kabiliyetleri isteyen ve birleştiren bir makama mazhar olması gerekmektedir. Amma bu da vardır ki, müçtehidlerin bu makam ve mertebeleri, bazı muhaddislerce bilinememiş ve anlaşılamamışdır.

Evet, biraz sonra misal ve örneklerini vereceğim mezkûr makamın ulviyeti, kemali ve ilimde rusûh-u tâmmı gibi mazhariyetleri, Allah'ın hususî lûtfuyla bazı hâs kullarında tezahürü görüldüğü zaman; artık onlar -çoğu kere zannî ve tarihî olan- hadîsin senedi, cerh ve ta'dilin usûl ve kaidelerinden geçmeden ve geçirilmeden de, hadîsin sahihlik, zaiflik ve mevzu'luk durumlarını kolaylıkla anlayabilirler ve anlayabilmişlerdir.

Şimdi bu davanın hafî de olsa -amma hakikat olarak- bazı delil ve misallerini arzetmeye çalışacağız:

1- Celaleddin-i Suyutî El-Havî Lil-Fetavî eseri 2/342-345 sahifelerde İmam-ı Şafiî'den naklen ve ayrıca da başka deliller ile de isbat etmiştir ki; Resul-i Ekrem (A.S.M.) başta ahkâm-ı Şeriat olmak üzere, bütün mesail-i diniye ve islâmiye'yi beyan eden umum hadîs-i şeriflerini Kur'an'dan istihraç etmiş olduğu gibi, âhirzamanda yeryüzüne inerek, müslümanların başına imam olarak geçecek olan Hazret-i İsa (A.S.) dahî mevcud hadîs-i şeriflerin cerh ve ta'dil ve sairesine muhtaç olmadan Hazret-i Peygamber gibi bütün hükümleri doğrudan doğruya Kur'an'dan istihraç edecektir.

2- İmam-ı Şa'ranî El-Mizan-ül Kübra eseri 1/22 saifelerinde dava etmiş ve bir derece bunu isbat etmiştir ki; bütün ehadîs-i şerife Kur'an'ın içinde mevcuddur.

3- Yine, Suyutî Hazretleri El-Havî Lil-Fetavî 2/446'da; Abdullah bin Abbas'tan rivayeten demiştir ki; "Benim devemin yuları da kaybolsa, onu ben Kur'anda bulabilirim!"

4- Yine İmam-ı Şa'ranî Keşf-ül Gumme eseri 1/25'de ve Suyutî Hazretleri El-Havî Lil-Fetavî 2/346'da Said bin Cübeyr'den nakletmişlerdir ki; O demiş: "Ben Resulullah'tan gelen hadîs-i şeriflerden neyi ki işittim, hepsinin tasdikini Kur'an'da buldum."

5- Yine İmam-ı Suyutî El-Havî Lil-Fetavî 2/346'da isbat etmiş ki; bazı ülema-i kâmilin herşeyi Kur'an'da bulabilme mazhariyetine ermişlerdir.

6- Yine İmam-ı Şa'ranî Hazretleri El-Mizan-ül Kübra eseri 2/43'de, dava etmiş ve bir derece bunu isbat etmiştir ki; başta dört mezheb imamı olmak üzere, bazı kâmil, veli olan muhaddisler Resulullah'la ruhen mülakî olurlar ve şüphelendikleri mes'eleleri veya hadîsleri sorarlar.

İşte bu numuneler gibi daha birçok numuneler arzedebilirdik. Lâkin bunlar maksad için kâfidir. İmam-ı Suyutî ve Şa'ranî ve sonra allâme Zebidî gibi zâtların bu mes'eledeki izahlarından anlaşılmaktadır ki; Resulullah en başta olmak üzere, kademe kademe ve derece derece bazı Sahabeler, sonra Tabiin'den bazı büyük kâmil veliler ve sonra da dört mezheb imamı ve bunlardan evvel Hazret-i Mehdi gibi zâtlara hâs ve mahsus olarak bir makam vardır ki; O'na çıkmış olan zâtlar, artık herşeyi, her mes'eleyi, her hadîsin aslını Kur'an'da görebilmişlerdir. Amma onlar bu sırlı makamın ve büyük mazhariyetin tezahürlerini sıkı sıkıya saklamışlardır. Umumî ahenk ve zahire göre hareket edip, yine muhaddislerin sa'y ü gayretleriyle husul bulan hadîslerin senedleri hususundaki görüşlerini dinlemişler ve imkân nisbetinde de ona müraat etmeye çalışmışlardır.

Bu mes'elenin bir delili de, Bediüzzaman Said Nursî Hazretlerinden nakledilmiş şu sahih rivayettir: Üstadın ileri gelen talebe ve hizmetkârlarından Mustafa Sungur ve Bayram Yüksel gibi zâtlardan bizzat defalarca dinlemişim ki, Hazret-i Üstad demiş: "Ben eskide tahsil ettiğim bütün ilimler, hafızama aldığım onca kitaplar ve pek geniş malumat, benim Kur'an'a çıkmam için basamaklar oldular. Kur'an'a çıktım, baktım ki; herbir âyet-i Kur'aniye, kâinatı içine almıştır. Ondan sonra daha hiçbir kitaba ihtiyacım kalmadı..."

Evet, görüldüğü üzere, Hazret-i Üstad Bediüzzaman da aynı mes'eleye ve mezkûr aynı makama işaret edip parmak basmaktadır.

İşte mezheb imamları ve başta İmam-ı A'zam Ebu Hanife olarak, az üstte kaydedildiği üzere, muhaddislerce yürütülen hadîsin cerh ve ta'dil kanunlarını dinleyerek müraat ettikleri gibi, aynı zamanda derin velayet ve nuranî ferasetleriyle hadîse müteveccih olup onun mânası ve hakikatına dalar, Din-i Mübîn-i İslâm'ın hangi mes'elesiyle ilgili olduğunu ve hangi şer'î hükmü aydınlattığını düşünürlerdi. Nitekim, "Ahbar-ı Ebu Hanife" eserinde kaydedildiğine göre İmam-ı A'zam Hazretleri işittiği bir hadîsin sened ve sairesi gibi zahirî tarafına değil, onun mânasının derinliklerine dalar, düşünür, islâm'ın meselelerinin halli için tefekkür ederdi. (Ahbar-ı Ebu Hanife sh: 330)

Yine aynı eserin 78. sahifesinde: "İmam-ı A'zam Hazretleri hadis toplayan muhaddisleri bir eczahaneye benzetiyordu."

Keza İmam-ı Ali (RA.) Nehc-ül Belâga Tahkik Subhi Salih sh: 327'de: "Resulullah'ın sözlerinde hâslar, âmmlar, nâsihler ve mensuhlar bulunduğunu, bunları birbirinden ayırt edemeyen kimseler Şeriatin mes'eleleri hakkında konuşmaya, fetva vermeye hakkı yoktur." demiştir.

Yine Ahbar-ı Ebu Hanife eseri sh: 35'de; meşhur ve kamil muhaddis "A'meş" gayet samimi itiraf edip demiş ki: "Biz muhaddisler eczahane gibiyiz. Fukaha ise, eczacı ve kimyagerdirler."

İşte müçtehidîn-i izam hazeratının hadîse bakış açıları hakkında, şu çok kısa olan bilgiler, tam ayna olamıyor ve kâfi gelmiyorsa da, lâkin maksada işaret etmesi bakımından bu makamda şimdilik kâfi olduğu ümid edilir.