İman Esasları Etrafında

Cinler ve Cinnet

Sağlam bir irade ile Allah’a tevekkülde bulunana cinler hiç bir şey yapamaz. Ama cinler içi bozulmuş, ruhu tefessüh etmiş, bakışı bulanmış, Allah ile irtibatı zayıflamış kişilerin peşini bırakmazlar. Cinlerin musallat olduğu böyle kişilere, Efendimiz (sav)’den rivayet edilen duâları, okumak, başvurulacak çarelerin başında gelir. Bundan başka zâhirî sebepler açısından mekan değiştirmek düşünülebilir. Evet, Allah’a hakkıyla kul ve O’na tevekkül olana, cinler bütün orduları ile de hücum etseler, zarar veremezler.

Tevhid-i Ulûhiyet, Rubûbiyet ve Ubûdiyet

Kur’ân’ın yeryüzüne iniş gayesi, tevhidin bütün çeşitleri ile ferd ve toplum plânında hakim olmasıdır. Kur’ân’ın bütün ayetlerine bu gözle bakıldığında, ifade ettiğimiz gerçeği görmek mümkündür. Onun bazı ayetleri tevhid-i ulûhiyeti, bazıları tevhid-i rubûbiyeti ve bazıları da tevhid-i ubûdiyeti gösterir ve aslında bunlar, bir zaviyeden de birbirlerini gerektirirler. İbn Teymiye’den sonra, tevhid-i rubûbiyet ve tevhid-i ulûhiyet anlayışındaki farklılık bir kısım sapık düşüncelerin doğmasına sebep olmuştur. Öyle zannediyorum ki, her ne kadar bunlar birbirlerine illet-ma’lul, sebep-netice münasebeti içinde bağlı olsalar da, en önemlisi tevhid-i ubûdiyettir. Rica ederim, insan kütüphaneler dolusu kitap okusa, onları hafızasına alsa, bunları hayatına aksettirmediği takdirde ne ifade eder ki. Öyleyse, Ôlâ ilâhe illallah’ hakikatini kalbe işlettirmek, ruha söylettirmek ve azalara amel ettirmek şarttır.

Atâ, Kaza, Kader Münasebeti

“Atâ” kazaya tesir eder. Kaza da kadere. Meselâ, âsi bir insan belayı hak ettiği bir anda, Allah’a döner ve günahlarından istiğfarda bulunur. İşte, Allah (cc) bu anda “atâ” sı ile kazayı durdurabilir. Ama unutmayalım, “atâ” Allah’ın ihsanıdır. O, Rabbin hoşuna gidecek amellerle serfiraz olan kişilere verilir.

Şirk

Gayûr sıfatı şirk koşmaya karşı olur.

Bir kudsî hadîste: “Kulum bana sebbetti”, yani “Bana sövdü” deniliyor. Bundan murad, “Bana şirk koştu” demektir. Şirkin de dereceleri vardır. Siz hangi ölçüde Allah’a şirk koşarsanız, o ölçüde gayretullaha dokunur. Siz kendi namusunuzu nasıl korursunuz ve bu hususta ters bir şey size ne kadar dokunur, işte -benzetmek gibi olmasın- şirk koşmak da gayretullaha öyle dokunur.

Rable Münasebet

Rable münasebet çok önemlidir. İbadetten de öte bir şeydir bu. Her halde bir ma’nada kalb-i selim de buna deniyor.

Bizim yolumuz, kesbî olmasa da, kalbî alâkalarımız açısından dünyaya küsme ve bir Kerbelâ yoludur. Zira, Allah onları dünyaya küstürmüştü...

Güzel Koku ve Sadaka

Hz. Âişe validemiz, tasadduk edeceği paralara güzel kokular sürermiş, sebebini sorduklarında da şöyle cevap verirmiş: “Ben Efendimiz (sav)’den, sadakanın fakirin eline geçmeden evvel Allah’ın eline geçtiğini işittim. Bu paraların güzel kokularla Allah’ın eline varmasını istediğim için onlara koku sürüyorum.”

Arş ve Kürsi Mahremiyeti

Arş ve Kürsî hakkında istifhama müstenid herhangi bir soru sorulmadıkça konuşmamayı tercih ederim. Zira bunları Rabbimin namusu gibi telâkki ediyorum. Çok mahrem bir yakınımın iç çamaşırlarından nasıl bahsetmiyorsam, Arş ve Kürsi’den de bahsetmek istemem...

Nebiler ve Seçkin Ruhlar

Günümüzde peygamberliği tam manâsıyla anlayamıyor ve sıradan bir insandan bahseder gibi onlardan bahsediyorlar. Keşke daha temkînli olunabilse! Bizim hayatımızda bile yakaladığımız öyle anlar vardır ki, dakikası bütün bir ömre bedeldir. Oysaki bu hal, onların bütünüyle hayatlarına hakimdir. Bizim hayatımız boyunca ulaştığımız nokta, onlar için başlangıçtır. Bu, Hz. Nuh için de, Hz. Musa için de böyledir. “Cevahir kadrini cevherfüruşan olmayan bilmez.” Efendimiz’e, “Sahib-i Hut gibi olma” ayeti nazil olunca, belki ashabın aklına birşey gelir diye, hemen “Beni Yunus b. Metta’ya tercih etmeyin” buyurmuşlardır.

Enbiyânın hususiyetleri bir yana, onların arkasından yürümekle kemalatın zirvesine ulaşmış dünya kadar değişik hususiyetlerle velayet semasının ayı-güneşi evliya var.

Halk, yevm-i şek şüphesi içinde. Sonra “gidin, falanın bugün doğan bebeğine bakın. Eğer süt emmiyorsa Ramazandır, emiyorsa değildir” diyorlar. Tam o esnada Gavs-ı Azam’ın annesi de oğlu süt emmiyor diye ağlıyormuş. Hali görünce, “ana ağlama, bugün Ramazan; oğlun onun için süt emmiyor” diyorlar. Bunlar Cenab-ı Hakk’ın husûsî atayasına mazhar kimselerdir.

Peygamberler, husûsî ve müstesnâ bir hayat yaşamışlardır. Hz. Musa, belki içine birşey düşer de, kendisini meşgul eder diye, -haşâ ki öyle birşey olsun- Hz. Şuayb’ın kızının, kendi önünden yürümesini istememiş. Davud (as), bir zellesinden dolayı senelerce ağlayıp, sızlamış. Daha niceleri başına herhangi birşey gelince (imtihan, ibtilâ), mülahazasıyla “Demek bir kusur işledim ki, başıma bu geldi” demiş ve ızdırapla inlemiş.

Şimdi böylesine müstesna bir hayat yaşayan peygamberleri sıradan insanlar gibi değerlendirmeye kalkarsak daha başlangıçta hata etmiş oluruz.

Kadere İtiraz

Mü’min dahi olsa, her insanda, Allah’ın birtakım kaza ve kaderine karşı, kendi istek ve arzularına ulaşamamaktan dolayı, bir burukluk ve üzüntü olabilir. Bunlar, esasen şeytanın mırıltılarından başka birşey değildir. İnançlı bir gönül içinde bu söz konusu ise, inançsızda ve hele şeytanda nasıl olur? Varın orasını siz düşünün.

Feyz-i Akdes’ten Gelen İlâhî Nefhalar

Nasıl ki insan temiz havayı kirli hava içinde ayırır ve temiz havayla ciğerlerini doldurur öyle de peygamberler de “Feyz-i Akdes’ten gelen İlâhî esintilerle sinelerini doldururlar ve hep onu avlama peşindedirler” dense sezadır.

Bu da Bir İhsan

Ahiretteki hesaplaşmada -karşılıklı alıp vermelerde- kişinin bizatihî kazandığı sevaplardan verilir; fazlî olarak kazandıklarından verilmez. Meselâ, bir sadaka mukabilinde on misli sevap kazandınız. Bunun bir tanesi alacaklınıza verilir de geriye kalan dokuzu verilmez. Çünkü o dokuz taneyi siz bizzat kazanmadınız. Onlar doğrudan doğruya Cenab-ı Hakk’ın fazlından geldi.

İnce Perde

İman ve küfür arasında çok ince bir perde var. Çok küçük bir hareketle insan hemen öbür tarafa geçebilir.

Belâ ve Musibetler Karşısında

Bu dünyada çeşitli belâ ve musibetlere uğrayanlar, maruz kaldıkları bu belâ ve musibetler karşılığında ahirette kendilerine verilen cennet meyvelerini görünce, “Keşke belâ ve musibetlerimiz daha çok olsaydı!” diyecekler. Ne var ki, belâ ve musibet istenilemez. Belki, “Dünyada ve ahirette hasene ver Allah’ım” denilmesi daha uygundur.

Belâ, musibet ve sıkıntılarla insan, durulaşacak ve öz haline gelecektir. Tıpkı tereyağı gibi. O da, yayığın içerisinde bir o tarafa bir bu tarafa çarpar durur. Sonra da sade yağ olarak topak topak sütün üzerinde belirir. Artık onu süte karıştırmak isteseniz de karıştıramazsınız. Artık âdetâ “Ey mücrimler, bugün ayrılın” sırrı zuhur etmiştir.

Bu öyle bir tasaffi ediştir ki, bu yolla saflaşan mü’minler, cehennemin üzerinden geçerken, cehennemin “çabuk geç, ateşimi söndürüyorsun” diyeceği hadis-i şeriflerde rivayet edilir.

İtikadî Mezhebler Arasında Bir Nüans

İtikaddaki mezhebimize göre iman amelden bir cüz olmadığı için, kalbinde zerre kadar imanı olan herkes cennete girecektir. Fakat, cennete giriş keyfiyeti çok farklıdır. Sorgusuz sualsiz cennete girme ile, kabir, sırat, haşir berzahına uğrayıp, oraların kendilerine has sıkıntılarına düçar olduktan sonra girme arasında herhalde çok fark olsa gerek...

Bununla beraber, amelle iman arasında sıkı bir münasebet var olduğu da bir gerçek. Amel ettikçe imân artar. Kur’ân-ı Kerim’de, bu hususla alâkalı “Onlara ayetlerimiz okundukça imanları artar” buyurulmaktadır. Bu âyet iyi anlaşıldığında, itikadî mezhepler arasındaki imân artar mı artmaz mı tartışmasının tamamen lafzî bir nüanstan kaynaklandığı ortaya çıkacaktır. Zira, “İmânın artması veya eksilmesi”, bizzat iman edilecek kavramlar açısından bir anlam ifade etmez. Fakat, imân edenlerin imân edilecek mes’elelere olan yakinleri açısından imanın artması veya eksilmesi çok ma’nâ ifade eder. “İcmalî imân”, “Tafsilî imân” tabirleri bu ma’nâyı en güzel şekilde göstermektedir. Yani, icmâlî imânın sadece lafzî bir ikrardan ibaret olmasına mukabil, tafsilî imân, imân edilecek mes’elelere olan vukuf, vukufda derinlik ve derinlikde de yakin şeklinde yorumlanabilir.

O halde, imanın artması veya eksilmesi, yakînin artması veya eksilmesi şeklinde anlaşıldığı zaman, bu hususta diğer mezheplerle aramızda herhangi bir ihtilâf da kalmaz.

Ölümünden Müteessir Olunanlar ve Vazifelerimiz

Taarüf ölçüsünde teveddüt yani tanıma ölçüsünde sevme olur. Eğer insan bunu bilse, en çok kendi ölümüne üzülür. Aramızda böyle bir taarüfün olduğu birkaç insanın ölümünden çok müteessir olmuşumdur. Aradan yıllar geçmesine rağmen hâlâ tesirindeyimdir. Geride kalanlar, ahirete irtihal eden tanıdıklarının ruhlarına ithafen ihlâs ve fatiha okumalı, onlar adına istiğfar etmeli, ayrıca, hesabın çok ağır olduğu ilk devrede çok hediye göndermelidirler. Evet, bazıları oraya sermayesiz gidebilir ve çok fakir kalabilirler. İmanlı gittilerse mes’ele yok. Zira iman “alıcı” vazifesi gördüğü için, imanlı gidenler arkalarından edilen duâlardan istifade ederler. Fakat kâfirler, alıcıları kapalı olduğu için, hiçbir şeyden istifade edemezler.

Evet, insan imanın ne büyük bir kıymet ve değer ifade ettiğini can ağızdan çıkarken anlar. Ölmeden az evvel herkes iman edebilir ama bu iman faydasızdır. Cenab-ı Hakk son nefesteki tevbeyi lütfen kabul buyurmuştur da, imanı kabul etmemiştir.

İmân ve İrade

Nasıl kültür-fizik hareketleriyle bedene kuvvet kazandırılıyor, öyle de iradeye imanla kuvvet kazandırılmalıdır. Hz. Yusuf’u Zeliha’ya yaklaşmaktan alıkoyan ve ona “Ya Rabbi, zindan bana, kadınların beni davet ettikleri şeyden daha sevimlidir” dedirten, işte bu iman payandalı iradedir. Evet, iman her derde devadır.

Cennet’ten Bir Kesit

İnsan, cennette her an dünyadaki duygu, düşünce ve tefekkürüne denk ayrı bir lezzet duyacaktır. Meselâ, Cennet’te Cenab-ı Allah’ı (cc) müşahede, burada ma’rifetullah adına ulaşılan seviyeye göre olacaktır. Diyelim ki, mukarrabîn belki günde birkaç defa Allah’ı müşâhede edecek ve her defasında daha değişik bir hâl alacaktır. O kadar ki, hadisin ifadesine göre, kul İlâhî Cemâli seyredip de eşinin yanına döndüğünde, eşi kendisini tanıyamayacaktır. Yani, zâhirî hüviyet ile batınî hüviyet iç içe girdiğinden, insanda devamlı bir değişme meydana gelecektir.

İslâm

Hiçbir kimse, hiçbir kuvvet ve hiçbir düşünce, İlâhî sisteme lokomotif olamaz. Bu sistem, bize bakan yönüyle Ôideal’ olsa da, aslında Ôhakikat’ın, Ôrealite’nin ta kendisidir.

İslâmiyet’i izah sâdedinde, onunla değişik iktisadî, içtimaî veya siyasî görüşler ve sistemler arasında mukayeseler yapıp, benzerlikler aramak kat’iyen doğru değildir. İslâm, kendine has bütünlüğü içinde kendi dinamizmi ile vardır ve kendi dinamizmi ile var olacaktır.

Hiçbir şey, İslâm’a koltuk değneği olamaz; böyle bir değneğe onun ihtiyacı yoktur.

Mü’minin Teslimiyet Anlayışı

Kader, mü’mini yürüyeceği yoldan alıkoyan bir husus olmaktan daha çok hakkımızda yapılan ilâhî takdirden ibarettir. Bu çerçevede bize düşen, ona inanmak ve teslim olmaktır. Bu inanç ve teslimiyet içinde, meselâ, Hz. Osman, Hz. Ali ve İskilipli Atıf Hoca, başlarına geleceği bilmelerine rağmen, varacakları hedefe tam bir tevekkülle ve fütursuzca yürümüşlerdir.

Hz. Osman, âsîler tarafından muhasara altına alındığında, Asiler kendisine su bile vermediler. Sinesinden yediği hançerle kanının, okumakta olduğu Kur’ân’ın “Onlara karşı Allah sana yeter” ayetinin üzerine damlayacağı günün sabahında o hulasa olarak şöyle diyordu:

“Bu gece rüyamda Efendimiz’i (sav) gördüm. Bana, “Osman, seni susuz mu bıraktılar?”, “Evet yâ Rasûlallah” dedim. Bana bir kova su getirdi; kanıncaya kadar içtim ve şu anda kanımda, hala içtiğim suyun dolaştığını hissediyor gibiyim. Sonra bana, “Osman, seni muhasara mı ettiler?” dedi. “Evet, yâ Rasûlallah” cevabını verdim. Allah Rasûlü (sav), o arada turfanda hurma istedi. Yanında Ebû Bekir ve Ömer vardı. Bana, “Yâ Osman, bizimle mi iftar etmek istersin, yoksa aile efradınla mı?” diye sordu. “Sizinle, yâ Rasûlallah” dedim.”

Akşama çıkmadan şehit olacağını bilen Hz. Osman, hiç bir zaaf eseri göstermeden, tam bir teslimiyet ve tevekkül içinde başına gelecekleri inşirah içinde karşılayıvermişti.

Hz. Ali, mihrapta yiyeceği hançerle şehâdet şerbetini içeceği sabah namazına çıkarken, etrafında dolaşan tavukları kovalayan çocuklarına, “Bırakın, onlar babanızın yasını tutuyorlar” dediği nakledilir.

Ve Atıf Hoca. Tahirü’l-Mevlevî anlatıyor:

“Hoca, sabah namazını kıldı ve yastığının altından müdafaanamesini çıkartıp, parça parça etti. “Hoca, müdafaa yapmaktan vaz mı geçtin?” dedim. “Efendimiz’i (sav) rüyamda gördüm. Bana, “Atıf, ne oluyor? Nedir bu müdafaa sevdan? Bize gelmek istemiyor musun?” dedi. Artık, bu müdafaaya gerek yok” cevabını verdi.

Hz. Osman, Hz. Ali ve Atıf Hoca Efendi’nin durumu, binlerce misalden sadece birkaçı.. Evet, sonunda ölüm de olsa, mü’minin kadere olan inanç ve teslimiyeti işte budur. Bu inanç, tevekkül ve teslimiyet değil midir ki, kuvvet dengesi her bakımdan aleyhimize olmasına rağmen, Çanakkale önlerinde İngilizler’i Allah’ın izniyle yüzgeri etmişizdir. Hâsılı, bu seviyede bir inanç ve teslimiyete ulaşmak hülyâmızdır, rüyamızdır. İnşâallah, en kâmil ma’nada onu elde ederiz.

Tarafsızlık

Soru: Efendimiz (sav)’i, tenkid etme cür’etini gösteren bazıları, “Biz tarafsız olarak hadisleri tahlil ettiğimiz için bunları söylüyoruz” diyorlar. Bu durum nasıl değerlendirilebilir?

Cevap: Tarafsız ne demek? Biz bilâ kayd u şart taraflıyız. Aklımıza, düşüncemize, fıtratımıza rağmen taraflıyız. Ben ölçü müyüm? Siz ölçü müsünüz? Batılı ölçü mü? Rica ederim. Ben dini O’ndan öğrendim. Mahremlerimle evlenmemeyi O’ndan öğrendim. Domuz eti yememeyi O’ndan öğrendim. Şahsî hayatımda sinek dahi öldürmem, ama kurbanda hayvan kesiyorum; Ondan emir aldım. Aklıma, fıtratıma kalsaydı hayvan da kesmez, et de yemezdim.

Evet, ölçü O’dur. O’nun verdiği kıstaslara göre düşüncelerimi kalıba sokar, hayatımı dizayn eder, kendime çeki-düzen veririm. Dolayısıyla, O’na, O’nun sözlerine karşı tarafsızlık diye birşey kat’iyen bahis mevzuu değildir ve olamaz da...

Kalp Kapılarının Açılması

Soru: Gözün gördüğü şeylerden kalp de istifade edebilir mi?

Cevap: Edebilir. Ama, sahip olduğu mertebeye göre. Zira, insaniyetin, insanî esneklik itibariyle mertebeleri var. Meselâ, bunlardan hayvaniyet mertebesi ki bu mertebedeki insan, otlağa salınmış herhangi bir hayvan gibi önüne gelen herşeyi yer. Oysaki insaniyet mertebesini ihraz eden birisi otlaktaki iyi şeyleri seçer, yıkar, tencereye koyar, içine birtakım şeyler de katar ve ondan sonra yer.

Aslında:

1. Kalbin açılması Allah’ın bileceği bir iştir. İsterse açmayabilir. Önemli olan sadakattir, samimiyettir.

2. İstidat yoksa kalp kapıları zaten açılmaz.

3. Kalbin açılmasının belirli bazı şartları vardır. Şartlara riayet edip neticeyi sabır ile beklemek lazımdır. Üstad Bediüzzaman Hazretleri (ra)’nin de ifade ettiği gibi masiyete, mesaibe ve taata karşı sabır bu kapıların açılmasında çok önemlidir. Bu bir ma’nâda Hakka karşı hiçbir şekilde itiraz etmeme ve sonuna kadar dayanma demektir. Belli bir süre bekledikten sonra, açılmıyor diye kapısını terkedip gidene artık o kapı tamamen kapanır ve bir daha da hiç açılmayabilir. “Amellerin Allah indinde en sevimlisi, az dahi olsa devamlı olanıdır” hadîsi de bu sırra işaret eder. Bu da sabırla alâkalı bir husustur. Yani aheste aheste, acele etmeden ısrarlı olmak, ama, daima ileriyi kollamak demektir. Yoksa mehter yürüyüşü gibi bir ileri bir geri gidip gelmelerle insan kat’iyen mesafe alamaz. Evet, hayat boyu kah açılmış kah kapanmış bir insan “Leyse’l-haberü kel-muayene” (Haber verme bizatihi görme gibi değildir) hakikatince bütün bir hayat boyu hakikatlere göz kırpar durur da hiçbir zaman dümdüz ve pürüzsüz olarak hakikatleri müşahede edemez.

Öyleleri de vardır ki “Bir lâhza müşahededen ayrılsam, yanar mahvolurum” derler. Bu, murakebe hali de olabilir istiğrak hali de...

Ebedî Yokluk Yoktur

İnsan ebediyyen yok olmayacaktır. Muhasebe-i kübradan sonra cennetlikler saadet yurdunda, cehennemlikler de şekavet gayyasında yerlerini alacaklardır. Daha sonra da hadisin ifadesiyle “yokluk” getirilip yok edilecek ve Cenâb-ı Hakk her iki gruba da: “Burada ebedî kalacaksınız” diyecektir. Bu açıdan yok olmama mes’elesi mü’minler için bir bişaret iken, kâfirler için ciddi bir tehdittir. Şerik-i Bari’den başka, dünyada herşey Allah’ın kudretine göre mümkündür. Yani bir anda ahiret dünyaya gelir, dünya da ahirete gidebilir, insan erkekken kız, kız iken erkek oluverir. Bunların hepsi mümkündür. Ancak âdet-i Sübhaniye böyle cereyan etmemektedir. Allah (cc)’ın bunu yapıp yapmaması.. o iş ayrı. Fakat, ötede olmaması gereken birşey varsa o da “yokluk”tur.

Evet, Allah (cc) ötede hiç kimseyi dirilmemek üzere öldürmeyecektir.

Toprak Olmak İsteyecekler!

“Yokluk” getirilip yok edilince, kâfirin iflahı kesilecektir. Cehennem azabının dehşetini görüp tadınca da şoke olup dengesini yitirecektir. İşte bu azab şoku karşısında o toprak olmak isteyecek ama “Heyhât!” Âyetin ifadesiyle “Keşke toprak olsaydım!” bir çaresizlik ifadesidir.. ifadesidir ama, yinede”yok olsaydım” değildir. Çünkü evvelâ yokluk korkunçtur. Saniyen yokluğun yok edilişini gözleriyle görmüştür.

İnançsız kâfir, çok defa dünyada da böyle bir kısım tesirlerden dolayı aynı “şok”u yaşayabilir. Bakarsınız bir adam, hayatın bin türlü zevk u safası içinde yaşıyor.. yiyor, içiyor, çalışıyor ve aynı zamanda herşeye mâlik fakat sadece bir zevk buuduna erişemiyor; bu kadar zevk varken gelip gidip sadece ona takılıyor. Ulaşamayınca da intihar edip hayatına son veriyor. Oysa ki elde edemediği cismanî zevklerinden sadece birisi idi. Ama cinnet geçirircesine işte böyle bir dengesizlik yapıyor. Eğer bu insan imân sahibi olsaydı, meşru zevkler ona da kâfi gelecek ve kalbi itmi’nân bulup zevk budalası olmayacaktı.

Duâda Bir Edep

Soru: Duâ ederken “Yâ Rabb! Bunu ver, bunu ver” mi demelidir?

Cevap: Hayır öyle denmemeli; belki şöyle demeli: “Ya Rabb! Bize dünyada ve ahirette hasene ver.” Aslında, herşeyde, önce O’nun rızası talep edilmelidir. Evet, hayırlısı ne ise insan onu istemeli. İstikbale ait isteklerimizde de öyle.. Hep O’ndan, rızası istikametindeki işlerde bizleri muvaffak kılması niyaz edilmeli.. Evet, her yemeğin içine tuz, biber katıyor gibi, duâya tad katacak da bunlardır. Duâ ederken ihlas ve samimi olma da çok mühimdir. İhlas olmayınca, insan bütün bir hayat boyu koşturur da birşey kazanamaz. Niceleri vardır ki, çok ciddi mücadele vermiş, dağda-taşta gerilla gibi ölesiye çalışmış, yememiş içmemiş, tahtalar üzerinde yatıp-kalkmış, debdebeden uzak ve basit bir hayat geçirmiş ama, kâinatın sultanını râzı edememiş, dolayısıyla da kaybetmişler. Evet, herşeyde O’nun rızası olmalıdır. Rızası olmayınca, en büyük şeylerin dahi kıymeti kalmaz. İhlas olmayınca debdebe ile, ihtişam ile dünyayı ayağa kaldırsanız dahi birşey ifade etmez. Evet, O’nun rızası esas alınmalı ve herşey ona göre örgülenmelidir.