FETHULLAH GÜLEN KİMDİR?

Onu, Anadolu tasavvuf kültürünün yeni bir yol bulmaya çalıştığı bir dönemin temsilcisi olarak değerlendirmek mümkün. Bediüzzaman’ın müriti olarak, yaşamını nefs terbiyesinden geçiren Hocaefendi, 1938 yılında Erzurum’un Pasinler ilçesi Korucuk Köyü’nde doğmuş. Eğitimini mürşitlerden almış. Çok sayıda kitabı var; yeni bir araç olarak televizyonu kullanıyor. Halkı irşat etmek* işini yerine getiriyor. Tasavvuf kültüründeki hem şifahi, hem yazılı temel unsurları kullanıyor. Hiç malı mülkü yok. Cemaatine malı mülkü paylaşmayı, ülkesi için harcamayı öğütlüyor. Cemaatin nefs terbiyesi, kendi gördüğü geleneksel sıkılıktaki terbiye değil elbette. Ama yine de cemaatindeki insanlar için şişmanlığı onaylamıyor. Kilosu normalin üstünde olanlar her fazlalıkları için okullara bağışta bulunuyorlar. Böylece epey gelir elde ediliyor. Prensip göbekli olmamak, fazla yemek yememek. Menkıbeler, dini sohbetler yoluyla fikirlerini yayarken günlük politikaya doğrudan karışmamaya özen gösteriyor. Ama her konuda fikrini belirtiyor. Hakikat yolunun yolcusu insanlarla kaynaşıp, onları irşat etmekle yükümlü olduğunu söylüyor. Yine de kalabalık içinde yalnız hissediyor kendini. Kendi ağzından anlattığı yaşamı, geleneksel kültürün onda nasıl ruh bulduğunun öyküsüdür. Henüz küçük bir çocukken, üzerinde en büyük etkiyi bırakan büyükannesini olmuş. Onu sevgiyle anıyor:

“… Ben babamdan annemden önce büyükannemi idrak ettim, onu tanıdım. O’nun öyle sessiz, durgun deryalar gibi derinliği benim üzerimde büyük bir tesir bıraktı. İnanmayı ve Allah’la irtibatı onda gördüm. Belki eskiden gülmüştür, mütebessim bir kadındı, ama ben, öyle kahkaha attığını hiç görmedim. Çok onurluydu.

İkinci olarak babamın tesiri de az değildi. Babam dikkatli yaşardı. Namazlarına çok dikkat ederdi. Onun da gözü yaşlıydı. Vaktini hiç zayi etmezdi. Tarladan eve geldiğinde, ayağının çarığıyla, yemek hazırlanıncaya kadar, hemen bir kitap açar ve okurdu…. Babam, her dakikasını mutlaka hayırlı ve bereketli bir işle dolduran ve düşünceye ehemmiyet veren bir insandı. Boş yaşamaya kapalıydı.…

Gayretliydi. Okuma–yazmayı kendi şahsi gayretleriyle öğrenmişti.… O dönemler, hususiyle bazı yerlerde Türk toplumunun askıya alındığı, boşluğa salındığı dönemlerdir. O dönemde hemen hemen mükemmel yetişen hiç kimse yok gibidir.… Babam bu iki sene zarfında Arapça ve Farsça okudu ve ilmini ilerletti. İlme karşı çok şiddetli merakı vardı. Babamın bu durumunun benim üzerimde de tesiri büyük oldu. Onun o yaşta ilim adına katlandıkları adeta beni de olgunlaştırdı.”1

Annesinin, üzerindeki tesiri ise şöyle anlatır:

“Benim ilk Kur’an hocam validemdir. Kendi anlattığına göre, bana dört yaşımda Kur’an okumayı öğretmiş. Bir ay içinde de hatmettiğimi söyler. Ben, hatmettiğimi hatırlamıyorum…. O devirde Kur’an okutmak yasak olduğu için annem beni gece yarısı uykudan kaldırır ve bana Kur’an öğretirmiş. Zaten bütün köyün kadın ve kızlarına Kur’an’ı validem öğretmişti.…

Yaşım dokuz veya ondu. Bir taraftan hıfzımı* tamamlıyor, diğer taraftan da anneme yardım ediyordum. Hamur yoğurur, yemek yapar, bulaşık ve çamaşır yıkamada yardımcı olurdum. Tabii ki, yine de anneme düşen çok iş kalırdı. Bu arada koyun ve ineklerin sağımını da o yapıyordu. Velhasıl anamın hayatı bütünüyle çileydi. İşte bütün bunlara rağmen bizlerin yetişmesi için de amansız mücadele vermişti.…

Bu arada ailenin dışında Alvar İmamı’nın da tesiri çok büyüktür.… O, akıl gözünü doğru düşünce ile birleştirmeye muvaffak olmuş ve kalb kafa izdivacı gibi çok az talihlinin ulaşabildiği bir noktada Kutup bir insandı.”2

Köyünde ilkokul olmayan Hocaefendi, ilkokulu Erzurum’da dışardan sınavla bitirir. Bu arada çok sevdiği dedesi ve ninesini kaybeder.

“Dünya başıma yıkılmıştı. Çok sarsıldım. Dersi okuduktan sonra yola çıktım. Tabii ki cenazelerine yetişememiştim… Günlerce ağladım. Gece gündüz ‘Ya Rabbi! Ne olur beni de öldür, dedeme nineme kavuşayım’ diye dua ettim. Onların vefatını bir türlü kabullenemedim.…

Bu kadar sarsıntı geçirmem biraz da bizim aile fertlerinin birbirlerine çok aşırı tutkun olmasından kaynaklanmaktaydı. Kardeşler arasında da bu tutkunluk vardı. Mesela, ben Edirne’ye gittiğim günden itibaren Mesih tek kelime konuşmamış. Ve bu durum, ben askerden izinli olarak gelinceye dek sürmüş. Halbuki ben Erzurum’a döndüğümde aradan tam dört sene geçmişti.”1

Daha sonra eğitimini tasavvuf ve tarikat geleneğine göre sürdürür:

“Sadi Efendi, Erzurum Kurşunlu Camii medreselerinde okutuyordu. Bu medrese, tavanı ahşap, küçük bir medresedir. Aşağı yukarı iki kilim boyu kadar bir yerde beş-altı insan kalırdı. Babam beni ilk defa oraya vermişti. Kolumda bir sandık vardı, ve bütün eşyam da sandıktan ibaretti.

Bir gaz ocağımız vardı. Yemeğimizi yattığımız aynı yerde kendimiz yapar yerdik. İmkânı olanlar, gerektiğinde, Kırk Çeşme Hamamları’na gider yıkanırlardı. Bazı fakir talebelere de fiş verirlerdi; onlar da bu fişleri kullanırlardı. Bunların parasını bazı zenginler karşılıyorlardı.

Olmadığı zaman bir hayli sıkıntı çekilirdi. Ben de o sıkıntıyı çekenlerden biriyim. O soğuk kış günlerinde helalarda çok yıkanmışımdır.…

Giyimime de çok dikkat ederdim. Tertemiz ve biraz da o güne göre lüks giyinirdim. Günlerce aç kaldığım olurdu da ütüsüz pantolon, boyasız ayakkabı giydiğim hiç görülmemiştir. Ütü bulamadığım zaman, pantolonumu yatağın altına koyar ve pantolon bu ağırlık altında ütülü gibi olurdu.

Bazan arkadaşlarım benim bu hallerimi yadırgarlardı. Tekke ile bu kadar alakalı olmama rağmen, bu kadar cevval, hareketli dışadönük ve giyimime bu kadar titiz davranmamı bir türlü birbiriyle bağdaştıramazlardı.

Hatta ütülü pantolon giydiğime kızan bir tekke arkadaşım birgün bana unutamayacağım şu sözü söylemişti: ‘Arkadaş sen biraz takva olsana!’* Ben takva olmakla ütülü pantolon giymenin alakasını hâlâ anlayabilmiş değilimdir.…

Babam mutlaka Erzurum’dan dışarı çıkmamı istiyordu. Buna her defasında annem karşı çıktı. Fakat sonunda babamın dediği oldu. Annemin de muvafakatını alarak Edirne’ye gitmeme karar verildi. Edirne’de Hüseyin Top Hoca vardı. Bizim akrabamızdı.… Edirne’ye giderken, yol güzergâhında bazı yerlere uğrayarak gittim. Önce Ankara’da kaldım.… Ankara da kaldığım müddet içinde bir işim de Diyanet’in açacağı vaizlik imtihanı gününü araştırmak oldu.”2

Gülen, iki ay kadar Edirne’de vaizlik ve imamlık yaptıktan sonra Ankara’ya dönüp Diyanet İşleri Müdürlüğü’nün açtığı müftülük sınavına girer. Sınavı birincilikle kazanır ve Edirne’deki Üç Şerefeli Cami’sine ikinci imam olarak tayin edilir.

Askerlik, Hocaefendi’nin yaşamında önemli bir dönüm noktası olmuştur: “Mamak bir garip yerdir. 1. Tabur, 1. Muharebe Bölüğü… Benden iki yaş büyük amcam da burada askerlik yapmış.

Bir gün talim yapıyoruz. Bölük komutanı beni çağırarak ‘Hoca sen misin?’ dedi. ‘Evet’ dedim. İlave etti: ‘Benim hanımım hasta. Getireyim de ona bir oku!’ dedi. Ben, ‘Ben öyle okuma filan bilmem. Eğer siz okumanın tesirli olacağına inanıyorsanız sizin okumanız muvafık olur’ dedim. Meğer beni deniyormuş ve ben de itikadımın mükafatını gördüm. Bölük komutanı beni belli ölçüde korudu. Rahat edeyim diye de beni telsizci yaptılar.”1

Komutanı ona, tasavvufun yanı sıra Batı klasiklerini de okuması gerektiğini söyler ve onun zoruyla Emile Zola, Rousseau gibi Batılı yazarları okur. Bu onun fikri hayatında önemli bir dönemdir.

Daha sonra İzmir yılları geliyor. Bir süre vaizlik görevini sürdürür. 1971 muhtırasında kovuşturma geçirdiyse de çıkan af kanunundan yararlanarak davası düşer.

12 Eylül 1980 tarihine kadar vaizlik görevine devam eden Hocaefendi, hakkında çıkan tutuklama emri dolayısıyla, ihtilal dönemi ve sonrasında yaklaşık 6 yıl vazifesine ara verdi. 1986 yılında Devlet Güvenlik Mahkemesi’nce verilen takipsizlik kararı neticesinde serbest hayata geri döndü. Halktan gelen yoğun istek ve ilgi üzerine 1989 yılında İstanbul ve İzmir’de fahri olarak vaazlara yeniden başladı ve 1992 yılına kadar bu vaazlarını sürdürdü. Arapça ve Farsça bilen Hocaefendi hiç evlenmemiştir.

Çeşitli dergi ve gazetelerde yayımlanan çok sayıdaki makalesi kitap olarak da yayımlanmıştır: Çağ ve Nesil, Buhranlar Anaforunda İnsan, Yitirilmiş Cennete Doğru, Zamanın Altın Dilimi, Günler Baharı Soluklarken, Yeşeren Düşünceler, Ölçü veya Yoldaki Işıklar (4 cilt), Fatiha Üzerine Mülahazalar, Sonsuz Nur (3 cilt), İnancın Gölgesinde (2 cilt), Asrın Getirdiği Tereddütler (4 cilt), İ’lâ-yı Kelimetullah veya Cihad, Prizma, Ölüm Ötesi Hayat, Duâ Mecmuası, Renkler Kuşağı (2 cilt), Hüzmeler ve İktibaslar, Fasıldan Fasıla (3 cilt), Kitap ve Sünnet Perspektifinde Kader, Dil öğretimini esas alan Arapça Tekellüm (5 cilt) ve Kalbin Zümrüt Tepeleri adlı eserlerinin yanı sıra Kırık Mızrap adlı bir de şiir kitabı vardır.

Ayrıca değişik yerlerde yapmış olduğu vaaz ve konferansların yanında dini, ilmi, felsefi, edebi, aktüel birçok konuda sorulan sorulara verdiği irticali cevapların kaydedildiği teyp ve video kasetleri bulunmaktadır.

*İrşad etmek: Doğru yolu göstermek. Y.N.

1 Lâtif Erdoğan, Fethullah Gülen Hocaefendi, “Küçük Dünyam”, s. 21–23, AD Yayıncılık, 1995.

*Hıfz: Kur’an’ı ezberlemek. Y.N.
2 A.g.e., s. 26-29.
1 A.g.e., s. 35-39

*Takva olmak: Dinin yasaklarına uymak veya haram olduğundan şüphe edilen şeylerden uzak durmak. Y.N.

2 A.g.e., s. 37-48

1 A.g.e., s. 69.