Perspektife Giren Şahıslar

Fatih ve Beşaret

Efendimiz (sav), Fatih’e işaretle, “İstanbul’u fethedecek, hükümdar ne güzel hükümdardır” buyuruyor. Bu işareti, onu yetiştiren babası II. Murad’a veya hocası Akşemseddin’e de yapabilirdi. Yapmadığına göre, bu müjdenin ifade ettiği başka gerçekler de vardır: Herşeyden önce Fatih, bir devlet başkanı olarak kurmuş olduğu sistem ve yeşertmiş olduğu zemin ile nice nice Akşemseddin’lerin yetişmesini sağlamıştır. Elindeki imkanları daha değişik şekilde de kullanabilirdi. Bu açıdan, dinî ve müsbet ilimler sahasında alimlerin yetişmesi için zemin hazırlayanlar, “sebep olan, işleyen gibidir” sırrınca, diğerlerine nisbeten bir adım önde sayılırlar.

İkinci olarak Fatih, tek buudlu bir insan değildi. Yani, İstanbul’u fetheden muzaffer bir kumandan olmasının yanında, medresede kendisine ayrı oda tahsis edilecek seviyede ilim ve aynı ölçüde bir kalp ve ruh insanıydı. Bir diğer ifadeyle o, madde ve ma’nâyı birbiri içinde bütünleştirip bünyesinde barındıran bir alperendi. Şu tek örnek, onun tevazu ve edebini göstermek için yeter ve artar: Hocası Akşemseddin’in olsun devrinin ışık insanlarından Molla Hüsrev ve Molla Gürani’nin olsun, ulemanın yanında, bir talebenin hocasına karşı takınması gerekli tavrı takınır, saygılı davranır ve edeb içinde onların huzurlarında otururdu. Zaten bizim dünyamızdaki fetihler, hep böyle ruh, ma’na, edep ve aksiyon insanlarının elinde gerçekleşmiş ve insanlığa armağan edilmişlerdir.

Vahidüddin

Osmanlı sultanları içinde yaşadığı dönem itibariyle talihsizlikler ağında ömrünü geçiren biri varsa, o da Vahidüddin’dir. Bir defa, karşısında en büyük bir talihsizlik olarak İttihad ve Terakkî teşkilatı vardır. İkinci olarak, Türkiye onun döneminde bölge bölge bütünüyle işgal altındaydı.. Bunlar ve bunlar gibi daha başka talihsizlikler ağında o, tahtta ancak 3.5 sene kalabilmişti...

Elimizde şu anda ciddî vesikalar olmadığı için, ne ifrata düşüp Vahidüddin göklere çıkarılmalı, ne de tefrite kaçıp ve “yalan söyleyen tarih”e kanarak o vatan haini ilân edilmelidir. En azından, “Ölülerinizi hayırla anın” hadisi gereğince davranılmalı ve aleyhinde bulunulmamalıdır.

Şurası da bir gerçek ki, Osmanlı hanedanına mensub hiçbir kimse bu vatana ve millete ihanet etmemiştir. İçlerinde müsrif olabilir; hattâ serkeş ve deli bulunabilir, fakat, onların haini, korkağı ve dinsizi yoktur.

Rahmet Ümidi ile Yaşamak

Tarihin affedemeyeceği insanlardan biri de Haccâc-ı Zâlim’dir. Kumandanlığı ve valiliği hep kan ve gözyaşı üzerinde geçen bu adam, tarihin tesbitine göre 120 bin insan öldürmüştür. Abdullah İbn Ömer gibi şanlı bir sahâbi ve Said İbn Cübeyr gibi, İbn Abbas’ın en şerefli bir talebesi de Haccac’ın zulmünden nasibini alan insanlar arasındadır. Hele Said İbn Cübeyr’in öldürülmesi çok hazindir. Mübarek başı, Haccac’ın önünde, eli kanlı, vicdanı kanlı askerleri tarafından bir sağa bir sola çevrilirken, “Nereye yönelirseniz yönelin, Allah’ın Vechi oradadır” mealindeki âyetini okuyor ve en nihâyet başına inen bir kılıç darbesiyle şehid edilirken “Lâ ilâhe illallah, Muhammedün Rasûlullah” diyor ve “şeb-ı arusa” yürüyor.

Said İbn Cübeyr’in öldürülmesi, Haccac’ın zulüm dosyası adına bardağı taşıran son damladır. Çok geçmeden yatağa düşen bu zalim adam, bir ara kendinden geçer, sonra tekrar düzelir, yine kendinden geçer ve tekrar toplanır kendisine “nasılsınız?” diye sorarlar. O, “Zulmen öldürdüğüm her insan için bir kere, fakat Said İbn Cübeyr için 70 kere öldürüp öldürüp dirilttiler” cevabını verir.

Hayatı kanla, kinle ve zulümle geçmiş bu insan, ölümle pençeleşirken, “Beni affet ya Rabbi” diye duâ etmekten de geri kalmaz. Nihâyet, etrafındakilerden biri dayanamayıp, sorar: “Sen Abdullah b. Ömer’i öldürttün; Beytullah’ı yıktın; Said İbn Cübeyr ve Abdullah İbn Zübeyr gibi nadîde insanları katlettin. Böyleyken, Allah’tan nasıl af isteyebiliyorsun?” Haccac:“Evet, söylediklerinin hepsi doğru” der “fakat, Allah’ın rahmetinden ümid kesilmez.”

Haccac, tarihin yargılayıp, hakkında hükmünü verdiği bir insan. Ne ki, sözleri çok doğru. Allah’ın rahmetinden asla ümid kesmemeli ve cehennem endişesinin yanı sıra, gönüller cennet ümidiyle de dopdolu olmalıdır.

Harun Reşid

Harun Reşid, Abbasi hükümdalarının en adillerinden birisidir. Bunu, muasırları olan İmâm-ı Âzam, Fudayl b. İyaz ve Süfyan-ı Sevrî’den öğreniyoruz. Bunlar, O’nun karşısına çıkmış ve: “Ey hükümdar! Halılar üzerinde yatıp kalkıyor ve günde 3 defa yemek yiyorsun. Yumuşak döşeklerde Allah’ı arayamazsın” diye ikazda bulunmuşlardır. Ayrıca Harun Reşid, Süfyan-ı Sevrî’nin o meşhur mektubunu hep bir evrad gibi okurdu. Süfyan bu mektubunda: “Harun! Halife olur olmaz benim tebrik etmemi istiyorsun. Herkese dağıttığın ulufeden bana da bir şey vereceğini söylüyorsun. Harun! Allah’dan kork. Milletin malını sağa sola saçamazsın. Beni de işlediğin günaha alet edemezsin” diyordu. Harun, işte bu mektubu daima yanında tutar ve bir evrad gibi okurdu.

Ömer B. Abdülaziz ve Bir Mukayese

Ömer b. Abdülaziz, anne tarafından Hz. Ömer’in (ra) torunudur. Ömer, önceden av ve saire ile meşgul olup sarayda da debdebeli bir hayat yaşarken, halife olunca kendisini bütünüyle hizmete ve uhreviliğe adar, herşeyden elini eteğini çeker. Bir kaç zevcesi vardır; Onlara hayatlarının artık eskisi gibi refah ve mutluluk içinde olamayacağını söyleyerek, “isteyen kalabilir, isteyen gidebilir” der, kalan kalır. Kalan hanımlarının bütün süs ve ziynet eşyalarını alarak “bunlar milletin malıdır, millete iade edilmelidir” der ve hazineye teslim eder. Sırtına bir eski hırka geçirir. Ve zâhidâne bir hayat yaşar. Düşününki o günkü devletin sınırları, Aral gölü, Maveraünnehir, Batı Türkistan ve Afganistan’ı da içine alan geniş bir alanı kaplar. Evet, bir yanda, Türk bölgeleri, öte yanda Cebel-i Tarık, Kuzey Afrika, Habeşistan ve Arap yarımadası bütünüyle Emevi devletinin sınırları içindedir. Yani Ömer bin Abdülaziz bugünkü Türkiye’nin kırk katı büyüklüğünde bir devletin başında halifedir. Devrinde, mal sahibi zenginler, zekat verecek kimse bulamayacak kadar bir zenginlik yaşanıyordu. Yıllar önce Efendimiz (sav), onun bu devrine işaretle, “Bir gün elinizde zekatınız, kapı kapı dolaşacak fakat onu verecek kimse bulamayacaksınız” buyurmuşlardı. O, işte böyle bir devletin başında iki seneden az fazla kalır ama, sanki 100 sene kalmış gibi ıslahat yapar. Emeviler arasında Raşid halifeler hakkında o güne kadar süregelen yanlış telakkileri düzeltir. Bugün hutbelerde “muhakkak Allah adalet ve ihsanla emreder” mealindeki ayet, camilerde onun adaletle gürleyen sesi-soluğu olur. Adaletsizliğe, fuhşa karşı âdetâ savaş ilan eder. Ve o debdebeli saraylar yerine raşid halifeler gibi âbidâne, zâhidâne bir hayat yaşamaya başlar. Bu sebeplerdendir ki dört halifeden sonra bir beşincisi varsa o da Ömer bin Abdülaziz’dir” demişlerdir. Bu bir tarz-ı telakki ve kabulleniştir. Başka yaklaşımlar da vardır. Biri bir gün Hasan Basri Hazretlerine sorar: “Sen Ömer bin Abdülaziz’le Vahşi (ra)’yi nasıl görüyorsun? “Hasan-ı Basrî: “Ömer b. Abdülaziz, ancak Vahşi’nin atının burnundaki bir toz olabilir” der. Çünki Vahşi sahabidir, Ömer b. Abdülaziz sahabi değildir. Dolayısıyla kıyaslama, değerlendirme yaparken veya bir sahabi hakkında şöyle-böyle bir hüküm verirken, huzur-u Rabbi’l-Aleminde çok mahçup olabileceğimizi hatırdan çıkarmamak gerektir. Evet, mahkemede kapıcılık yapamayacak olan kimseler, hakim olarak sahabiler hakkında karar vermemelidirler.

Alûsî

Bana göre Alûsî her mes’elede gelmiş geçmiş müfessirler içinde en dikkatli olanlardan biri.

Hallac-ı Mansur

Hallac-ı Mansur’u hapishaneye atarlar. Bir gün bakarlar ki, kapılar kilitli ama, Hallac orada yok. Ertesi gün bakarlar ki, hapishane yerinde yok. Üçüncü gün ise Hallac, hapishane ile birlikte avdet eder. Sorarlar. Şöyle cevap verir. “Birinci gün ben O’nun yanındaydım. İkinci gün O, buradaydı ne demekse..? Üçüncü gün ise biz buradayız.”

Dahiler

Mahmud Akkad, “Abkariyat’ında dahileri anlatırken, “iri-yarı, cüsseli, geniş kemikli olanların saçları dökülür; orta veya ortanın aşağısında boya sahip dahilerin saçları ise dökülmez” diyor. Halid b. Velid ile Hz. Ebu Bekir’i (ra) bu cümleden mütalâa ediyor.

Mafya

Firavun-Haman-Karun, üçlü bir sacayağı. Hepsi de aynı devirde yaşamışlar. Her devirde Mafyayı temsil eden, bu türden şahıslar zuhur etmiştir. Kur’ân-ı Kerim’de de bu üçlü bir çizgide anlatılır. Firavun bir kral, zalim ve inkârcı. Haman, onun yardakçısı. Karun ise, zenginliği ile bir ayrı Firavun. Samirî’ye gelince, o da Yahudi siyasetini deruhte eden; gaybe inanmayan Allah tanımayan ve buzağıyı Allah’a tercih eden bir tâlihsizdir

Selman-ı Farisî

Soru: Selman-ı Farisî’nin 200-300 sene yaşadığı doğru mudur?

Cevap: Hayır. Bazı hadis uydurmacıları, bu sahabinin yaşını 250-300’e kadar uzatıyorlar. Fakat gariptir ki, bu gibi rivayetlere İbn-i Esir gibi oldukça dikkatli kimseler de yer veriyor.

Eskide Bereket

Soru: Eski alimlere kıyasla şimdikiler neden fazla kitap yazamıyor.

Cevap: Zihinler dağınık, bereket yok. Bir de hepsi değilse de, eskilerin çoğu bast-ı zamana mazhardı.

İbn-i Cerir et-Taberî’nin yazdıkları, doğumdan ölümüne kadar, hayatının her gününe 15 sayfa düşecek kadar çok. Muhyiddin İbni Arabî, Fahreddin Râzî ve İbn-i Hacer’in de çok eseri var. Hamdi Yazır, son devrin en velud dimağı. Fakat bir tefsiri, 2-3 de müteferrik kitabı var. Ömer Nasuhi, kitaplardan not almış, yazmış. Fakat yine de bir sürü kitabın sahibi o. Tefsirini hayatının son döneminde yazdı. Fahreddin Râzî tıp, matematik, hendese, tasavvuf, tefsir her sahada eser yazmış. Tabiî bütün bunlar, okumaya bağlı. Batı’da da bu kadar çok ciddi eser yazan yok. Roman yazanlar olabilir.

Dil Açısından

Zemahşerî, Kadı Beydavî, Ebu’s-Suûd güçlü birer edip. İbn-i Kesîr’in dili çok güzel. Seyyid Kutub üstün bir edip sayılır. Hamdi Yazır’ın dili ise şahanedir.

Pişman Olmuşlar Ama

Rıza Tevfik, Abdülhamid’in aleyhinde bulunanlardan. Sonra Enver, Talat, Cemal paşaları görünce pişman olmuş ve “Eşek silahtar oldu, köpek mühürdar, katır da defterdar” demiş. Enver Paşa silahdar, Talat mühürdar, Cemal defterdar, yani maliye nazırı. M. Akif de pişman olanlardan. Ama o, pişmanlığını izhar etmemiş. Evet, hemen hepsi de daha sonrakileri görünce pişman olmuşlar.

İçtimaî Dalgalanmalar ve Mukavemet

Soru: Abduh ve Efganî’nin mason olması konusunda ne buyurursunuz?

Cevap: İçtimaî dalgalar karşısında mukavemet edememişler. Aynı şey bizimkiler hakkında da geçerli. H. Cisri bile evrim hakkında “Bu bir nazariyedir. Eğer isbat edilirse, Kur’ân-ı Kerim ile tevil ederim” diyor. Ama, bunların hepsi büyük dimağ.

İmâm-ı Âzam Her Şeye Rağmen

İmâm-ı Âzam da bir insan.. Herkes onunla uğraşmış, fakat o, nurdan bir abide gibi dimdik durmuş ve hiç kimse ile uğraşmamış. İmam Zeyd’i el altından hep desteklemiş... Kritik bir dönemde yaşamış. Bir taraftan Emevi yıkılıyor, diğer taraftan da Abbasi kuruluyor.. ve İmam, her iki tarafı da en güzel şekilde idare ediyor.. Yetiştirdiği talebeler ortada. Hepsi birer abide şahsiyet.. Sohbette insibağ var bu insibağı sözle anlatmak imkansız. Onun için İmâm-ı Âzam Hazretleri’nin sohbetlerinde nasıl bir manevî iklim meydana geliyordu; bunu bizim bilmemiz mümkün değildir. Öyle zannediyorum ki, bugün İmâm-ı Âzam’la boy ölçüşmeye kalkanlar, eğer o yüce kamet temessül ile onlara bir kere görünüverseydi, herhalde bugüne kadar dediklerinden hicab eder, ürperir ve saklanacak delik ararlardı...

İmâm-ı Âzam ve A’meş

Bilmek ve anlamak ayrı ayrı şeylerdir. İmâm-ı Âzam’a A’meş (Süleyman b. Mihran) bir mes’ele sorar. İmâm-ı Âzam cevap verir. A’meş, “nereden çıkarıyorsun?” deyince, İmâm-ı Âzam bir hadis okur. Gariptir ki, hadisin senedinde A’meş de vardır. Bunun üzerine A’meş: “Doğru, ben bu hadisi rivayet ettim ama, bundan böyle bir ma’nâ çıkacağını bilmiyordum. Doğrusu biz eczacıyız, ilacı veririz ama, siz hekimsiniz. Hangi hastalığa, hangi ilacın iyi geleceğini daha iyi bilirsiniz..” der.

İmâm-ı Âzam

İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe Hz. yaşadığı devri çok iyi idrak etmiş yüce bir kamettir. Bunu, onun davranışlarından rahatlıkla anlayabiliyoruz. Meselâ, Emevî iktidarına karşı el altından İmam Zeyd’i desteklemiş, bu sebeple işkencelere de maruz kalmıştır.

İmâm-ı Âzam, Emevîlere karşı gizliden gizliye Abbasîler’e de destek olmuş, fakat, “zaman ayarlamasını iyi yapamadıkları” gerekçesiyle Abbasîler’in huruç hareketine katılmamıştır. Ayrıca, talebelerine sıkı sıkıya tenbihte bulunarak, Emevî iktidarında vazife almalarına müsaade etmemiştir. Yetiştirip etrafa gönderdiği bu talebelerinin, Abbasî iktidarının kabullenilmesinde mühim roller oynadıkları da tarihçiler tarafından kaydedilmektedir.

Hulefâ-i Raşidîn döneminin rûhunu “Fıkhu’l-Ekber” isimli kitabına yansıttığı için, İmâm-ı Âzam’ın ilk müceddid olduğunu söyleyenler de vardır.

Kalem Erbabı

Elmalılı Hamdi Yazır, Kâmil Miras, Ahmed Naim, Mehmed Zihni, Namık Kemal ve A. Cevdet Paşa gibi alim ve düşünürler, Türkçe’yi çok güzel kullanırlar. Fakat içlerinde en iyileri, Ahmed Cevdet Paşa’dır.

Namık Kemal’in nesirleri de güzeldir; fakat manzumelerinde öylesine âteşîn mısralar vardır ki, şiirleri içinde bunlar kendilerini âdetâ inci, mercan gibi hissettirir.

Mustafa Sabri Efendi mübarek bir insan olmakla beraber, çok münekkiddir -iyi ki bu asırda yaşamış-. Eğer Asr-ı Saadette yaşasaydı, ihtimal bazı sahabeyi de tenkîd edebilirdi... Onun, bu tenkid ruhundan dolayı Zahid-i Kevseri ile araları açılmıştır.

Filibeli’nin muhakeme ve ifadeleri çok güçlüdür. M. Ali Ayni de öyledir. M. Ali Ayni, Tevfik Fikret’i çok tenkid etmiştir.

Bütün bunların yanı sıra Şemseddin Günaltay’ı da kulak ardı etmemek gerekir. Ayrıca, Elmalılı’nın Metalib ve Mezahib isimli tercüme eserinin başına kendi elyazısıyla yazmış olduğu yazı beni çok etkilemiştir. O’nu okurken insan kendisini bir çağlayanın kıyısındaymış gibi hisseder.

Mekke İkliminde

Mekke’de yapılan hasenat, sair yerlere nisbeten kat kat misliyle kaydedilir. Tabii ki günahlar da öyle. Belki de İmâm-ı Âzam’a “Mekke’de durup Bağdat’ı özlemektense, Bağdat’ta durup Mekke’yi özlemeyi tercih ederim” dedirten sır da budur..

Hasan el-Benna’ya Medyûniyet

Hasan el-Benna, bir devlet memuruydu. Daire’ye gidip gelirken trende etrafındakilere daima birşeyler anlatırdı. Kahve sohbetleri yapardı. Daha sonra, etrafında halelenen insanlar da öyle yaptılar. Zaman geldi bu cemaat kemmiyetiyle de keyfiyetiyle de imansız cebheyi endişelendirecek derinliklere ulaştı.

Efendimiz’e Hitap Tarzı

Cemil Meriç, sürekli dalgalanan gezen bir insan. Kızı Ümit hanımın şahadetine göre, son nefesinde kelime-i şehadet getirmiş.. kalp de iman oldukdan sonra bu zaten şart değil. Hayatında Efendimiz’in ismini anarken hiç “Hazret” tabirini kullanmamış olmasının sebebini izah ederken şöyle diyorlar: “Maarri’ye Efendimiz için neden mersiye yazmadığını sormuşlar. O da, “Ben kim, Efendimiz’e mersiye yazmak kim?” diye cevap vermiş. Evet, o da işte bundan dolayı Hazret tabirini hiç kullanmamış... Bu, ilk bakışta mantıklı gibi gelebilir. Ama Necip Fazıl da, Efendimiz’i her anışında, fazilet ve büyüklüğünü ifade etmek için değişik bir tabir kullanırdı.

Bazan aşk ile “Muhammed” denilebilir. Yunus Emre, “Muhammed’im” diyor. Ebû Hureyre’nin “Halilim” demesi gibi. Fakat bu, aşk makamında söylenmiş bir sözdür. Düşünce makamında ise, Efendimiz (sav) âlî ünvanlarla anılmalı ve anlatılmalı. İmam-ı Rabbanî de bu konuda zengindir ve çok değişik ifadeler kullanır ve en çok kullandığı da, “Aleyhi Ekmelü’t-Tehâyâ”dır.

Ashab-ı Kehf’in Cesetlerinin Çürümemesi

Soru: Ashab-ı Kehf’in cesetlerinin çürümemesini nasıl izah edebiliriz?

Cevap: Tabiî şartlar altında cesetlerin çürümemesini izah etmek gerekecekse, önce ehramlardaki sırrı çözmek icap eder. Kaldı ki, bunun bir kanunu vardır ve ehramlarda kullanılan mühendislik hesaplamalarında bu kanundan istifade edilmiştir. Fakat, Ashab-ı Kehf’in durumu daha özeldir. Cenab-ı Hakk, bu kanunu onlar için sebep yapmış ve cesetlerini mucizevî olarak korumuştur. Cenab-ı Hakk’ın mucizelerinde dahi icraatına perde olarak bir kısım sebepleri kullanması yine O’nun âdât-ı Sübhanisindendir. Meselâ, Efendimiz’in parmaklarından suyun akması hâdisesinde başta yine çok az miktarda bir su kullanılmıştı.

Mes’elenin bir de şu yönü var: Bugün Ashab-ı Kehf’in mağarası diye bilinen yerlerin büyük çoğunluğu yanlıştır. Dolayısıyla, buralarda yapılacak ciddi araştırmalarla daha emin neticelere ulaşılabilir.

Bütün bunlardan daha önemli bir nokta vardır ki, o da, bu hâdisenin doğrudan doğruya irade-i Hassa-i İlâhi’den sadır olmuş bir harika olmasıdır.

Mâneviyatsız Katı Hadisçilik

Yahya b. Saidü’l-Kattan ve Yahya b. Main gibi büyük ilk hadisçilerin hepsi, tepeden tırnağa mâneviyat insanıydılar. Mâneviyatsız, katı hadisçilik ayrı bir belâ ve bir marazdır.

Sadakat

Sadâkat bir sıfattır ve o nübüvvetten sonra en yüce makam, en büyük bir pâyedir. Bu makamın en büyük temsilcisi olan Sıddîk-ı Ekber Hz. Ebû Bekir, “Benim gözlerimi doğruya o açtı; o halde dâima O’na sâdık olmalıyım” düşüncesi içindeydi...

Konfüçyüs, Sokrat ve Benzerleri

Konfüçyüs’ün peygamber olduğuna dair hiçbir rivayet yoktur. Eserlerinde haşir akidesine ait bir bölüm yoksa da, ahlâk-ı âliyeye dâir çok şeyler bulmak mümkündür.

Sokrat’a gelince: O, kendine ilham geldiğini söyler ama, bu da onun peygamberliğine delâlet etmez.

Konfüçyüs, Sokrat ve benzeri şahıslar hakkında ifrat ve tefritten kaçınmak gerekir. Bunlara ne peygamber demeli, ne de küfr-ü mutlak yaftası vurmalı. Bunlar, Peygamberimiz’den önce yaşayan fetret dönemi insanları gibi, akılları ile Allah’ı bulmuş ve O’na inanmış olabilirler. Evet, eğer bunlar fetret devirlerinde gelmişlerse, Allah’ı bulmuş olmanın avantajı ile Ahiret’e gidecek ve itikadî mezheblerimizin görüşüne göre de cennete girecekler demektir.

Yahya Efendi ve Niyazî-i Mısrî

Yahyâ Efendi, Niyazî-i Mısrî’yi devrin padişahına gammazlayınca, Niyazî-i Mısrî bir adaya sürgüne gönderilir. Belli bir süre sonra Yahya Efendi de aynı adaya sürgün edilir.. ve üstelik, altlı üstlü aynı binaya düşerler. Şu kadar ki, Yahya Efendi üstte, Niyazî-i Mısrî alttadır. Niyazî-i Mısrî, Yahya Efendi’ye, “Ne haber, sen de sürgüne geldin” deyince, beriki, “Öyle ama ben üst kattayım” der. Bunun üzerine, Niyazî-i Mısrî de şu cevabı verir: “Ne fark eder? Tebbet de İhlâs’ın üstünde!”

Abduh, Reşit Rıza ve Afganî

Muhammed Abduh, hadîs sahasında yaya bir insandır ama, tamamen boş bir insan da değildir. Reşit Rıza, hadîs sahasında Abduh’un yanlışlarını tesbit etmiş olmakla birlikte, ona “üstadım” demekten de kendisini alamaz. Ayrıca Câmiü’l-Ezher, kendisine sahip çıkmıştır. Ahmed Davudoğlu Hoca’nın, Dini Tamir Davasında Din Tahripçileri adlı eserinde Abduh’u hiçbir şey bilmez olarak göstermesine iştirak edemeyeceğim.

Reşid Rıza’nın yazdığı Menâr, tefsire belli bir yenilik getirmiştir. Ne var ki, eserde mezheb farkı gözetilmemiştir. Esasen, mezheb, dinin aslı değildir. Bu bakımdan, Reşit Rıza’yı, mezheb farkı gözetmedi diye tekfir ve tadlil etmek, ne derece uygun düşer, takdirlerinize havale ediyorum.

Afganî’ye gelince, onun çok ciddî bir ilim sahibi olduğuna kanî değilim.