YAZARIN ÖNSÖZÜ

Neden durup dururken, yaz ortası taa New York’a uçup Fethullah Gülen Hocaefendi ile konuştum sorusunun cevabını herkes kendine göre bulmuş olabilir. Ben, benim nedenimi merak edenler için anlatmak isterim ki, ansızın olmadı. ‘Deve Kervanıyla İpek Yolu’ projesi kapsamında gittiğim Orta Asya’da cemaatin okullarıyla karşılaştım. Arkadaşım kervanbaşı Arif Aşçı’nın okullarla ilgili izlenimlerini dinledim. Orta Asya’nın havasını soludum. Ahmed Yesevi’ye yakın oldum, Nakşibendi’yi ziyaret ettim. Döner dönmez Fethullah Gülen Hocaefendi’ye bir mektupla duygularımı ilettim ve görüşmek istediğimi belirttim. Bundan sonraki dönem onu ve cemaati tanımakla geçti diyebilirim. Sıcak ve soluklu bir ilişki günden güne gelişti. Tanıştık.

Kültürel, siyasi ve sosyal tezlerimle büyük yakınlığının olması beni çok heyecanlandırdı. Hep yalnız başına hamamda türkü çığırdığınızı sanırsınız. Ama yalnız olmadığımız kesin. Ayrıca ülkemizde entelektüel bazda konuşarak doymanın, yaratmanın mümkün olmadığı bir sosyal kast sisteminin de işlerlikte olduğu düşünülürse, kendini yalnız sananların sayısının çok olabileceği aşikar. Bunu kırmak için uğraşan biri olarak benim gibi umudunu yitirmemiş bir kimlikle karşılaşacağımı biliyordum. Bu tanıma sürecinin olgunlaşması yine Hocaefendi ile gerçekleşti. Ona geçmiş olsun demek için New York’a telefon ettiğimde bana “Zihnen sizinle konuşmaya kendimi hazırlamıştım“ deyince ertesi gün uçak biletlerini aldım, daha onun rızasını almadan. Gitmeliydim.

New York’ta söyleşiyle geçirdiğimiz iki gün boyunca olgunlaşıp avucuma düşen fikir ve ruh dünyası zihnimi ajite etti. Gazeteci gibi düşünmeyi bile zaman zaman unuttum. Zihnim çok meşguldü. Ayrıca bu sadece bir ilk karşılaşmaydı. Ben sadece bir kepçe alabilmiştim bu deryadan. Bunu büyük bir heyecan ve çabayla herkesle paylaşmak istedim. Türkiye’nin en çekişmeli, kavgalı ve politik arenanın en kanlı olduğu bir dönemde kısırlığın zavallılığını ortaya çıkarmak için elimdeki tek silahı; kalemimi kullandım. Kimsenin kimseyi tanımaya özenmediği, kimsenin kimseyi merak etmediği bu kupkuru çölde bir damla su isterken bir vahada dinlenme şansı vermek istedim insanlara. Düşünce ve fikir dünyalarına çengel atmak ve ulaşmak dileğim. Yeni Yüzyıl gazetesinde çıkan ve bu kitabın kaynağını oluşturan söyleşilerin yayımlanması süresince ve sonrasında çılgınca bir ilginin üstümüze çağlayanlar gibi dökülmesi bir rastlantı değildi. Hele spekülatif düşünce ve buzağı arama zavallılığındaki geleneksel zafiyeti tatmin edecek bir şey bulmak imkânsızdı. Bulanların kuruluğu ise zaten kendi ölümlerine ağıttır.

Yıllardır çalıştığım, yazdığım ve düşündüğüm Türk kültürünün kökleri, bugünü ve dinamikleri konusuyla ilgili bu zihinsel karşılaşma benim için önemlidir. Orta Asya’ya dönük yüzümü aydınlatıcı yeni bilgiler, tabu olarak dokunulmayan Türk, İslam, din felsefesi; model ve kimlik arayışındaki Türkiye’ye ve bana çok önemli duygusu veriyor.

‘Bir şeyci’ olmadan düşünebilen entelektüel zihnin varlığını Türkiye kabul etmedikçe hep kuyruğuna teneke bağlanan mahalleli olarak kalacak. Oysa Türkiye dünyada yerini almak ve standardını yükseltmek zorunda. Çözüm olarak yabancı ülkelerde model aranmasına son verip kendi dinamiklerimiz üstüne düşünmemiz, antropolojik çalışmalar yapmamız gerekli. Türkiye’nin bugününü bilmemizi sağlayacak antropolojik yüzey çalışmaları yapılmamaktadır. Geçmişten ve bugünden habersiz sadece ‘akademik unvanlarla’ yaşamı sürdürmek görüldüğü üzre, mümkün olmamaktadır. Bilgiye ulaşamayan, bilgi kanalları tıkalı bir Türkiye çırpınarak zaman yitirmekte. Bazı çevreler yanlış anlayacak diye korkup yazmadığımız, konuşmadığımız ve düşünmediğimiz sürece topluma bir ideoloji üretmemiz imkânsızdır.

Sanayide yakalamaya çalıştığımız kadar bir kalite kontrolünü zihinsel dünyamızda da yakalamamız elzem. Kimseye göbek bağı olmayan entelektüel yaratıcılık, kalitesizliği aşabilecek bir atmosferi yaratabilir. Bu dizi boyunca halkın sağduyusunu çok yakından tanıdım. Etkilendim. “Onlar kitapsız okuyanlardır” dizesine sevgiyle sarıldım bir kez daha.

İslam toplumunda ilk defa filozof unvanını alan Kindi, İlk Felsefe Üzerine adlı eserinde, bazı çevrelerin yanlış yorumlamasından çekindiği için düşüncelerini serbestçe ifade edemediğinden yakınır ve hasımlarını ağır bir dille şöyle suçlar, “…gücümüz ölçüsünde, dilin yapısı ve zamanın anlayışına göre o fikirleri bu yolun yolcularına en kısa ve en kolay bir tarzda eksiklerini de tamamlayarak takdim edeceğiz. Bunu yaparken, zamanımızın düşünürü olarak tanındıkları halde gerçekten uzak bulunanların yanlış yorumlamalarından çekindiğimiz için, iltibası gerektiren karmaşık noktaları uzun uzadıya tahlil yerine kısa kesmek zorunda kaldık. Layık olmadıkları halde hakkı temsil durumunda olsalar da bunların kıt zekâları gerçeğin esprisini anlamaktan acizdir. Bilgileri ise yüksek düşünce sahiplerini takdir etme, yararı herkese ve onlara da dokunacak olan içtihat yapma düzeyinde değildir. Bunların hayvani nefislerinde yer eden haset kiri ve düşünce ufuklarını kapayan karanlık, gerçeğin nurunu görmelerini engellemiştir. Saldırgan ve zalim düşman durumunda olan bunlar, haksız yere işgal ettikleri kürsüleri korumak için elde edemedikleri ve çok uzağında bulundukları insani faziletlere sahip olanları aşağılarlar. Amaçları riyaset ve din tacirliğidir. Oysa kendileri dinden yoksundur.”1

Gündemimizi sürekli din, dinin günlük yaşamla ilişkisi tutarken dinin bir dinamik olarak kültürel ve sosyal yaşamdaki yerini anlamamakta direnmek ‘kökten tutucu’ totaliter bir zihniyettir. Siyasi İslam’ın ve karşıtlarının toz duman kavgasının altında yatan ortak zihniyet budur.

Batı kültürünün bugün tartıştığı ‘mutlak akılcılığın’ tartışılmaz kabulü kendi değerlerine yabancılaşmış bir anlayışın hezeyanıdır.

Fethullah Gülen Hocaefendi, bunu aydınlar açısından değerlendiriyor: “Asırlarca bayraklaştırıp, başımızda taşıdığımız bütün değerlerimizi bırakıp bin yamalı bohçaya sancak diye selam durmak ‘entelijansiya’mızın anlaşılması çok zor taraflarından biridir. Bütün eğrilerin doğru ve doğruların eğri gösterildiği çarpık bir cemiyette her hakikati bir hayal, bir üsture* görüyor ve kendini yüceltip millet yapan bütün değerlere, köhnemiş müesseseler nazarıyla bakıyordu. O halde, yapılacak şey, özünden bu kadar uzaklaştırılmış ve düşünce dünyasında tüketilmiş bir nesle, yeniden hayat iksiri aşılamak ve onu ruh yüceliğine ulaştırmak olacaktır.”2

Toplumun şaşkın bir ördek gibi dolaştığı ve başını nereye vuracağını bilmediği bir dönemde düşünen insan olarak Hocaefendi’nin neden ağladığını da kendi açıklayabilir: “Şimdi sizler, ey bütün tarih boyunca ağlamayı unutmuşlar! Gamsızlar, dertsizler ve ağlanacak hallerine gülenler! Gelin; şu çıkmazın başında durup asırlık gamsızlığımıza bir son vererek beraber ağlayalım. Cehaletimize ağlayalım. Kaybettiğimiz şeylerden habersizliğimize ağlayalım.” Hoyratlaşan gönüllere ağlayan Hocaefendi hoyratlığın yerleşmesine figan ederek durdurmak istemekte hoşgörüsüzlüğü, seviyesizliği. Bu nedenle o bireye inanıyor. Bir toplumun sağlıklı olması fertlerin canlılığına bağlıdır diye düşünüyor.

“Fertlerde mevcut olan her güzellik, her kıymet ve her değer katlanarak topluma akseder. Aksine, onlardaki her uygunsuzluk, her yetersizlik de bir fezia (skandal) ve bir facia olarak toplumun yolunu keser ve onu derinden derine yaralar.”3

Yaşadıklarımız bunu kanıtlamakla meşgul zaten. O, insanı yükseltmek için eğitime inanıyor. Bilim ve araştırmaya imanı tam. Aynı şekilde dini akidelerine ve Hakk eri olmaya gönül vermeye inanıyor. Kalp ile akıl birliğine sahip çıkıyor. Hiçbirinden bir diğeri lehine vazgeçmiyor. Öğrenmenin önemini sürekli vurguluyor: “Öğrenme ve öğretme inbiğinden geçmemiş fertte, insani meziyetler ve yükseltici hususiyetler gelişmediği için, içtimai bir hüviyet aramak da beyhudedir.” Bireyselleşmek nasıl eğitimden geçiyorsa, toplumsallaşmak da onun için ancak eğitimle sağlanabilecektir. Bugünün modern bilimlerinde de eğitimin, insanın zihinsel kapasiteleri ve kullanımı üstündeki önemi dikkatle vurgulanıyor ve araştırma konusudur. 21. yüzyıl, insan merkezli düşünce sistemlerinin yüzyılı olacak. Her şeyin merkezinde insan denen büyük kapasitenin olduğu anlaşıldı. İnsanı aşarak, ona rağmen, onun kültürünü küçümseyerek bir yere varılamayacağının kanıtları sağlam bir şekilde 20. yüzyıla gömülmüş bulunmakta. “İnsanı, insan olduğu için sevmek ve saygılı olmak; Yaratıcı’ya saygılı olmanın ifadesidir. Yoksa kendi gibi düşünenleri sevmek ve saymak, samimi ve insanca bir sevgi ve saygı değil, bir bencillik ve insanın kendi kendini putlaştırması demektir. Hele hele, temel düşünce ve tasavvurda, aynı çizgide olup da, tıpatıp bizim gibi düşünmeyenleri horlama ve hakir görme bir mürüvvetsizlik ve hodkâmlıktır.”4 diyen Hocaefendi, insan kavramına bir bütün olarak yaklaşmaktadır. Çünkü ona göre insan, “…her felsefi ve ilmi görüşün temel mevzuudur. Hesaba katılmadan ne bir felsefe yapmak, ne de ilimlere geçmek mümkün değildir… Kitaplar ona koşar, onunla dolar ve etrafa nur saçarlar.”5 İnsanı yücelten bu felsefe elbette insanın zihinsel becerilerinin kullanılmasıyla yakından ilgilidir.

İnsanın olağanüstü zihinsel yaratıcılığı eğitimle en çok yararlanılabilir hale dönüşecek sonsuz bir güçtür. Hocaefendi; “İlimsiz bir geçmiş olmadığı gibi, ilimsiz bir gelecek de tasavvur edilemez. Her şey netice itibariyle ilme bağlıdır ve onsuz bir dünyanın insana verebileceği bir şey yoktur.”6 derken bu olmazlığı ifade eder. İlk ‘Ufuk Turu’ söyleşisini okuduğum zaman Hocaefendi’nin çok miktarda Batılı kaynak kullanması ilgimi çekmişti. Tüm konuşmalarında ve yazılarında bu özellik var. Batılı düşünce adamlarının, sanatçıların adını çok sıklıkla örnekler vererek kullanıyor. Onun için Batı ve Doğu ayrımı yok ilimde. Doğu kültürüne vakıf olduğu kadar Batılı kaynaklara da vakıf olmak gerektiğini çevresindekilere anlatmaya çalışıyor. “Rafael ‘ideler’i tasvirinde, Eflatun’a gökler ötesini gösterterek, onun dünyasını ifade ettiği gibi, talebesine de, ayağının önünü işaret ettirerek ayrı bir dünyadan haber verir. Yüce duygulardan mahrum neslimiz hiç olmazsa ayağının ucunu görebilseydi!…” diyerek hep makrodan mikroya çözüm düşünür.

Tarihimizde her zaman ilim ve fenne karşı çıkanlar Kindi’nin sözünü ettiği yobaz dinciler olmuşlardır. Düzeni korumak isteyen, bundan çıkar sağlayan ve düzenin sürmesinde nefes alabilen zihniyet yeni düşüncelerden ürker. Düşünülmesinden, ilimden korkar. Onu yok etmek için her şeyi yapar. Ama bir gün vakti saati gelir ve tohum fışkırır. Tutulamaz olur. Burada umut her şeyin büyütücüsüdür. Hocaefendi, “Fert ümitle varlığa erer” derken topluma dirilişi ümidin vereceğini görür. Umudu destekler. Ona göre ümidini yitirmiş bir fert var sayılamaz, ümidi yok olmuş bir toplum felç olmuş demektir. Çünkü, “Ümit, insanın kendi ruhunu keşfetmesi ve ondaki iktidarı sezmesinden ibarettir”.

Bu topluma, millete “ruhunu iade etme” gerekliliğini işaret eder. Ruhu olmayan bilginin bir işe yaramadığını görmüştür. Düşünce adamı arayışıdır arayışı. “…sahnedeki boşluklardan istifade ederek, halkın karşısına çıkan sahte oyuncular gibi, insanımızın karşısına, çeşitli devirlerde pek çok oyuncu çıkmış ve onunla eğlenmiştir. Ama hiçbir zaman onun gönlüne taht kuramamıştır.”

“Geleceği kuracak ve yükseltecek fikir işçileri”nin hayalini kurar ve onu gerçekleştirmek için eğitimle “altın nesil” yetiştirme işinin önemini anlatır. “Kafdağı’ndan daha ağır bir yüktür, nadanlara* hal arz etmek…”

Hocaefendi gençliğe verdiği önemi eğitim seferberliğiyle taçlandırıyor: “…Ey ümmet-i merhume, beklediğin subh-u kıyamet** değilse ellerini boynundan çöz, Herakles’in Promete’nin imdadına koştuğu gibi, şeytanın ateşine çarpılmış gençliğin imdadına koş!…” diyor çevresindeki insanlara. Çünkü Hocaefendi’ye göre, ”İnsanda hep iyinin ve güzelin nüveleri vardır. Kötülüğün ve çirkinliğin nüveleri yoktur.” İnsanı bağımsız bir varlık haline sokan, onu “Mutlak, Hür ve Muhtar” bir mevcuda bağlayan aklı, iradesi ve iç zenginliğidir. İnsanı insan yapan akıldır ama hemen ardından en önemli özelliği olarak onun ‘hürriyeti’ni koyuyor Hocaefendi. “İnsanı makine gibi gören ve onun iradesini inkâr edenlerle” hiç bir şeyi açıklamanın mümkün olmadığını anlatıyor bize. Pozitif düşünce bir fetiş haline getirilince nasıl insan önemini yitirdiyse, tüm totaliter ideolojiler de insana rağmen bir ‘düzen’ merakında boğulmuşlardır. Medeniyet ve kültür evrenseldir, yerel olamaz diyenlere karşı Hocaefendi; “Medeniyet ve kültür ne kadar âlemşümul hüviyet kazanırsa kazansın, bağrında yetiştiği milletin ruh haletini temsil etmelidir. Bu itibarla da onu, hazır bir elbise gibi görmekten ziyade, dikilmemiş bir kumaş olarak kabul etmeliyiz. Her milletin kendi kametine göre kesip biçeceği ve fakat mutlaka kendi bünyesine uyduracağı bir kumaş.”7 diyor.

Diğer yandan da, “…bugün artık gerçekle alakası olmayan bir kısım köhne fikirlerle yaşamanın imkânsızlığı meydandadır.” diyerek ilim ve tekniğe küsmenin tehlikelerinden söz ediyor. Burada bir hata varsa bunun sorumluluğunun “gerçek ilim adamının sorumluluk yüklenmesinden kaçınması” keyfiyetinde arıyor.

Bir ülkenin kültürel örgütlenmesinin kendi düşünce ve inancı çizgisinde, kendi köklerinden su emen, günümüz ihtiyaçlarına göre yeniden yapılanması olduğu gerçeğinin altını çiziyor. Ulusun kendi ulusallığının fikri zemini ve ruhi eğilimleri çerçevesinde zamanın gereklerine göre bir düzenleme ve örgütlenmeye geçebileceği, zorlanırsa, “…sudan çıkarılmış balık gibi yavaş yavaş felç” olup öleceğini bize söylüyor. Her milletin düşünce tarzının, düşünce biçimlerinin farklılığını anlatıyor. Gelişmiş ülkelerin “fen ve tekniğine” muhtaç olduğumuza kuşku olmadığını ama bunun içinin doldurulması gerektiğini söylüyor. Kendini yenilemekten korkmamaya çağırıyor insanları. Bu yeniden dirilişi bir ‘Rönesans’ olarak düşlüyor. Bu nedenle birçok kavramı, insani erdemi yeniden tarif ediyor. O kavramın ne olduğunu açıklıyor. Mutluluk iç aydınlığıdır örneğin. Çile, çekilmesi gerekendir menzile varmak için. Vefa, dostluk, fazilet, merhamet, müsamaha, günah, sabır hepsinin içeriğini, varlığını açıklıyor. Nasıl bir dünya istediğinin ipuçları burada da vardır. Bu idealist dünyada çok realist yaklaşımlar sunuyor. Ütopyalardan koşarak gelirken günün en önemli sorununa pratik bir çare üretir bulursunuz onu. Geniş düşleriyle, idealleriyle boğulmadan karada yürüyebiliyor. Uçtuğu kadar sabit kalabiliyor, bir sentezi yakaladığı için, gerçekçilikle hoşgörü ile ördüğü idealizm çatışmadan yaşayıp gidiyor içinde. Burada can bulduğu yer belki de kendini yenilemedir. Her insan, her bilgi, her yeni olan şey onu heyecanlandırıyor. “Kendini yenileme, devamlı var olabilmenin ilk şartı ve en mühim esasıdır. Sırası geldikçe kendini yenileyemeyenler, güçlü de olsalar, er geç tükenip gitmeye mahkûmdurlar. Her şey kendini yenileyerek canlı kalır ve varlığını sürdürür.” Toplumsal hareket içindeki dinamizmini bu yenilemeye borçlu olduğunu düşünüyorum. Türkler tarikatlar aracılığıyla yüzlerce yıl günün şartlarına cevap veren değişimlerle zamanı yakalamışlardır. Tarikatlar dogmatik değildir, bir yol ve düzenleme gösterir. Çok çeşitli yollar göstererek insanın çeşitliliğine cevap verirken bir yandan da sokaktaki adamı yontarlardı. Yani az da olsa bir değişime tabi tutarlardı. Belki Hocaefendi’nin dediği “…bütün kâinatları ruh prizmasından geçirerek dimağlara ‘efor’ yaptırtmak, işte gerçek yenilenme budur.”8 Onun insan tasarımında o nedenle irade çok önemlidir. İrade şuuru insanın kendini idrak etmesi ve algılama gücü olarak ortaya çıkar. Bunun aksi ise bireyin bozulmasıdır. Kararsız ve şaşkındır. O ‘kendi olma’ yolunda biçaredir artık.

Cehalet çıkmazı kadar onu rahatsız eden bir diğer kavram; zamanın kullanımıdır. “Bizim ileri ülkelerden, ne fiziki güç ne de manevi değerlere sahip olma bakımından herhangi bir eksiğimiz olduğu söylenemez. Ne var ki, zamana sözünü geçirme, onunla içli dışlı olma ve onun her parçasını bir pırlanta gibi değerlendirmeden yana, onlardan geri, hem çok geri olduğumuz da bir gerçektir.”9 Çünkü ona göre zaman bir boşluk değil, tam tersine dünya pazarındaki en kıymetli anapara sermayedir. Geleceğe ait plan ve proje üretilmesinin zamanla ilişkisini anlatıyor. Zamanın kısalığından yakınanları gaflet ve delalet içinde değerlendiriyor. Zamanı kullanan büyük adamları örnek verir: “Mevlana’lar, zamanın coşturucu soluklarıyla kendilerinden geçmiş ve bir velvele olarak cihanın her yanını sarmış; Newton’lar, bir elmanın yere düşmesi gibi en küçük hadiseleri dahi değerlendirerek, kâinat kitabının sinesindeki ‘Çekim Kanunu’nu keşfetmiş ve zamanın her şeye yeteceğini ispatlayıp ortaya koymuşlardı. Zamanla bütünleşmiş bu üstün kametler, geçmişin mirasını en iyi şekilde değerlendirmiş, yaşadıkları devri tekrar tekrar hallaç etmiş…”10

Fethullah Gülen Hocaefendi en çok “altın nesil” konusunda eleştiriye uğramıştır. Cemaatin kendi kadrolarını yetiştirerek iktidara geleceği varsayılmıştır. Buradaki bireye saygı ve toplumsallaşma göz ardı edilmiştir. Siyasete bulaşacağı her an beklenmiş, siyasi liderlerle görüşmesi olay olmuş ve çeşitli yorumlara yol açmıştır. Her şeyin politize olduğu bir Türkiye’de siyasete uzak kalmayı bir yasak halinde kurallaştıran Hocaefendi’nin elbette yaşadığı siyasi ortama ilişkin düşünceleri vardır. Bunu çok açık olarak ifade eder: “Ah, o bin bir sefalet içinde perişan olup giden zavallı yığınlar! Olan hep onlara oldu. Hodkâm ve bencil bir kısım rehberlerin, hem de kör ve sağır olan bu rehberlerin, her gün ayrı bir vadide onlara seyir ve tenezzüh vaat etmeleri; her gün ayrı bir yalancı ışıkla onları aldatmaları, bütün bütün o zavallıların zillet ve perişaniyetlerine sebebiyet verdi. Evet, bu tuhaf rehberler onları, bir gün Batı pınarlarının başında, bir başka gün Amerika yakasında, diğer bir gün İran-Turan çayırlarında sürükleyip durdular. Yığınlar olup bitenden bir şey anlamıyor; tufeyli, kapı kapı düşünce dilenciliğinden usanmıyor, durmadan mihraptan mihraba koşuyor, durmadan kıble değiştiriyor.” Burada siyasi liderlerin eleştirisi kadar sivil toplumun da eleştirilmesi dikkat çekici bence. Bu nedenle yeni insanı tarif eder: “Yeni insan, düşünen, araştıran, inanan, ruhaniyata açık ve ruhani zevklerle dopdolu bir insandır. O kendi dünyasını kurma yolunda, azami ölçüde çağının imkânlarından yararlanmanın yanında, kendi milli ve manevi değerlerine de sahip çıkarak çok farklı bir performans ortaya koyacaktır.”11

Yeni insan çok yönlüdür, her meseleyle içli dışlıdır. Doymak bilmeyen bir ilim aşkıyla yanar. Evrensel bakar ve sevgi doludur. Yeni insan şablonculuğun karşısında “inşa ruhuna sahip” olandır. Ve hep yaşadığı devrin önünde yürür. Tam bir denge insanıdır. “Yeni insan bir fatih ve kâşiftir”. Özellikle bu yeni dünyaları keşfe teşvik eden tarif, Türkler için yeni bir açılım getirmekte. Türkler çağlar boyu hep yer değiştirerek Batı’ya gelmiş ve şu anda da dünyanın her köşesinde bulunmakta olan maceracılardır. Çünkü bunu sadece ‘ekmek’ bulmaya bağlamak yeterli gelmiyor bana. Afrika’da, Alaska’da ve Arjantin’de yerleşmiş oldukları gibi daha bir çok yerde onlarla karşılaşabilirsiniz. Bu keşfetme duygusu insanımızda teşvik görürse ufkunu genişleten bir deneyim yakalayacaktır. Belki bu nedenle Hocaefendi “Dünya bir kere daha yenilenme sath-ı mailine* girdi. Her yerde yenilik düşleniyor, yenilik tasarlanıyor, yenilik konuşuluyor ve büyülü bir yenilik adına destanlar kesiliyor.”12 diyor. Yenilenmenin zihinsel alandaki çarpıcı sonuçlarını verdiği gibi bizde aydınların yıllarca öncesinin fikirleriyle idare ettiğinin altını çiziyor: “Yıllardan beri ilim yuvaları üzerindeki hâkimiyetlerini devam ettiren bizim sair fi’l-menam, ‘uyur-gezer’ entellerimiz, yarım asır önceki bayat şeyleri sayıklaya dursunlar, dünya köklü değişmelerin ağında ve yepyeni yapılanmalara gebe.” diyor daha geçen yıl. Bergson, Boutroux, Hamlin ve birçok bilim adamının ilim ve tekniğin her şeyi halledemeyeceğini tartışırken, Batı’yı ve modern çağın tabularını sorgularken bizde herkesin uyumasının altını birçok kez çiziyor. Medrese ve dergâhın birbirinden koparılmasının ruhumuzu zedelediğini düşünüyor. “Ayrı düştükleri devirlerde biri gidip bağnazlık ve taassup gayyalarına yuvarlanmış, diğeri de mistisizmin felç edici ağına düşmüştür”.13 diyerek eleştirisini net ortaya koyar.

Fethullah Gülen Hocaefendi, hep geleceğin büyük Türkiye’sinin nasıl kurulacağını, geleceğin dünyasında nelerin gerekli olduğunu, nelerin atılıp nelerin saklanması gerektiğini düşünüyor. Bu yeni dünya hangi esaslar üzerinde kurulmalıdır? sorusuna cevabı iyice araştırılmadan acele karar verilmemelidir ona göre. Çünkü, “Aslında, insan bir bekleyişin çocuğudur.”

“Gözlerimi yummuş Türkiye’yi düşlüyorum” derken uzun bir bekleyişle dolu yaşamını hatırlatıyor belki de.

“Milletçe ne olmamız gerektiğine bir türlü karar verememiş bulunmamızı ve bir iki asırdır sürekli sağa sola yalpalanıp durduğumuzu düşündükçe de korkuyla titriyor, endişelerle sarsılıyoruz.”14

Batı’ya bakışını özetleyen görüşü: “ Batılı ortaçağ, tek buutlu bir yola girdi ve her şeyi teolojik görüş üstüne inşa etti ve bununla dünya ve varlık ötesi muammaları çözebileceği vehmine kapıldı. Heyhat, asırlar ve asırlar boyu tek kürekli bir sandalla sonsuza yelken açar gibi hep bir karanlık etrafında dolaşıp durdu ve bir çuvaldız boyu yol alamadı. Daha sonraki çağlar ise bir zaruret varmışçasına, bunun tam aksini yaptı: Her şeyi maddeci ve tabiatçı görüş üstüne bina etti. Yani sol yandan kürekli bir sandal ile varlığın keşfine koyuldu… Yollar vefa etmedi mesafelere takıldı ve kendi çevresinde daire çize çize başı döndü, bakışı bulandı, derken sendeledi ve devrildi. Arkamızda bıraktığımız asrın sonlarına doğru pozitif bilimler o kadar şımardı, o kadar küstahlaştı ki, onun bu hezeyan ve laubalilikleri karşısında, modern bilimin dili ve tercümanı sayılan Ruben Alves, Paul Feyerabend, Rene Guenon’lar onun zimamını* çekme ve onu tokatlama lüzumunu duydular. Keşke, onlar kadar olsun dengeli, rasyonel ve akl-ı selime itibar ediyor olabilseydik!”15

O Batı’yı eleştirirken yapıcı öğeleri asla göz ardı etmez. Batı’dan bize Batı’yı Batı yapan değerlerin ulaşmadığını söyler biz geçmişimizi çöpe atarken. “Batılı kendi hesabına oldukça kadirşinas ve bugünkü medeniyet ve kültürünün kaynağına karşı da bizi utandıracak kadar saygılı görünmektedir.”16

Türkiye ne yapmalı sorusuna ise tarihi dinamikler kadar toplumsal dinamikleri de dikkate alarak kendimize yol açmamız gerektiğini vurguluyor: “Milletçe kendi durumumuzu aydınlığa kavuşturmadan, dünya devletleri arasındaki yerimizi belirlemeden, kendi düşünce sistemimizi kurmadan, kendi hayat nizamımızı hayata taşımadan ve kendi üslubumuzu bulmadan oturup olacak şeylerin kendi kendine olmasını beklemek bir kuru hülya olsa gerek. Fikir hayatımızın sistemleştirilmesi henüz emekleme safhasında, dini düşünce formüller ağında… İslam’ı da Batı’yı da yanlış anlayışımızdan kaynaklanan çarpıklık, sürekli bizi belirsizliklerin gel-git’ine itiyor. Dine, ilme, akla, medeniyete, varlığa, eşyaya, ruha, tabiata ve insana verdiğimiz manâlardan hiçbiri ne İslamiyet’e ne de Batı felsefesine uyar gibi değil.

…ve sahibini gülünç duruma düşüren bir iki taklidin dışında batı kaynaklı hiçbir ciddi düşünce sanatımıza, edebiyatımıza yansımadı. Yansıyanlarda modası geçmiş şeylerdi.” 1970’li yılların metodolojisiyle düşünmeyi marifet sananlara ağır bir yüklenme var burada. Türkiye’nin önünün açılması zihni donukluğun aşılmasıyla mümkün, zihnen merak etmeyi öğrenerek. Karşımızdaki kimdir sorusuna yanıtı kendimiz vererek değil, onun kim olduğunu kendi ağzından dinleyip tespit ederek etrafımızı fark edebiliriz. Biraz merak etmeli…

Özgün kimliği, bakışı ve senteziyle yeni bir soluk olan aydın ruhu değişimin kapısını ısrarla çalıyor. Merak etmiyor musunuz?

Değişen dünyalarla bağlantılı olarak değişim sancısı çeken Türkiye, yapacağı dönüşümlerle dünyada bir yer edinebilir ancak.

“Yıkmadan önce, yıkılacak şeylerin yerinde nelerin yapılmak istendiği kararlaştırılmalı; sonra varsa, o eski, köhne, geçersiz şeyler yıkılmalıdır. Her zaman ‘yıkmak yapmak içindir’ felsefesiyle hareket edilmeli, yıkılacak şeye kazma çalmadan evvel, yapılacak ne ise, mutlaka onun maketi dikilmelidir. Yapılacak her işte, karar ve aksiyon, ilim, irfan ve tedbirle beslenmeli; azim ve gayret de, araştırma ve vukufla desteklenmelidir ki, yapmaları yıkmalar takip etmesin.”17

Fethullah Gülen Hocaefendi üzerinde konuşulması, tartışılması gereken çok büyük bir derya sunuyor. Merak edersek ne olduğunu öğreniriz.

Nevval SEVİNDİ

1 Kindi, Felsefi Risaleler, İz Yay.
* Üsture: Efsane. Y.N.
2 Çağ ve Nesil 1, T.Ö.V Yay.
3 A.g.e
4 A.g.e
5 A.g.e
6 A.g.e
* Nadan: Cahil. Y.N.
** Subh-u kıyamet: Kıyamet sabahı. Y.N.
7 A.g.e
8 Çağ ve Nesil 2
9 A.g.e
10 A.g.e
11 Çağ ve Nesil 4
* Sath-ı mail: Eğilim. Y.N.
12 Çağ ve Nesil 5
13 A.g.e
14 A.g.e
* Zimam: Yular. Y.N.
15 A.g.e
16 A.g.e
17 Çağ ve Nesil 6