Hatime

Bu bahsin başından buraya kadar kaydettiğimiz mes'ele ve bilgileri, mümkin mertebe hülâsalı ve pratik şekilde yazmaya çalıştığımız şu makalemizi güzel bir hatimeyle sonuçlandırmak ve onunla te'kid ve takviye etmek ve nurlandırmak üzere; meşhur Allâme ve Kâmil Muhaddis olan İmam-ı Muhammed bin Muhammed El-Hüseynî El-Zebidî'nin İhya-u Ulûm-id Din kitabı üzerinde yaptığı şerh ve tahkik olan İthaf-üs Sâdet-il Müttakîn Bi-Şerh-i ihya-u Ulûm-id Din eserinin Mukaddemesinden mevzumuzla alâkalı bazı bölümleri tercüme ederek alacağız.

Malumdur ki; ulema-i islâm arasında birbirlerinin eserlerini ve mesleklerini tenkid etmek işi olmuştur. Bu kabilden olarak Gazalî Hazretlerini de tenkid edenler bulunmuştur. Amma bilâhare kat'îyyen görülmüş ve anlaşılmıştır ki; İmam-ı Gazalî gibi derece-i içtihada ulaşan allâmeleri tenkid eden kişiler, onların bulundukları mertebe ve makamlarını, yani me'haz ve mesleklerini bilemedikleri, kavrayamadıkları ve fikirleri oraya ulaşamadığı için o tenkidleri yapmışlardır. İşte İmam-ı Zebidî Hazret-i Gazali'ye haksız yere dil uzatan böylesi bazı kimselere, bilhassa hadîs rivayetiyle alâkadar tenkidcilere vermiş olduğu cevablarından bazı kısımlarla Hatimemizi sürdüreceğiz.

1- İmam-ı Gazalînin "İhya" kitabında bazı hadîs-i şerifleri "Bil-mana" ile nakletmesine karşı yapılmış itirazlara cevablarından ezcümle şöyle der:

"Hadîsin siyakında, lâfızlarının ihtilafıyla birlikte, hem onun lâfzında takdim ve te'hirlerin ve ziyadeliklerin bulunmasıyla beraber, mana cihetiyle birbirine muvafık olan hadîsler vardır. Bu noktadan Gazalî Hazretleri hadîs ve eseri naklederken, lâfızları fazla nazar-ı itibara almadan manasını zikretmiştir. Çünki onun yanında tıpatıp hadîsin lâfzını ille de nakletmek zarurî değildir. Bu mes'elede, Sahabelerden büyük âlim zâtların bir cemaatı aynı mesleği benimsemişlerdir. Meselâ İmam-ı Ali (R.A.), İbn-i Abbas, Enes bin Mâlik, Ebu Derda, Vasilet bin El-Eska ve Ebu Hüreyre...

Keza Tabiînden de birçok zât aynı meslekte oldular. Meselâ; Hasan-ı Basrî, İmam-ı Şa'bî, Amr bin Dinar, İbrahim-i Nehaî, İmam-ı Mücahid ve İkrime ve hakeza...

Bundandır ki; İbn-i Sirin Hazretleri demiştir: "Ben bazı hadîsleri ayrı ayrı on kişiden duyarım ki, manası bir, fakat lafızları muhteliftir." Süfyan-ı Sevrî ise demiştir: "Bir mecliste, birisi hadîsin lâfızları üzerinde fazla şiddet ve mollalık gösteriyorsa; biliniz ki, o adam: "Beni tanıyınız" demek istiyor."

Evet, bir adam hadîsin manasını söylerken muhafaza edebiliyor ise, başka lâfızlarla ifadesi zararı yoktur. Dört mezheb imamı da aynı meslekte idiler.

2- Zaif hadîsleri Gazali Hazretleri kitabına almış diye yapılan itirazlara karşı bazı cevablarından:

"Ulema-i âhiretin aldıkları bazı hadîslerini, hadîs uleması zaif görmüş olabilirler. Çünki ehl-i âhiret ve ashab-ı marifetin hadîs hususundaki meslekleri, muhaddislerin mezhebinden başkadır. Hadîs ehlinin yürüttükleri esas ve kaideler, bu zâtlar için hüccet değildir...

İbn-ül Cevzî gibi haddi aşan bazılarının çok fazla cür'etle ta'n ettiği kimseler, ekseriya bunlardan ilimce de, hadîsçe de üstün kimselerdir. Hem hadîs ehlinin zaif gördüğü bir çok hadîsler, başka hadîslerle de kuvvetlenebilmektedir. Bunun yanında, bazan muhaddislerden birisinin cerh ve zemmettiği bir hadîsi, başka muhaddislerce de medhedilip adaletine hükmedilebilmektedir -ki bu durumda o hadîs, artık üzerinde ihtilaflı görüşlerin cereyan ettiği bir vaziyet almış olur- O halde, tek birisinin ilişmesiyle o hadîs reddedilmez. Nasılki, İmam-ı Ahmed bin Hanbel'den gelen şu rivayet

"Bir hadîs eğer Kitap ve Sünnete münâfi olmazsa, fakat Kitap ve Sünnetin ona şahidlikleri de bulunmasa dahi, hemen reddedilmez. Bunun yanında hadîsin o durumuyla icma-i ümmetin tevilinden çıkmadığı müddetçe de kabul edilip onunla amel edilmesi lazımdır.

Evet, İmam-ı Ahmed'in yanında zaif hadîsler, re'y ve kıyasa müreccah olduğu kesindir. Ayrıca Muhammed bin Hazem demiş: "Hanefi âlimleri icma' etmişler ki; İmam-ı A'zam'in mezhebinde zaif hadîsler, kıyas ve re'yden üstündürler"

Kaldı ki, bir hadîsi, iki asır kabul edip amel etti, yahud da üç karın onu rivayet etti, hiç olmazsa bir asır onu istimal edip inkâr etmedi ise, artık o hadîsin senedi ne olursa olsun, kabulünde tereddüt etmemek gerektir. Hem bir hadîs dillerde meşhur olup, amma senedinde kelâm edilmiş olsa dahi, Müslümanlardan bir tabaka onu inkâr etmiyorsa, bir ihtimal ile sağlam olabilir. Yeter ki Kitaba ve Sahih hadîslere, yahud İcma-i Ümmete zahir bir muhalefeti olmasın... Yahudda, onu nakleden kişinin yalancılığı, sadık hadîs imamlarınca şehadetli olarak isbatlanmış olmasın...

Bu noktalarla beraber, hadîslerin metin ve manaları itibarıyla çokluğu ve hatta ihata edilemeyecek derecede olduğu gibi; bu hadîslerin nakil ve râvilerinin de kesreti elbette ki; ihata edilemiyecek bir durumdadır. Nasıl ki, meşhur İmam-ı Zehri'nin yanında bir adam bir hadîsi zikretmiş, İmam-ı Zehri demiş: "Biz böyle bir hadîs işitmedik."

Adam sormuş: "Resulullah'ın bütün hadîslerini sen işitmiş misin?"

İmam-ı Zehrî demiş: "Hayır!"

Adam: "Peki üçte ikisini?.."

Yine İmam-ı Zehrî demiş: "Hayır!"

Adam: "Peki yarısını?" demiş.

İmam-ı Zehrî buna karşı sükût etmiş.

Adam demiş: "Hiç olmazsa bu hadîsi de, o işitmediğin yarı kısımda kabul et!" (Bu rivayeti "Kut" kitabı sahibi, kitabında nakletmiş.)

Nitekim aynı hâdiseyle alâkadar olarak, bir rivayette İmam-ı Zehri'den şöyle gelmiştir. "Zübeyr bin Said-i Hâşimî diyor: "Ben Zehri'ye sordum:

"Resulullah'ın şu

مَنْ طَلَبَ شَيْئًا مِنْ هذَا الْعِلْمِ الَّذى يُرَادُ بِهِ وَجْهَ اللهِ لِيَطْلُبَ بِهِ شَيْئًا مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا دَخَلَ النَّارِ

hadîsi sana ulaştı mı?"

İmam-ı Zehrî demiş: "Hayır, Resulullah'ın böyle bir hadîsi bana ulaşmadı."

Ben de kendisine dedim: "Peki! Resulullah'ın bütün hadîsleri sana ulaştı mı?"

İmam-ı Zehrî demiş: "Hayır!"

Dedim: "Peki yarısı?.."

Dedi: "Belki olabilir."

Ben de dedim: "Öyle ise, şu hadîsi de, sana ulaşmamış olan hadîslerden say!"

3- Yapılan ta'nlar, edilen ilişmeler çoğu zaman haksız ve yersiz olduğu, yahut da vukufsuzluk veya mezheb taassubu namına olduğu hakkında bazı misaller:

İmam-ı İbn-i Sübkî demiş: Eğer herkesi ve herşeyi ve hadîse ait her mes'eleyi yalnız cerh yoluyla ele alsak ve daima cerhi, ta'dile tercih etsek, o zaman hiçbir kudsî imam dahi salim kalmayacaktır. Çünki herkes ve herşey hakkında ilişmeler, itirazlar olmuştur. Nasılki Yahya bin Maîn, İmam-ı Şafiî hakkında ileri-geri konuşmaları olmuşsa da, hiçbir değer ifade etmemiştir. Çünki o, Şafiî'yi bilmemiş, Şafiî'nin ne dediğini de anlamamıştır.

Meşhurdur ki, insan bilmediğine düşmandır. Nasılki, İmam-ı Mâlik hakkında da, İbn-i Ebî Zi'b, İbrahim bin Sa'd ve Abdülaziz bin Ebi Seleme gibi bazı kimseler ileri-geri konuşmuşlardır. Lâkin hiçbiri isabet ettirememişlerdir. Çünki bunlar İmam-ı Mâlik 'i tanıyamamışlar... ilh.