Kur’ân’dan Damlalar

Sadakat ve Sebat

Hz. Adem (as), Hz. Muhammed (sav) değildir, Kur’ân-ı Kerim, Hz. Adem için “Biz onu azmedici bulmadık” diyor. Bunun ma’nâsını şu sözde aramak lazım: “Ebrar’ın hasenâtı, mukarrebînin seyyiâtıdır.”

Zaman olur, öyle hareket edersiniz ki, o sizin için hasenattır, ama daha sonra o hasenat seyyiat sayılabilir. Zira artık siz de belli bir mertebe katetmişsinizdir. Bedevî geliyor, “İslâm nedir?” diyor ve Efendimiz’den (sav) İslâm’ın beş şartını öğrendikten sonra “Vallahi, başka bir şey katmadan bunları yerine getireceğim” deyip gidiyor. Efendimiz (sav), “Doğru söyledi ise kurtulur” buyuruyor. Ama, Hz. Ebu Bekir’e, Hz. Ömer seviyesindekilere, “Eğer dininizin onda birini yaşamazsanız helâk olursunuz” buyuruyor.

Efendimiz (sav), Hz. Âişe’ye talip olduğunda, Hz. Âişe 7 yaşında, Efendimiz ise 53 yaşında idi, arada 46 yaş fark vardı. Ebu Bekir, “hayır” demek şöyle dursun, “düşüneyim” deseydi, seviyesinin sözünü söylememiş olurdu.

Hz. Adem yasak meyveye elini uzattı. Müfessirler bu meyve konusunda bir sürü ağaçtan bahsederler; halbuki, zannediyorum bu: “Mahiyetinizde mündemiç fena duygulara yanaşmayın” demekti. Nebî hakkında konuşurken dikkatli olmak lazım. Hz. Adem sürçtü, ama çabuk döndü. Hz. Adem’in hayatında bir defa sürçtüğü şeyde, kim bilir biz günde kaç defa sürçüyoruz! Hz. İsa bütün sıkıntılar etrafını sardığı zaman “Men ensarî” (Yardımcılarım kimdir?) dedi. Yuşa b. Nun, Hz. Musa’nın fetâsıydı ve ona sadakatle bağlıydı. Efendimiz (sav)’in en büyük yardımcısı Sıddık-i Ekber’di. Aynı sadakati Bediüzzaman da kendi talebelerinden istemişti. Zira büyük işler, ancak sadık kimselerle gerçekleştirilir.

Bir diğer ma’nâda sadakat, maddî-manevî füyûzât hislerinden fedakârlıkta bulunmak demektir. Bu da “neden, niçin?” demeden gösterilen hedefe yürümeyi gerektirir. “Neden?” diye sormak, sadakat ruhunu zedeler. Bu çerçevede sadık iseniz:

1. Arzunuz ve görüşünüz sorulursa, anlatırsınız. Yoksa teslim olursunuz.

2. Hedefe yürürken, cenneti gösterip de “İşte cennet, girin” deseler, “Hayır, görüşmem lazım” demelisiniz.

3. “Şu noktaya gelirsen cehennemden kurtulacaksın” dediklerinde de “cehennemden kurtulmak büyük bir şeydir ama, yine görüşmem lâzım” karşılığını vermelisiniz!

Sebat, sadakatın bir yanıdır. Arada bir fütur gösterme, hedefe varmayı engeller; en azından geciktirir. Ayrıca sebat, gerisin geriye dönmemeyi ifade eden bir sıfattır. Sadakatin önemli belirtilerine gelince, cihanın doğusunda-batısında İslâm adına memnun edici her hâdise karşısında sevinme, üzücü bir şey zuhur edince de âdetâ deliye dönme gibi hususlar zikredilebilir.

Bir Peygamber Feraseti

Hz. Şuayb, bir nebî feraseti ile Hz. Musa’ya 8-10 sene sonra vahy geleceğini anlıyor ve torunlarının nebî çocuğu olmasını arzu ettiğinden dolayı da, Hz. Musa’ya, yanında 8-10 sene kalıp da hizmet etmeyi şart koşuyor. Bu hizmet döneminde söz kesiliyor, ancak zifaf olmuyor. Hz. Musa’nın çocukları vardır, fakat peygamber olmadıklarından dolayı meşhur olmamışlardır.

Hz. Musa ve Hitabet

Hz. Musa için söylenen “pepelik” kat’iyen doğru değildir. Zira O bir Nebi’dir. Böyle bir durum ise, kat’iyen bir nebî için noksanlıktır. O, taşa ağaca bile kendini dinlettiren peygamberlerin hatibi Hz. Şuayb’ın yanında 8-10 sene kalıp ders almıştır. Tıpkı Efendimiz’in Badiye’de bedevilerle kalıp, fasih Arapça’yı onlardan öğrenmesi gibi. Firavun’un “Şu maksadını anlatamayan” demesi, Hz. Musa’nın saraydaki halidir. Ayrıca, başlangıçta Hz. Musa’nın hitabeti, Hz. Harun’unki kadar ileri derecede değildi.

Ayetlere Muhatap Olmak

“O ettiklerine sevinen, yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin, azaptan kurtulacaklarını sanma. Onlar için acı bir azap vardır”

Bu ve benzeri bazı ayetler, her ne kadar ehl-i kitap hakkında inmiş ise de, bizim de onlardan alacağımız dersler vardır. Ömer b. Abdülaziz, bazı ibret ayetlerini sabahlara kadar okuyup ağlardı. Halbuki, bu ayetlerin bazıları müşrikler hakkında nazil olmuştu. Fakat o, Kur’ân’ın her ayetine kendini muhatab görüyor ve kendine hitap ediyormuş gibi değerlendiriyordu. Bizden önceki ümmetler hakkında nazil olan hükümler -eğer nesh olmamışlarsa- bizim de şeriatımızdır. O halde, bu ayetlerin bizlere de anlatacağı birtakım hususlar vardır. Bizler peygamber olmadığımız halde, ayrıca Kur’ân’ı sanki bize nazil oluyormuş gibi okuyup anlamaya çalışırsak Kur’ân’ı anlamanın ilk basamağına adım atmış sayılırız.

İnsan, Kur’ân’dan, kendisini sorgulayacak şeyleri araştırmalı ama, kat’iyen ümitsizliğe de kapılmamalı. Zira ümitsizlik, bir kâfir sıfatıdır. İnsan en iyi amellerinde bile bir bit yeniği aramalı, kesinlikle Allah’a karşı emniyet tavrı içine girmemelidir. Bu konuda Evliyaullahın halleriyle alâkalı şu kitaplar okunursa, faydalı olacağı kanaatindeyim.

1- Halkadan Parıltılar - Necip Fazıl Kısakürek

2- Tezkiretü’l-Evliya - Feridüddin Attar

3- Nefahatü’l-Üns - Molla Cami

4- Tabakatü’l-Kübra - İmam Şa’rani

5- Mektubat - İmam Rabbani

6- Kûtul-Kulub - Ebu Talip Mekkî

7- İhyâ - İmam Gazali

İki Doğu ve İki Batı

Soru: “İki doğunun ve iki batının rabbi” ayetini nasıl anlamalıyız?

Cevap: İki nihaî batı ve doğu var. Ayet bunların son sınırlarını gösteriyor. Meselâ, yazın güneşin doğup-battığı yerler ile kışın güneşin doğup battığı yerler farklı farklıdır. Yazın en uzun gününde güneş, aksa-ı mağripde batıp, aksa-ı maşrikde doğar. Kışın en kısa günlerde ise en ‘yakın’ noktadan doğar ve en ‘yakın’ noktadan batar. Bu durumda güneş her gün değişik bir doğudan doğmakta ve dolayısıyle de güneşin ayrı ayrı doğuş yerleri bahis mevzuu olmaktadır. Aynı şekilde, her gün değişik bir noktadan batmakla “gurub-u şems” yani ayrı ayrı batış yerleri meydana gelmektedir. Neticede, en nihaî ‘şuruk’ ve ‘gurup’ açıları içinde değişik meşrikler ve mağribler bulunduğundan “İki doğunun ve iki batının rabbi” denilmektedir. (Allahu a’lem) Ayrıca bir başka ayette de, bütün meşrik ve mağripler nazar-ı itibara alınarak, mağriblerin ve meşriklerin Rabbi ma’nâsına “Rabbu’l-meşariki ve Rabbu’l-meğarib” de denilmektedir.

Mescid-i Kuba ve Bir Ölçü

“Orada asla namaza durma. Ta ilk günde takva üzere kurulan mescid, elbette içinde namaza durmana daha uygundur. Orada temizlenmeyi seven erler vardır. Allah da temizlenenleri sever.” (Tevbe, 9/108)

Bu ayette kasdedilen takva üzere kurulan mescidden, Ravza-ı Mutahhara’yı anlamak da, Mescid-i Kuba’yı anlamak da mümkündür. Ancak ayetin iniş sebebi Kuba ile alâkalı gibi. Çünkü bu âyet Efendimizi, Dırar mescidinde namaz kılmaktan men etme vesilesiyle inmişti. Ne var ki bu, Mescid-i Kuba’nın Mescid-i Nebevi’den üstün olduğu anlamına da gelmez. Allah katında bir sistemin ve düşüncenin ağırlığı, onu temsil edenlerin ağırlığı ile ifade edilir. Buradaki telmihi Mescid-i Kuba’nın üstünlüğü şeklinde anlamak hatalıdır. Mescid-i Nebevî daha üstündür. Zira kurucusu Efendimiz (sav) dir. Bu sebeple, Harem-i Şeriften sonra ondan daha büyük mescid olamaz.

Aynı husus, İslâm davasının tesisi için yapılan hamleler için de geçerlidir. Herhangi bir kimse veya düşünce, bir davanın en birinci esasını teşkil ediyorsa, arkadan gelenler sırayla o ilki takip ederler ve hiçbir zaman kıymet olarak onun önüne geçemezler.

Kur’ân’ın Hatmi

Kur’ân-ı Kerim en hızlı haftada bir, ortalama onbeş günde bir, en az ayda bir defa hatmedilmelidir. Eğer ayda bir defa olsun hatmedilmiyorsa, Kur’ân metruk sayılabilir.

Esbab-ı Nüzûl

Esbab-ı Nüzûl yani âyetlerin inişine sebep teşkil eden hâdiseler çok karakteristiktir ve her devirde benzerleri cereyan eder tipde hâdiselerdir. Bundan dolayıdır ki, esbab-ı nüzûl aracılığıyla dünya çapında pek çok düstur ve prensip çıkarılabilir. Bu konuda, tefsircilerin anladığı ma’nâlar dışında daha başka ma’nâlar düşünmek de mümkündür.

Cum’a Sûresinin 11. Ayeti Üzerine

Cum’a sûresinin, Efendimiz (sav) hutbe irad ederlerken bazı sahabilerin kalkıp gitmeleriyle alâkalı son âyetinden şunlar anlaşılabilir:

1- Hutbenin farziyetini bilmiyorlardı. Zaten böyle bir mazeretleri olmasaydı, yaptıkları çok tehlikeli bir şeydi.

2- Dinin ta’lim yeri minberdir. Zaman zaman ayakta konuşmalar yapılır ve umuma seslenmek içinde minbere çıkılırdı. Daha sonra bu husus Allah tarafından hükme bağlandı.

3- Ayet, Rabbe teveccüh etmiş bir haldeyken, dünyanın zuhuruyla onu tercih edişi kınamaktadır.

4- Mes’elenin bir de Efendimiz’e bakan yönü var. Hangi hatip olursa olsun, konuşma esnasında birisi kalkıp giderse konsantrasyonu bozulur. Değil sadece kalkıp gitme, esneyenler bile konuşmacıya tesir eder. Kaldı ki, orada konuşan Hz. Muhammed (sav)’dir.

5- Efendimiz, bütün konuşmalarında Allah’ı anlatıyordu ve buna mukabil hiçbir ücret de talep etmiyordu.

Hutbe irad etmeyen, onun ne kadar zor bir iş olduğunu anlayamaz. Bundan dolayı, hutbeyi dinleme bir zamanlar âdetâ namaz gibi telakki ediliyordu. Cemaat, hutbe dinlerken teşehhüddeymiş gibi oturuyor ve hatibin “İnnallahe ye’muru bil adli ve’l ihsan...!” ayetini okumasından sonra sağ ve sollarına selâm veriyorlardı. Demek ki, o temiz insanlar hutbe dinlemeyi iki rekâtlık bir namaz gibi anlıyordu. Böyle bir anlayış çok mahzurlu olmasa gerek. Evet, İslâm’da herşey disiplin altına alınmıştır. Ne yazık ki, bizim devrimizde bazı şeyler gevşekliğe uğramıştır.

Allah Resulü’nün hayatında bir defa olsun konuşan birisine sırtını dönüp gittiği vaki olmamıştır. Biz de konuşanı dinlemeyi ahlâk haline getirmeliyiz.

Kur’ân Ayetlerinde Siyak ve Sibak

Kur’ân ayetleri, siyak ve sibaklarına dikkat edilmeden ele alınıp değerlendirilirse hata edilir. Çünkü Kur’ân’da ele alınan bir konu, her defasında çok değişik buudlarıyla anlatılır. Aynı konunun anlatıldığı farklı farklı yerlerde mes’eleye hep değişik perspektiflerden yaklaşılmıştır. Bu sebepledir ki, Kur’ân-ı Kerim’in konularına göre yapılan fihristlerden istifade ederek varılacak hükümler eksik ve hatadan hali olamaz.

Bediüzzaman Hazretleri, Kur’ân’ın bir kelimesinin dahi yerinin değiştirilemeyeceğini pek çok yerde olduğu gibi bilhassa 25. Söz’de misalleriyle ispat eder.

İlahî Tecellilere Ma’kes Ruhlar

“Lekad rea min âyâtine’l-Kübra” ayeti, Cenab-ı Hakk’ın varlığını gösteren âfâkî ve enfüsî delilleri gözle görmek ve gözle görülen bu delillerin hakikatini müşahede etmek ma’nâsını taşır. Böyle bir insanın nazarı küllî olacağından, müşahedesi de muhittir. İlâhi tecellileri manisiz, hailsiz, perdesiz, engelsiz görebilir. Görüş ufku böyle olan insanların söyleyecekleri sözler bizi aşar ve hakkında sıradan insanlar herhangi bir kritik yapamazlar. Yerde durup semayı seyredenlerin nazarı ile, evinde oturup burnunun ucunu göremeyenlerin nazarı elbette bir olamaz.

Ebced ve Cevşen

Soru: Kur’ân-ı Kerim’den tefe’ül edip, ebcedini hesaplamak caiz midir?

Cevap: Caiz değildir, hattâ yerine göre büyük bir vezir de sayılabilir. Taşköprülüzade’nin “Mevzûatü’l-Ulûm” adlı eserinin “Cifr” maddesinde şöyle denmektedir: “Ebced, bu ümmetin başında Hz. Ali’ye verilmiş. Sonra da Ehl-i Beyt’ten gelen bir zat bunu bilecek.” Bu açıdan, mülhemûndan olmayanların ebced hesaplarına girmemeleri gerekir. Yoksa, günah işlemiş olabilirler. Ama, ölüm ve doğum tarihlerine ebced düşürmede mahzur yoktur.

Ebcedin aslı vardır ve doğrudur, tarihen de sabittir. Fakat, bazı mes’eleler vardır ki, -bazı müşabih hadîsler, ebced ve cevşen gibi- hakikat oldukları halde, nakledenlerinden dolayı zamanla zaafa uğramışlardır. Eğer kuvvetli kişiler rivayet etselerdi, diğerleri gibi onlar da iştihar edecekti. Biz öyle şeylere inanıyoruz ki, ebced onun yanında çok basit kalır. Kaldı ki, ebcede inanmamanın getirip götüreceği bir şey de yoktur.

Cevşen’e gelince: Sünnî kaynaklarda Cevşen’den bahsedilmiyor, Ama, İmam-ı Gazali, İmam-ı Şazelî ve Bediüzzaman gibi kametlerin tasdik ettikleri bir mes’elede temkinli olmamız, hiç olmazsa sükut etmemiz gerekmez mi? Hz. Ali’ye ait mes’eleleri nakledenlerin çoğunun Şii olması, bu rivayetleri toptan reddetmemizi gerektirmez. İbn-i Hadid, Nehcu’l-Belaga şerhinde çok önemli şeyler naklediyor; o söyledi diye, kötünün yanında iyi şeyleri de reddedemeyiz ya! Önemli olan, sünnet-i sahihanın kıstas kabul edilmesidir.

Evet, önemli olan, bu tür mes’elelerde, Ehl-i Sünnet’in prensiplerine ters düşülmesidir. Yani, Sünnet’e muhalif şeyler var mı, yok mu ona bakılmalıdır.

Kur’ân Okumanın Kazandırdıkları

Kur’ân, insanın Allah (cc) hakkındaki ma’rifetini ifade eder. Çünkü o cem’dir. İnsan Kur’ân’ın ifade ettiği mânâ keyfiyetiyle Allah’a yaklaştığı nispette Allah’ı tanıyacak ve O’nu tanıyabildiği ölçüde de ma’rifete erecektir. Böylece Kur’ân okurken insanda, Allah (cc) konuşuyor gibi bir hâl hâsıl olacaktır. İşte bu mânâsıyla ister “Kur’ân” isterse “Furkan” diyelim biz kârîn olarak Allah’ı görecek, orada tefekkür edilenin Allah’ın isim, sıfat ve eserleri olduğunu bilecek ve yaklaşanın Allah (cc) olduğunu idrâk edeceğiz. Bu son noktada ve kemâl ufkunda yine hadîsin ifadesi ile Allah (cc), gören gözümüz, söyleyen ağzımız, duyan kulağımız ve büyük hakikatleri içine alan kalbimiz olacaktır.

Böylece bizler Allah (cc) adına görecek, duyacak ve O’nun emir ve nehiylerine uygun kararlar verecek ve kalbimiz, Kenz-i Mahfî (Gizli Hazine) olan Zât-ı Ulûhiyet’e ait hakikatleri hazine olarak etrafa aksettirebilecektir. Bunu Kur’ân anlatır. Kur’ân, insanın Allah (cc) hakkındaki ma’rifetinin tercümanıdır.

Doğrularla Beraber Olma

Kur’ân-ı Kerim, “Ey iman edenler! Allah’tan korkun ve sâdıklarla berâber olun” buyurmaktadır. Buna göre insan, önce ferdî planda kendini takvâ ile donattıktan sonra, ‘sâdık-doğru’ arkadaşlarla beraber olmaya çalışmalıdır. Çünkü insan, tek başına, sürekli kendini kontrol altında tutamaz. Bundandır ki, “sürüden ayrılanı kurt kapar” demişlerdir. Günümüzde bu husus, her zamankinden daha mühimdir. Onun için, arkadaşlar, çarşıya-pazara tek başlarına çıkmamalıdırlar. Hele, kötü arkadaşla beraber bulunmaktan, şeytandan sığındıkları gibi Allah’a sığınmalıdırlar.

Vaazda Kur’ân Tahlili

Mev’ize, makam-ı hitapdır; orada çok ince tahliller yapılabilir. Meselâ, Neml Sûresi ele alınırken, karınca ile alâkalı son ilmî tesbitler anlatılabilir. Sûrenin mukattaa harfleri ile başlamasının nükteleri dile getirilebilir. Fakat, asıl maksad-ı İlâhî unutulup da sarı karınca veya kızıl karıncaya girilerek teferruata dalınırsa, ayetler arada kaynayıp gider. Bence Kur’ân-ı Kerim’in ayetlerini zaaflarımıza alet etmemeliyiz.

Kur’ân’daki Kıssalara Bakış

Hz. Musa’yı (as) Kur’ân sayfaları arasında sadece geçmişte yaşamış büyük bir peygamber olarak görür ve öyle takdim ederseniz, ondan fazla istifade edemezsiniz. Yapılması gereken, Hz. Musa’yı (as) kendi devrimize getirmek ve onu aramızda hissetmektir. Evet; Kur’ân’ı mütalâa ederken, herbir kelimesinin kendimize ve kendi devrimize baktığını düşünmeli, sürekli büyüyen dalgalar gibi her an inkılâplar yapacak olan Kur’ân ile aramızdaki yabancılığı mutlaka atmalıyız.

Evet, Kur’ân okurken, Kur’ân’da anlatılan vak’aların cereyan ettiği devirle, kendi devrimiz arasında münasebetler kuramazsak, Kur’ân’ı kendi derinlikleri ölçüsünde anlayamayız.

Kur’ân-ı Kerim, mutlak ma’nâda insanı karakterize ve ona ait şeyleri terennüm eden bir kitaptır. Madem ki Kur’ân-ı Kerim bir defa daha nâzil olmayacak ve ebediyen, yani Kıyamet’e kadar hükmü bâkî bir kitap olarak kalacak ve tazeliğini de artarak koruyacaktır; öyle ise o, mutlak ma’nâda insanı anlatacaktır ve anlatmıştır da. Kur’ân, insanın destanıdır. Onda duâları, ümitleri, elemleri, sevinç ve yeisleri ve her çeşit mes’elesiyle insan vardır. Bu bakımdan, Kur’ân’da kendini ve kendi devrini bulmak isteyen, onu ciddi bir tefahhus (araştırma) ruhuyla tilâvet etsin.

Vâkıa Sûresi ve Fakirlik

Allah Rasûlü (sav), “Vâkıa sûresini her gece okuyan fakirliğe düşmez” buyuruyor. Çünkü bu sûre, tam bir teslimiyet ve tevekkülle Allah’a sığınmayı salıklamanın yanında insana fakirliğe düşmeme çarelerini de fısıldar. Bu meyanda, sağlam bir Tevhid anlayışı verir. Dünyada bu anlayışa muvafık hareket edeni de Allah fakirlikten korur.

Kehf sûresini Cum’a günleri okumakla Deccal fitnesinden korunma arasındaki münasebeti de aynı çerçevede değerlendirmek mümkündür.

Dünya Zevki, Ahiret Nimetlerinden Yemektir

“Dünya hayatınızda bütün güzel şeylerinizi harcayıp tükettiniz; onların zevkini sürdünüz” âyetinin mazmûnunca, dünyada tadılan meşrû-gayr-ı meşrû her nimet ve lezzet, ahiretin lezzet ve nimetlerinden bir şeyler noksanlaştırır. Yalnız, burada dikkat isteyen bir nokta vardır ki, o da şudur: “Lezzetten eksilme, muâheze olunmak “sorguya çekilmek” demek değildir. İnsan, meşrû dairede aldığı lezzetlerden Âhiret’te muâhezeye tabi tutulmaz; fakat, burada tattığı lezzet ve faydalandığı nimetler ölçüsünce, Ahiret’teki mükâfat ve tadacağı lezzetlerden eksilme olur.

Tefsir

Kur’ân-ı Kerîm’in yeni bir tefsiri yapılacaksa, bunda şu iki nokta gözden uzak tutulmamalıdır:

1. “Yaş ve kuru her şey, Kitab-ı Mübîn’de vardır” hakikatı.

2. İlmî hakikatleri, ilgili Kur’ân ayetleriyle te’lifte muvâzeneyi koruma.

Arzu ve İstekler Birer İmtihandır

İnsan, dünyada kendisine verilen her şeyle imtihan olur, meselâ, aile de, imkân da, çocuk da böyle birer imtihan unsurudur.

Kur’ân-ı Kerim’in beyânına göre, Hz. İbrahim ve Hz. Zekeriya’da çocuk sahibi olma arzusu vardı. Hz. İbrahim (as)’ın ve zevcesinin böyle bir arzu taşıdığını, meleğin gelip de kendilerine çocuk müjdesi verdiği zaman gösterdikleri sevinçten anlıyoruz. Hz. Zekeriya (as) ise, bu arzusunu açıktan izhar buyurmuştu. Neticede, hem Hz. İbrahim (as), hem de Hz. Zekeriya (as) çocuklarıyla imtihana tâbî tutuldular.

Hz. İbrahim (as), isteğini içinde tuttuğu için, çocuğunu kesme emriyle imtihan olundu. Hz. Zekeriya (as) açıktan istekte bulunduğu içindir ki, hem kendisi, hem de oğlu Hz. Yahya (as) Yahudiler tarafından kesilmekle imtihana tâbi tutuldu.

Herkesin imtihanı, kendi seviyesine göredir, mukarrebinin tâbi tutulduğu imtihan, herkesinkinden daha çetindir.

Sağcılık, Solculuk ve İslâm

Günümüzde sağcılık, solculuğun karşısında iktisadî bir anlayıştan ibarettir. Sol denince proleterya ve komünist sistemler, sağ denince de, kapitalist, liberalist ve faşist sistemler akla geliyor. Bu arada, bazı müslümanlar da bu iki sistemden birine sahip çıkmak istiyorlar.

İslâmiyet, müstakil ve “nev’i şahsına münhasır” bir sistemdir. Sağ ve soldan biri liberal iktisadî anlayışı, diğeri ise devleti ma’bud derecesine çıkarıyor; bu anlayışlardan hiçbirinin İslâm ile özde alâkaları yoktur ki, İslâmiyet’i onlarla bağdaştırmaya çalışalım.

Sonra, günümüzdeki sağcılık ve solculuk ile, Kur’ân-ı Kerim’de geçen ‘sağ ashâbı’ ve ‘sol ashâbı’ terimlerinin de hiçbir alâkası yoktur. Hayatlarını Allah’ın rızâsı istikametinde geçirmiş ve Ahiret’e mü’min olarak intikal edip, Mahşer’de defterlerini sağdan alacak olan müslümanlara Kur’ân-ı Kerim’de ‘ashâb-ı yemîn’; buna karşılık, hayatlarını kötülükler ağında geçirmiş ve kâfir olarak ölüp, gitmiş defterlerini soldan alacak olanlara da, ‘ashâb-ı şimâl’ denmektedir. Bu bakımdan, Kur’ân’daki ‘sağcılık’ ve ‘solculuk’, insanların ahiretteki durumlarına göredir ve bu dünya ile hiçbir alâkası yoktur.

Mes’elelerimizi, her zamanı Kur’ân ve hadis ölçüsünde ele alıp, değerlendirmeliyiz. Kur’ân, müslümanlar için, “Sizi orta ümmet kıldık; sizi ‘Müslüman’ olarak isimlendirdik; Müslümanlar olarak ölmekten başka bir isim veya sıfatla ölmeyin” derken, İslâm adına sağcılık veya solculuk mefhumuna sahip çıkmanın hiç bir manâsı olamaz.

Bugünün sağcıları da solcuları da, bir gün gelecek, yıllardır arayıp da bir türlü bulamadıkları huzûru, Allah’tan başka hiç bir şeye dayanmayan Hz. Muhammed’in sımsıcak ikliminde bulacaklardır. Hâdiselerin işâreti, bize bunu göreceğimiz günlerin uzak olmadığını gösteriyor.

Tedmir ve İrade

“Biz bir ülkeyi helâk etmek istediğimiz zaman onun varlıklılarına emrederiz orada fısk yaparlar, böylece o ülkeye (azâb edeceğimiz hakkındaki) söz(ümüz) hak olur, biz de orayı darmadağın ederiz.” Bu âyet mealinde bahsedilen “Emerna” emri, emr-i şer’î midir yani mükellefiyetimiz cümlesinden bir emir midir? Yoksa, emr-i tekvinî midir?

Eğer, emr-i şer’î olsa, fasık fıskından dolayı mes’ul olmaz. Bu bir adamı bağlayıp, suya attıktan sonrası sakın ıslanma, demeye benzer. Ne var ki, buradaki emir, emr-i tekvinîdir. Ve mazmunda aşağı yukarı şöyledir: “Biz bir karyenin helâkını murad ettiğimizde, fasıklar ve ileri gelenler “şeriat-ı fıtriyyeye göre” şehevata dalar, fıska girerler ve sonra da tekvinî emirler perde edilerek cezalandırılırlar.”

Takatten Fazla Yük

Soru: Bakara Sûresi’nin sonundaki “Rabbimiz bize, bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yükler yükleme. Rabbimiz bize gücümüzün yetmediği şeyleri yükleme” âyetinde bahsi geçen “Takatten fazla yük” mes’elesinin sınırları nelerdir? Bu hususu nasıl anlamalıyız?

Cevap: Kelam ilmindeki “İstitaat” mes’elesi bu mevzuyu değişik buudlarıyla inceler. Cenâb- ı Hakk’ın emir buyurduğu bütün farzlar bu istitaat sınırları içindedir.

Eğer teklif edilen ibadetler, âyette “İsran” (takatten fazla yük) kelimesi ile anlatılan sınıra dahil olursa; teklif-i malayutak (yapılması mümkün olmayan işleri teklif etmek) olacağından dolayı bunların yapılmaması durumunda mesuliyet söz konusu olmaz. Meselâ: Günde beş vakit namaz kılmak veya güneşin doğuşu ile batışı arasında yemeden-içmeden durmak suretiyle oruç tutmak, takatin fevkinde değildir. Ama, günde 24 saat namaz kılmak, hiç iftar ve sahur yapmadan oruç tutmak emredilseydi bu takatin fevkinde sayılabilirdi.

Bu âyeti, aynı zamanda nafile ibadet yapmamaya delil olarak da gösteremeyiz. Çünki, nafile ibadetlerin takatla alâkası yoktur. Kaldı ki, nafile ibadet yapmak bir emir değildir ve yapmayan da günaha girmiş sayılmaz. Ancak, onun sevap ve faziletinden mahrum kalınmış olur. Nafileler tamamlayıcı mahiyettedir. İnsan; farzları ifa ile yükselme pistine girmiş olur; nafileler ile de kanatlanıp uçar..

Yeni yetişen nesiller -bazı mes’eleleri benimsetme, öğretme ve onları disipline etmek açısından- nafile ibadetlere teşvik edilebilir ve edilmelidir de. Esasen insanlara herhangi bir nafileyi emretmek doğru değildir. Ancak bu, disiplin adına yapılıyorsa, böyle bir emre itaat etmek gerekir ve itaat edilmezse mesul olunur. Buna “takatimin fevkindedir” diye mukabele edilemez.

“Keşke Unutulup Gitseydim”

Soru: Hz. Meryem’in “Keşke unutulup gitseydim” demesinin hikmeti nedir?

Cevap: Her insanın kendi değerlendirmeleri içerisinde aşırı derecede ehemmiyet verdiği ve büyük gördüğü mes’elelerden ötürü kullandığı bir kısım tabirler vardır. Meselâ, Hz. Ebu Bekir’in -hadîs kriterleri açısında zayıf dahi olsa, söylediği muhtemel olan- “Ya Rabbi vücudumu o kadar büyüt o kadar büyüt ki Cehennemi ben doldurayım” ve Bediüzzaman Hazretlerinin “Milletimin imanını selamette görürsem, Cehennem alevleri içinde yanmaya razıyım. Çünkü, vücudum yanarken gönlüm gül-gülistan olur” demeleri gibi. Bu mes’eleler onlarda, bir ruh haline göre söylenmiştir. Hz. Meryem’de de iffet öylesine bir şuur haline gelmişti ki, hakkında düşünülen ve söylenilen şeyler karşısında böyle bir ifade de bulunması normal olsa gerek. Evet o, âdeta iffetten bir âbideydi ve mahiyet-i nezihânesinin değil böyle bir çamur atılmaya, bir gül atılmaya da tahammülü yoktu. Bu itibarla, bu şuurda olan bir insanın, böylesi bir söz söylemesi normal karşılanmalıdır.

İsrailoğulları Hakkında Bir Mülâhaza

Soru: “İki topluluk (yaklaşıp) birbirlerini görünce Musa’nın adamları ‘İşte yakalandık’ dediler.” (Şuara, 26/61)

İsrailoğullarının görmüş oldukları bütün mucizelere rağmen bu şekilde mukabele etmelerinin sebebi nedir?

Cevap: İsrailoğulları olabildiğince maddeci bir cemaatti. Dolayısıyla, Hz. Musa (as) da, onlarla olan münasebetlerinde sürekli olarak onların hep bu yönlerini izale etmeyi hedef almıştır.

İsrailoğulları hakkında söz söylerken onların bu özelliklerini hesaba katmak lazımdır. Böylesine maddeci bir topluluğun ıslah olması için, iyi bir terbiye sistemi ile ele alınmaları icab eder. Bu işe de ancak Hz. Mesih muvaffak olmuştur. Çünkü O, onların karşısına ruhçu bir düşünce ile çıkmış ve onların maddeci düşüncelerine darbe üstüne darbe indirmişti.

İşte bu insanlar düşmanla karşılaşınca “İşte yakalandık” gibi güvensizlik ve ümitsizlik ifade eden bir söz sarfediyorlar. Buna karşılık da Hz. Musa (as) “Rabbim benimle beraberdir ve bana yol gösterecektir” (Şuara, 26/61) cevabını veriyor.

Kadı Beyzavî tefsirinde Hz. Musa’nın bu sözü ile Efendimiz (sav)’in Sevr mağarasında Hz. Ebu Bekir (ra)’e hitaben sarfetmiş olduğu “Mahzun olma, Allah bizimle beraberdir” (Tevbe, 9/40) sözünü mukayese yaparak: “Efendimizin bu sözünün, Hz. Musa’nın sözüne rüçhaniyetini söyler.”

Efendimizin sözünde, Cenâb-ı Hakk’a kurbiyet açısından bir mertebe daha yakınlık vardır. Çünkü ifadede “bizimle beraberdir” deniyor. Yani zaman üstü olma nazara verilerek geniş zamanla ifade ediliyor. Ayrıca burada yakinin ve Cenâb-ı Hakk’a olan güven ve itimadın fısıltılarını da duymak mümkündür. Aslında bu nokta çok hassas ve tehlikeli bir mevzudur ve olabildiğince dikkat iktiza eder. Bunun için “Buraya bir nokta koymak, konuşmamak lazım. Çünkü ötesi tehlikelidir” diyor ve kesiyorum.

Kur’ân’ın Psikolojik Tefsiri

Soru: Kur’ân-ı Kerîm’in pisikolojik tefsiri hakkında ne dersiniz?

Cevap: Bugüne kadar hiç yapılmamış bir tefsirdir. Merhum Seyyid Kutub tefsirinde nisbeten psikolojik tahlillere yer vermiş ama, Kur’ân-ı Kerîm’in bir bütün olarak psikolojik tefsiri henüz gerçekleştirilememiştir.

Kanaatimce bu çok önemli bir mes’eledir ve Kur’ân’ın ayrı bir mucizesi olarak da değerlendirilebilir. Zira, Kur’ân-ı Kerîm’de bir mes’ele değişik yerlerde tekrar tekrar ele alınır ve farklı malzemelerle ifade edilir. Bu ilk etapta basit bir tekrar gibi gözükebilir ama, mevzuu tahlil edince, her tekerrürde bir makam ve malzeme farklılığının olduğu görülür. Tabii buna bağlı olarak da onun farklı farklı mesajlar ihtiva ettiği müşahede edilir. Evet Kur’ân-ı Kerîm âdetâ değişik kavimlerin, seslerini, soluklarını, feryadlarını, çığlıklarını, davranışlarını ve değişik devirlere ait farklı cemaatlerin hususiyetlerini bir aynada aksettiriyor gibidir.

İşte bu açıdan da, Kur’ân’ın dümdüz okunmasından daha çok muhtevanın seslendirilmesi önemlidir. Bu da musikinin notalarıyla değil, mevzunun akışına tabi olarak, hâdise ve konuşmaların bizzat içine girerek ve yaşayarak onu okumak demektir. Bence bu, Kur’ân’ın anlaşılmasında en az esbab-ı nüzul kadar önemlidir. Anlatılan olayların tarihî sebeblerini ve tarih felsefesini bilmek, milletleri karakterleriyle tanımak; sonra bir cemaatin bedeviyetten belirli merhaleleri aşarak medeniyete ulaşmasında hangi peygamberle hangi devreyi yaşadığını görmek ve netice olarak da Hz. Muhammed (sav)’e kadar geçen devreleri bir bir gözden geçirmek suretiyle, Kur’ân’da anlatılan hâdiseleri tahlil etmek, insanın önünde çok farklı ufuklar açacaktır. Aksine bunları nazara almadan Kur’ân’ı anlama gayreti; Roma devrini ve o döneme ait hayat tarzını bilmeden, Shakesspeare’in romanlarındaki ifade gücünü tahlil etmek gibi bir garabet arzeder. Kaldı ki, Kur’ân’daki hâdiseleri anlatan, geçmiş ve geleceği bir nokta gibi aynı anda değerlendiren, onları kabza-i tasarrufunda evirip-çeviren Allah’tır. Tabii ki O’nun anlatışı her türlü mukayesenin üstünde daha bir baş döndürücü ve ihtişamlı olacaktır.

İşte, sathî dahi olsa ifade ettiğimiz bu noktalardan anlaşılacağı gibi “Gavvas olana Kur’ân/ Mücevher dolu umman”dır. Her devir insanının O Ebedî Mu’cize’den alacağı dersler vardır ve olacaktır.

Kur’ân Üzerine Mülâhazalar

Kur’ân; insanoğlunun kıymet ve değeri ölçüsünde, onun, kalp-rûh-akıl ve cismaniyetini nazar-ı itibâra alarak Yüksekler Yükseğinden nüzul ile insanlık ufkunda tulû’ etmiş, en mükemmel mesajlarıyla İlâhî Kanunlar mecmuasıdır.

Bugün takriben bir milyar insanın tâbi olduğu Kur’ân, ebedî ve değişmeyen İlâhî prensipleriyle, topyekün beşerin mutluluğunun ve o mutluluğa ulaştıran en kestirme, en aydınlık yolun göstericisi olarak eşi benzeri bulunmayan biricik kitaptır.

Kur’ân; nâzil olduğu günden bu yana, ne itirazlara ne tenkidlere uğramıştır ama; bu mevzuda kurulan bütün mahkemeler Kur’ân’ın beraatiyle neticelenmiş ve mücadeleler O’nun zaferiyle noktalanmıştır.

Hz. Mesih’i Nefheden “Ruh”

Soru: Hz. Meryem’e Mesih’i nefheden Ruh kimdir?

Cevap: Bütün tefsirler bunu Cebrail (as) olarak ifade ediyorlar. Fakat âyette “Ruh” tabiri kullanılıyor. Bu Ruhun tayininde ise ihtilaf vardır. İhtimalin sınırları ise, ihtilafın çerçevesini aşkın ve Efendimizin (sav) ruhunu da içine alacak kadar geniştir. Çünkü Hz. Meryem çok afife ve nezihe bir kadındı, bu itibarla da gözlerinin içine bir başka hayalin girmemesi gerekirdi. Ayrıca Efendimiz (sav) de, bir makamda onun kendisiyle nikahlandığına işaret etmektedir. Bu açıdan da “Ruh” Efendimizin (sav) ruhu da olabilir. Fakat, bu kat’i değildir, bir ihtimaldir. İhtimaller ise, delillerle takviye edilecekleri an’a kadar kat’iyet ifade etmezler.

Misli Sebkat Etmeyen İllet

Soru: Kur’ân-ı Kerîm’de Lût kavmi hakkında zikredilen, “Lût’u da hatırla, kavmine dedi ki “Siz, sizden önce âlemde hiç kimsenin yapmadığı fuhşu mu yapıyorsunuz?” (A’raf, 7/80)

Cevap: Bu hiss-i hisset (alçak duygu) bütün beşerde ve hatta hayvanlarda da olabilir. Lût kavmine nisbet edilmesinin sebebi ise, bu fiilin onlarda topyekün bir millet halinde icra edilmiş olmasıdır. Evet neredeyse bütün cemaat bu illete mübtela idi. “Alemde misli sebkat etmeyen şey” mes’elesinin bir yönü budur ki; yeryüzünde cemaat halinde bu işi ilk kez siz yaptınız demektir. Aynen bugün İngiltere ve İsrail’de olduğu gibi. Bunlar âdetâ kanun ve nizamlarıyla bu işi meşrulaştırmış gibiler. Ayrıca bir de mes’elenin şu yönü var: Bu illetin sâri hale gelmesi, ileride bu milletleri ortadan kaldıracak, yıkılışlarını hazırlayacak ve onları Gazab-ı İlâhiyeye duçar edecek bir illet olmasıdır.

Neml Sûresi

Soru: Neml Sûresi’nin günümüze bakan yönleri nelerdir?

Cevap: Kur’ân-ı Kerîm her mes’elede olduğu gibi, burada da her zaman ve zeminin idarecilerine birtakım mesajlar sunmaktadır.

Evvelâ: Hz. Davud (as) hilafete mazhar olmuş bir peygamberdir. Hz. Süleyman da onunla başlayan bu vazifeyi devam ettirmiştir. Günümüz idarecilerinin Hz. Süleyman’ı misal alıp, teb’a ve rai (idareci) arasındaki hukuka riayet eden ve haksızlığa meydan vermeyecek bir idare sergilemeleri gerekmektedir. Bunun için de bütünüyle mülklerinde cereyan eden hâdiseleri anında görmeleri ve muttali olmaları iktiza eder. İşte Peygamberler bunu “Nübüvvet” nuruyla gerçekleştirmişlerdir, ardından gelenler de velâyet ve kerâmetle, firaset ve kiyâsetle...

Sûrenin günümüzdeki hizmet erlerine olan mesajına gelince, hizmetlerini ahenkli bir şekilde yürütebilmeleri için, ciddi bir firaset ve fevkalade bir hassasiyet ile, hizmet sahaları içinde cereyan eden hâdiselere muttali olmaları gerektiği ve yaşadıkları çağın şuurunda olmaları lazım geldiği şeklinde anlamak mümkündür.

İkinci olarak: Yine Sûre’de Hz. Süleyman’ın karıncaya, Hüdhüd’ün ve Sebe Melikesi Belkıs’a taaccüb etmeleri anlatılır. İlk bakışta buradaki insanın hayvana, hayvanın da insana taaccüb etmesinde bir tezad varmış gibi gelir. Oysa ki mes’eleyi değişik bir zaviyeden seyrettiğimizde, burada da bir kısım nüktelerin gizli olduğu ortaya çıkar.

Taaccübdeki Sır

Hz. Süleyman (as) ordusuyla bir vadide giderken, dişi bir karıncanın diğerlerine şöyle seslendiğini işitir. “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin ki, Süleyman ve orduları farkında olmadan sizi ezmesinler” der. Ve âyet devamla “(Süleyman) onun (karıncanın) bu sözüne tebessüm etti...” diyor. Burada bir bakıma karınca Süleyman (as)’a işaretle, bu seviyedeki bir insanın, değil insanlar arasındaki hukuka, hayvanat ile arasındaki hukuka dahi riayet etmesi lazım geldiğini ihtar ediyor.

Diğer taraftan da bir hayvan insanın haline bakıp taaccüb ediyor. Hüdhüd, Süleyman (as)’a gelerek güneşe tapan Sebe Melikesi Belkıs ve teb’asını kastederek “Şaşıyorum bu insanların haline. Toprağın bağrında daneyi bitiren, göklerde ve yerde gizli olanı açığa çıkaran, gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilen Allah (cc) varken bunlar güneşe secde ediyorlar. Halbuki güneş de Allah’ın bir memurudur..” diyor.

Yine buradaki bir nükte de, Hz. Süleyman’la muhavere eden karınca ile, Hüdhüd’ün mesajını getirdiği Sebe Melikesinin dişi olmalarıdır. Dişilik veludiyeti (doğurganlığı) temsil etmektedir. Yoldaki dişi karıncanın Sebe Melikesine bir işaret olmasının yanında Hz. Süleyman’ın î’lâ-yı kelimetullah hedefli çok izdivacı ve çok evladı bir de bu âyetlerde zannediyorum kamil insanlığın, hayvanat aleminin kutbuyla, sınırlarıyla kutuplaşması mes’elesi anlatılmaktadır. Bu da değişik bir zaviyeden önemli olabilir.

Şimdi eğer hayvanat alemiyle alâkalı bir kısım hususiyetleri tam kavrayabilseydik, bu alemin kendine mahsus diliyle bizlere anlatacağı nice hakikatler ve incelikler olduğunu görürdük. İşte Kur’ân-ı Kerîm’de bazı sûrelerin (Nahl ve Neml gibi...) hayvanatın ismiyle zikredilmesi, insanlık ve hayvanat âlemi arasındaki böyle bir münasebetin önemini ihsas etmektedir. Evet, karınca ve arı cumhuriyetçiklerinin bizlere ilham edeceği bir kısım hakikatler olsa gerek... Ancak bu, aradaki bu dakik münasebeti, inanan insan şuur ve idrakiyle şerhedilmesi neticesinde gerçekleşecektir.

Allah (cc) Kur’ân-ı Kerim’de bize bir nebinin mu’cizesiyle, insanoğlunun doğrudan doğruya bir hayvanla konuşup anlaşmasının mümkün olacağını göstermektedir. Ve bu lisan bir ma’nâda öyle fasih, öyle talakatli bir lisandır ki, bizim lisanımızdan daha fasih, daha arızasız, daha kusursuzdur denebilir... Ama gene de kendine mahsus bir beyan.

Süleyman (as)’ın Tebessümü

Soru: Karınca, ahalisini ikaz edince Hz. Süleyman gülmüştür. Bunun sebebi nedir?

Cevap: “Dahk” tabiri kahkaha ile gülmeyi değil de tebessümü ifade eder. Yani, dudaklarda, çok kısa bir an için beliren birkaç tebessüm çizgisinden ibarettir. Hz. Süleyman’ın tebessüm etmesi, evvela bir vadide Hz. Süleyman’la karınca arasında mu’cizevî bir muhavere geçmiştir. Bu Cenâb-ı Hakk’ın ona bahşettiği yüksek bir paye ve lütuftur. İşte bundan dolayı O da, şükrün davranışlarla ifadesi sayılan “tebessüm”le hatta sesli ve hareketli tebessümle tahdis-i nimette bulunmuştur.

İkinci olarak: Karınca bir kısım iş’ar ve işaretlerle Süleyman (as)’a adalet ve hakkaniyetle muamele etmenin sınırları hakkında fikir ve düşüncelerini ifade etmek istemiştir. Karıncanın ifadesinde, “Ey karıncalar! Yuvalarınıza giriniz ki, Süleyman ve orduları farkında olmadan sizi ezmesinler.” Yani, bunlar insandır, mahiyetlerinin gereği olarak, düşünmeden ve farkında olmadan size zarar verebilirler, diyor. Allah’ın (cc) bu lütuf kapısını kendisine açtığından ötürü, Süleyman (as) da tebessüm ediyor. Zira bu, onun peygamberliğine ait bir lütuf idi.

Buna benzer bir hâdise de Peygamber Efendimiz (sav)’in hayat-ı seniyyelerinde cereyan ediyor. Peygamber Efendimiz (sav) minberde hutbe irad ediyordu. Bir bedevi içeriye girerek “Ya Rasûlallah! Yağmursuzluktan her taraf çoraklaştı, topraklarımız kuraklıktan çatladı. Çoktandır yağmur yağmıyor. Allah ’a duâ etseniz de bize yağmur ihsan etse...” diyor. Efendimiz (sav) duâ ediyor. O anda bardaktan boşanırcasına şakır şakır yağmur yağmaya başlıyor. Sokaklar ve her taraf su altında kalıyor. Efendimiz (sav) minberden inerken her tarafı sırıl sıklam olmuş, sular sakalından aşağıya dökülüyordu. O da semanın böyle çok yağmur boşaltmasına tebessüm ediyordu. Zira bir tarafta mu’cize zuhur ederken diğer yandan da O, bir lütfa mazhar olmuştu.

İşte bu tebessüm her iki hâdisede de “dahk” kelimesiyle ifade edilmiştir. Kahkaha olmadığından Hz. Süleyman’ın tebessümünü melekler öyle kaydetmişlerdir. Belki raiyyeti dahi bunu farkedememiştir. Zaten dudaklarda beliren böyle birkaç çizgiyi çoğu kez farketmek de mümküm değildir.