SONSÖZ

Türkiye İslam ve toplum ilişkileri üstüne ciddi bir tartışma başlatamıyor. Siyasi platform üstünde daha çok sürüklenen konu toplumsal gerçeklerden hareket etmek yerine çeşitli kesimlerin kafalarındaki önyargılardan hareket eden bir seyir izliyor. Bu nedenle sansasyonel, kavgacı, politize bir üslubu aşıp bilimsel ve entellektüel düşünce biçimine geçilemiyor.

Türk aydınlarının şablonist ve tarafgir düşünme alışkanlığı insanları gerçeklerden koparıyor. Benim yazılarımın ‘övücü’ olduğu eleştirisi de burada açıklanmaya muhtaç duruma düşüyor. Yaptığım çalışmanın sonuçlarının olumlu olması ya da övücü niteliklere hak kazanması bu çalışmanın övmek fiiliyle olan ilişkisinden kaynaklanmamakta. Bu çalışmada Fethullah Gülen Hocaefendi kendi sözleri, yazıları ve ideolojisiyle değerlendirilmiştir. Tüm referanslar kendisine aittir, olması gereken de budur. Bir sosyal fenomen olarak değerlendirilmiştir. Cemaat ve hareketin değerlendirilmesi ise daha uzun bir çalışmaya ihtiyaç göstermektedir. Bu şu ana kadar bilimsel olarak yapılmamış bir çalışmadır.

Bir olaya iyi ya da kötü kavramları dışında bakma alışkanlığı edinememiş toplumumuza objektif bir okuma alışkanlığı edindirmeye çalışıyorum denebilir çalışmalarımda. Kafamızdaki şablonlara oturmayan her şeyi reddederek ondan kurtulma kolaycılığı artık bitmeli. Ya da aydınların yaptığı gibi, kafasındaki şablona oturmayanı kesip biçerek illa o forma sokma ya da şablonun içine sıkıştırma telaşı bizi hep yanlış yönlendirmiştir. Bir fikir ya da olgu şablona sığmıyorsa deforme etmek ya da kaldırıp çöpe atmak, bizim toplumsal sağlığımızı bugünkü dengesizliğine sürüklemiş bulunuyor.

İslam ve dini kurumlar ve geçmiş yokmuş gibi davranan Türk aydını, sosyal bilimlere aykırı olarak, bunu gerçeklikmiş gibi sunmuştur. İslam’ı bir bilgi olarak değerlendirmeyi, bir entellektüel olarak bilgi objesi haline getirmeyi bilememiştir. Bu nedenle kültürün en önemli ayağı olmadan toplumu anlamaya, çözümlemeye kalkışmış ve hep toplumun uzağına düşmüştür. Aynı zamanda zihni platformda tam bir kısırlık yaşanmaktadır. Kanaat ve önyargılar bilgi yerine geçince, toplumda bugün yaşanan kamplaşma oluşmuştur. Bunu besleyen kaynak da politize ve şablonist kafalardır.

Teslimiyetçi aydın ideolojisi, Türk aydınının temel yanlışıdır. Siyasi gücü ele geçiren ideolojiye yol açıp, ona teslim olmayı benimsiyorlar. İran’da da aydınlar mollalara böyle bir teslimiyet göstererek karşı ideolojiyi üretememişlerdi.

Bilinmeyenden korkulan bir ortam, uçurumu derinleştirerek toplumdaki kampları keskinleştirmiş, bilgi akış kanallarını tıkamıştır. Bilgi üretmeyen ve bunu yaymayan aydınlar ve tüm kurumlar tam bir kültürel çöküşe neden olmuşlardır.

Solcu aydınların bir geleneği olarak devlet düşmanlığı tüm toplumsal gelişmeleri engellemiştir. Türkiye ile devleti eşdeğerde gören bu zihniyet ülkesini göz ardı eden bir anlayışı doğurmuş ve Türkiye’yi sürekli diğer evrensel ülkelerden sonra sıralamaya koymuştur. Türk kültürü, İslam, Müslüman, millet gibi kavramları konuşmak, yazmak bile ayıplanan bir olguya dönüşmüştür. Popülist kavramlar haline getirilerek ve yabancı bir ülkeyi inceler gibi yapılan kimi çalışmalar da topluma yabancılaşmanın baş yapıtları halindedir.

Devlet ve siyasi mekanizmalar rollerini oynamak zorunda olan aktörlerdir. Devlet herkesin devleti olarak yerini belirlerken, çözüm yeri değil politikalar üretme yeridir zaten.

Kendi ülkesinde sömürge valisi İngiliz gibi davranan bir zihniyetin herhangi bir ‘tespit’ çalışması bile yapması imkânsızdır. Oysa ilk önce antropolojik bir cennet olan Türkiye’de ciddi ‘tespit’ çalışmaları yapılmalıdır. Antropolojinin yardımıyla ülkemiz ve insanlarımız hakkında ciddi bilgiler edinebiliriz. Çıkan sonuçların olumlu, olumsuz olmasından rahatsız olmamayı öğrenmeliyiz. Bizim kafamızdaki şablona uyan kısmını bilgi diye verip, ya da ayıklayarak sunup gerçeği katledemeyiz. Ben ne gördüysem, ne duyduysam bunun tespitini olduğu gibi size ulaştırdım. Bunun yanında yazdığım imzalı yorumlarım kendi tezlerimdir. Bu tezler bana aittir. Bunların doğruluğu yanlışlığı tartışılabilir. Zaten bir diğer önemli sorunumuz; tartışmamak. Onun yerine karalama, kavga gibi ilkel davranış biçimlerine sığınmak. Bu elbette zihin açıcı bir ortam olmaz.

İnsanları ‘bizden olanlar’ ya da ‘olmayanlar’ diye ayırarak zihni üretim yapılamaz. İktidarın isteğine göre teori üretmek, sırtını devlete yaslamış aydın geleneğinde uyulan bir prosedür olmuştur. Bu yüksek politizasyon gerçeği görmeyen bilim adamları/kadınları yaratıyor. Hep devletin toplumun düşmanı olduğu noktasından hareket eden şablon, Türkiye’ye zarar vermekte.

Bugün Türkiye’de yaşadığımız problemlerin çözümsüzlüğünün ardında ideoloji üretemeyen, zihinsel kabızlık çeken bir dünya yattığı aşikar.

Bu dünya kimseyi merak etmeyen bir yer. Bu uzay üssüne girecek vizeniz yoksa ağzınızla kuş tutsanız sizin tarafınıza dönüp bakmayacaklardır. Çünkü fikirle, yeni olanla, orjinalle ilgilenen meraklı gerçek entellektüel yok. İlgilenen ama kimseye söylemeden susup zamanını bekleyenler de kendini garantiye alanlar.

Oysa toplum modern bir İslam anlayışını talep etmektedir. Türkler modern yaşamı isteyen ve kültürel uyumluluğu olan bir ulustur. Türkler yüksek adaptasyon yetenekleri, açık kültürleri sayesinde bulundukları her coğrafyada tutunmuşlardır. Yerleşmişlerdir. İnanıldığı gibi göçebe karakteri değil, yerleşik kültür karakteri gösterirler. Çin’e yakınlaşınca Budist olmuşlar, Anadolu’da Bizans’la sarmaş dolaş yaşamışlar zamanlarında hep yükselen değerleri benimsemişlerdir. Böylece modernleşerek ve varlıklarını geliştirerek korumuşlardır. Selçuklu’dan daha ileri bir Osmanlı’yı yaratma nedenleri budur. O nedenle de Şamanist, Yahudi, Hıristiyan ve Müslüman Türkler tüm Avrasya coğrafyasına yayılmışlardır. Modernizme çok yakın olan Türkler her çağın modernizmini benimseyerek yenilik ruhunu diri tutmuşlardır. Yesevi anlayışı tam buraya oturan bir tasavvuf geleneğidir. Tarikatlar da buradan su içer. Türklere tarihte yer değiştirten savaşçı yetenekleridir.

İlhan Selçuk’un köşesinde belirttiği gibi “Ak-pak saygıdeğer müminle, üçkâğıtçı kara yobazı eşdeğerli mi tutacağız?”* Bizim dediğimizi o da onaylıyor “2000 yılının eşiğinde Türkiye, yalnız Batı değil, Doğu uygarlığını da çok yakından tanımak zorundadır. Birini anlamadan ötekini öğrenmek zaten olanaksız!…. Her dinde olduğu gibi İslam’da da hoşgörülüsü var bağnazı var.” diyerek bugün Türkiye’de yaşananları Müslümanlar’la mürteciler arasında bir çatışma olarak değerlendiriyor: “Mürteciler diyorlar ki, laikçilerle müslümanlar çatışıyor… Yok canım?… Ülkemizde bugün ‘Müslümanlar’ ile ‘mürteciler’ arasında bir çatışma yaşanıyor; daha doğrusu kara yobazların saldırısını Müslüman çoğunluk göğüslemeye çalışıyor.”**

Biz Türkiye’nin, toplumun güçlenmesini nasıl sağlayacağız? Nasıl topluma yön veren, ufuk açan bilgi üreteceğiz? gibi soruların karşılığını tartışmak yerine herkes kendi kapalı cemaatinde birbirinin dediğini onaylayarak haklı olacaksa 21. yüzyıla asla giremeyiz.

Atilla İlhan’la yaptığım bir söyleşide Türk İslam anlayışını ve Fethullah Gülen Hocaefendi’yi değerlendirirken şunları söylemişti: “Osmanlı’nın ordusu Yeniçeri Ocağı, Bektaşi’dir; ayrıca Mevleviler’in büyük nüfusu vardır. Bunlar Melami, yani gönül Müslümanı, kural Müslümanı değil. Bu manâda Anadolu halkı, başından beri Müslümanlığa başka türlü bakıyor, bir gönül işi olarak; o kadar ki Yavuz’dan itibaren halife olmalarına rağmen, Osmanlı padişahları 2. Abdülhamid’e kadar bu sıfatlarını siyasette kullanmamışlardır. Abdülhamid’e kullandıran da, İngiliz ve Fransızlar’ı zor duruma sokmak isteyen Almanlar’dır.

İşin siyasi analizini ise şöyle yapıyor: “Fethullah Hoca yükselen ve alafrangalığı benimsemiş olan yeni Türk liberal burjuvazisinin temayüllerini aksettiriyor, yani nasıl Katoliklik Batılı burjuvazisinin güçlenmesi üzerine içinden daha liberal eğilimli Protestanlığı çıkarmışsa, ortodoks Müslümanlık da Fethullah Hoca’nın Nurculuğunu çıkarmış oluyor…”

Bununla çok yakından ilişkili olan ulusal kültür sentezinin yapılamamış olması ve bunun nedenlerini de açıklıyor: “Batı’daki bütün ulusal kültür sentezleri, başlangıçta reddettikleri feodal/ümmet sentezlerine dayanır, onun içinden çıkarılmıştır; başka bir ülkeden kopya edilmemiştir.

Biz de demokratik bir ülke olacaksak, soruna böyle bakmak zorundayız. Ulusal kültür sentezini, feodal ümmet (Selçuklu/Osmanlı) sentezini inkâr ederek değil, günümüzün koşulları içinde o sentezi değerlendirip, kendimize taban edinerek oluşturacağız. Metodumuz rasyonalist olacak, mesele burada.”

“Cumhuriyet’in milliyetçiliği yurt milliyetçiliğidir, asla ırk milliyetçiliği değildir” diyen Atilla İlhan, yurtsever olmayı milliyetçi olmakla eşdeğerde tutup yeren aydın anlayışının sakatlığını anlatır. Türk kimliğinin tartışılması konusunda dedikleri aydının durumunu açıkca ortaya koyan bir tespittir: “Bugün Türk kimliğinin tartışılması, aydınların iyice saçmalaması sonucu. Halkın bir kısmı, Osmanlı sentezini kendisine aydınların önerdiği kişiliksiz, Mason alafrangalığından daha yakın bularak o tarafa meyletmiştir. Yani Türk aydını dediğimiz yaratık, sentez üretemiyor.”*

Ulusal kültür sentezi üretilmedikçe, yurtsever olmak ırkçılıkta ayrılmadıkça, kavramlar literatürdeki yerlerine oturtulmadıkça ve dahası, bunu yapacak kadrolara nefes alma imkânı verilmedikçe böyle debelenerek çok zamanda bir arpa boyu yol alamaya devam edeceğiz.

Tartışılması gereken önemli konular şu tespitlerin ışığında çıkmıştır:

1. Türkiye kendi İslam anlayışının yapısını, kurumlarını ve geçmişini öğrenip tartışmalıdır. Bu İslam’a evrensel bir hoşgörü imajı verecek yeni bir zemin de oluşturur. 21. yüzyıl ‘Türk rönesansı’nın yolu budur.

2. Tesettür konusunun ana kaynağında da bile bugün dayatılan katılıkta olmadığı anlaşılıyor. Bu, kadının Türk Müslümanlığı’ndaki yerinin iade edilmesi ihtiyacını göstermekte, ayrıca gönül Müslümanlığı’nın kılık kıyafete bağlı olmadan yaşanmasına cevaz vermekte.

3. Cami mekânının form ve içerik olarak tartışılmasının zihinsel yararları kadar sosyal yaşama etkileri de olacaktır. Cami, kadınlara ve nikâh, sanatsal etkinlik ve konferans gibi sosyal etkinliklere açılmalıdır.

Bu söyleşide insanların aklını kurcalayan bazı sorulara, kendi aralarında sorduklarına da değinmek isterim. Söyleşinin bu denli ilgi görmesinin bir nedeni de ‘insan’ olarak Fethullah Gülen’in öne çıkarılmasıydı sanırım. Hoca’nın din adamı kimliğinden çok entelektüel tarafını öne çıkaran bir söyleşi yaptım. O da benim merak ettiğimi, tartıştığımı, onunla bir fikir tartışması yaptığımı görünce benimle o boyutta konuştu ve farklı şeyler söyledi. Hocaefendi hem teorisyen, hem aktivist bir portre olarak konularına hâkim.

Onun takiyye yaptığını öne süren ya da düşünen insanlar da var. Bu nedenle Aksiyon dergisinden Osman İridağ* bana şu soruyu yöneltmişti: “Halen takiyye yaptığını, asıl amacının başka olduğunu düşünen insanlar var. İki günü birlikte geçirdiniz, saatlerce konuştunuz. Sizce takiyye yapıyor mu? Ya da yapması için bir neden var mı?”

Ona yanıtım şöyle olmuştu: “Ne gibi bir nedeni olabilir ki? Eğer Cumhurbaşkanlığına oynasa, parti kursa takiyye yapması için bir nedeni olabilir. Ama o, herkese politikadan uzak durun diyor. Hatta cemaatinden biri çok ısrarla politikaya girmek isteyince, Hocaefendi elbette seçmek senin hakkın ya biz ya politika seçebilirsin demiş. Bence Hocaefendi takiyye yapamayacak kadar akıllı.

Ben hayatta çıkmanın değil, inmenin zor olduğuna inanırım. Olduğunuz seviyeden aşağıya inip küçük hesaplar yapmak çok zor gelir insana.

— O zaman neden insanlar şüphe ediyor?

— Alışkanlık. Kendin takiyye yapıyorsan, başkalarının da takiyye yaptığına yemin edebilirsin. Yapılabilir gelir insana. Mutlaka bunun altında bir buzağı vardır da biz göremiyoruz diye düşünme alışkanlığı kemiriyor bizi.”

Türkiye çeşitlilikten, çok kültürlülükten ürküyor. Giysiler, gruplar çeşitli gibi görünmesine karşın zihinsel olarak totaliter anlayış ortaklığı tüm çeşitliliğin zahiri olduğunu anlatıyor. Zihinsel olarak dayatmacı olma alışkanlığı özel ve genel yaşamımızı belirliyor. Bu dizinin tartışılmaması da aydınların kapalı bir cemaat olduğunu ve ölmeye mahkûm bir yaşamı sırtladıklarını gösteriyor.

Amerika’ya ilişkin söylediklerine ise İslami cepheden gelen tepkiler olmuş. Bana sorulan ilginçti: ‘Acaba Hocaefendi Amerika’dan korktuğu için mi bunları söyledi, yoksa bir çaresizlik mi var’ gibilerinden.

Bence iyi bir siyasetçilik var. Akılla hareket ediyor ve Kant’ın sözünün tam karşılığını veriyor: “Cesaret et, aklını kullan”. Duygularına hiç kapılmıyor bu değerlendirmelerde. Üç beş kişiyi sevindirmek, ucuz mesajlar vermek yerine çok uzun vadeli düşünüyor, bunun stratejisini yapıyor. O küçük kaygılarla meşgul değil. Global, büyük hedeflere dönük yüzü. Dünya konjoktürü açısından doğru bir değerlendirme yapıyor, çaresizlikten değil. Onun devletçi olup olmadığı da büyük merak konusu; aynı söyleşide bana soruldu:

“— Sizi şaşırttı mı ondaki devletçilik anlayışı?

— Şaşırtmadı, çünkü o bir Cumhuriyet çocuğu. Fransızlar ne kadar devletçiyse, Amerikalılar ne kadar devletçiyse Hocaefendi de o kadar devletçi. O Türkiye adına bir şey yapıyor.

— Devlet sevgisi mi vatan sevgisi mi ağır?

— Vatan sevgisi daha ağır. Ben de yaptığım işlerin Türkiye yararına olduğuna inandığım zaman mutlu oluyorum. Türkiye bundan yararlanacak diye düşünüyorum. O zaman önce vatan geliyor. Vatanın da bir devleti olur. Bunun tartışılır yanı, iyi kötü yanları vardır, ama her şeye rağmen yine de devlet vardır. Gerekli bilgilerin üretilmesi, bu bilgiyi algılayıp değerlendirebilecek nitelikte insan gücünün yetiştirilmesi, denetim ve yargı aktivitelerinin yürütülebilmesi, eğitim faaliyetinin etkinliğinin sağlanması devletin rolünü belirlerken önemini tartışılmaz olarak önümüze koyuyor. Dünya devletin varlığından şüphe etmiyor.”

NEO–NURCULUK NEDİR?

Ağustos ayında Milliyet gazetesinin Entelektüel Bakış sayfasında Dr. Hakan Yavuz imzalı ve ‘Fethullah Gülen Hoca ile Söyleşi’ adıyla anons edilen üç günlük yazı dizisi, üçüncü gün dip notta belirtildiği gibi bir söyleşi değil faksla gönderilmiş soruların cevaplarından oluşturulmuştu. Söyleşi adı altında yayımlanan eski soru–cevap metni bir tezi aktarmakta: “Fethullah Gülen, Cumhuriyet’in yetiştirdiği ‘aydın ulema’ tipinin somut bir örneği olarak, geniş bir bilgiye, derin bir analiz gücüne sahip”. Bu şekilde nitelediği Hocaefendi’nin cemaatini de ‘Neo–Nurcu’ olarak değerlendiriyor. “Neo–Nurcu hareketi incelerken, Gülen ile hareketin iç ve dış çemberlerini oluşturan ‘abiler’ arasında büyük bir uçurum olduğunu vurgulamak gerekir” diyen yazarın, ‘abiler’ tanımlamasının bilimsel tanımını bilmemekle birlikte, kullandığı diğer ‘girintili çıkıntılı düşünme’ kavramının da kendi ‘bilimsel dili’ olduğunu sanıyorum.

Burada Fethullah Gülen’e bakarak Neo–Nurcular’ı tanımlamak yanlıştır diyor. Hareketle liderini ayırarak ilginç bir analiz yöntemi uyguluyor doğrusu. Bir teorisyen ve aktivist olarak hareketi oluşturan, büyüten, örgütleyen lider, harekete hiç damgasını vuramamış köşesinde oturan bir ‘ruhani’ bilge olarak gösteriliyor. Böyle olsaydı bunca stratejik yönlenme ve çalışma nasıl olabilirdi? ‘Abiler’le mi, merak ettim.

Türkiye’de ideolojik takıntı üzerine tez yazma alışkanlığı yaygındır. Siyasal kamplaşmalardan teori üretmek tipik Türk aydın/akademisyen tavrıdır. Gerçeği araştırmak onların işi değildir; kendi şablonlarına durumu uyarlamak önemlidir. Oysa entelektüelin tanımı gereği görevi, gerçeği aramaktır.

Burada söyleşi olmadığı halde metinden “Gülen’in bu mülakat içinde ve dışında söylediklerine bakınca Neo–Nurcu hareketin hem fikir hem eylem alanında diğer Nurcu cemaatlerden ayrıldığını görüyoruz.” diyor.

Söylediklerine keşke referans verseydi de biz de anlasaydık bunların neler olduğunu. Burada tezini kurduğu temeli açıklıyor, ona göre Neo–Nurcu hareketin başlıca özelliği, Said Nursi’nin İslami kaynaklar çerçevesinde işlediği bireyci ve sivil öğretisini, devletçi ve milliyetçi bir potada eritmesi. Saidi Nursi’ye rağmen tanımlanan bir Nur hareketi söz konusu. Şimdi, bir fıkra vardır; Hegel ölürken “beni bir tek Marx anladı o da yanlış anladı” der. Hocaefendi için bu fıkrayı şöyle uyarlayabiliriz: “Bediüzzaman’ı bir tek Fethullah Gülen anladı ve o da doğru anladı. Fakat onu değerlendirenler için bunu söylemek çok zor. Neden devletçi diyor? Çünkü Türk aydınının kafasında devletle Türkiye eşdeğerdedir. Türkiye’yi seviyorsanız devletçi sayılıyorsunuz vatansever değil. Vatansever (patriot) kavramı artık kullanılmıyor bu literatürde. O nedenle de hemen ardından ‘milliyetçi’ yaftasını yapıştırıyor. Toplumsal bir hareket olduğunu bu kadar incelediği halde neden göremiyor yazar? Bunca insanın nasıl örgütlendiği, hareketlendirildiği gibi ‘küçük’ bir sorun neden dikkatini çekmemiş? Çünkü bu ideolojik şablonda toplumun bir önemi yoktur. Karar verilen teze uymayan her şey gibi toplum da atılabilir. Eğitimde Türkiye tarihinin en büyük sivil hareketini örgütleyen lidere haksızlık yapılıyor.

Fethullah Gülen’in bunca okulun böyle kapsamlı bir organizasyonla bütün dünyada nasıl oluştuğuna ilişkin sözlerini bile değerlendirmiyor. Yazar yalnızca kafasındaki şablona uyan bilgileri yerleştirip diğerlerini değerlendirmeye tabi tutmuyor. Devlet, devletçilik, milliyetçilik meselelerine takan bu zihniyet bilimsellik adı altında teori üretiyor. Türk aydınlarının devlet takıntısı 1970’li yıllarda ideolojik olarak biçimlenip orada kalmış bir formasyon. Devlete kötü bir şey olarak bakan anlayışın sonucu, Fethullah Gülen’in sivil eğitim hareketi bile, devlete karşı cephe almadığı için ‘sivil’ sayılmıyor. Devletten yardım alarak bir yerlere gelmiş gibi illa devletçi statüsüne indirgenmeye çalışılıyor. Peki, hareketi oluşturan cemaatin ekonomik ve sosyal boyutu nedir ki, bu yargıyı desteklesin? Buna dair bir bilgi yok. Fethullah Gülen’e bakarak hareket değerlendirilemez diyor, ama yazar da sadece onun fikirlerini bize bilgi olarak iletiyor. Bize bildiklerimizi tekrarlarken bunun yapılmaması gerektiğini belirtmesi ilginç bir yöntem doğrusu.

Çünkü burada yatan zihniyet sivil toplum/toplumcu hareketi tam devlet karşıtı olarak konumlamakta. Türkiye’yi güçlendiren hareketler sivil toplum hareketleri olamaz mı? Sivil toplumcu hareket kendi devletini, toprağını, milletini sevemez mi?

Bu soruların cevabı yok elbette, daha ilginci çelişkilerin çokluğu. Örneğin hareket için “sivil özellikler taşımasına rağmen ‘sivil’ olduğunu söylemek güç” gibi. Hareketin sivil özellikler taşıması yeterli görülmüyor yazar tarafından kendi neo şablonuna uyması için redediliyor. Sadece ‘bu özellikleri de vardır’ gibi ilginç bir duyuru kalıyor elimizde.

Hocaefendi devlete ‘itaat’ eden ‘arı kovanını’ üretti tezi ise devlete karşı olmayan bir cemaate liderlik etmesi, bu cemaate devlete karşı olma ruhu işlemek yerine devlet–vatan–millet kavramlarını yerli yerine koymasından kaynaklanıyor. Buna yazar çok kızıyor ve: “Dahası, belki de en istenmeyen sonucu, devlet ve milletin birlikteliği vurgulanmaya çalışılırken, kutsallığın devlete devredilerek devletin kutsanması” gibi olağanüstü anlaşılmaz, kıymeti kendinden menkul bir yorumu akademik (gibi) dilin ardına sığınarak anlaşılmaz bir hale getiriyor. Neden istenmeyen sonuç? Neden devlet millet birlikteliği vurgusu istenmeyen bir şey? Kim hangi kutsallığı, hangi şekil ve durumda devrediyor?

“Neo–Nurcu hareket İslamcı değil, muhafazakâr” bu ilginç yargı, tüm Hıristiyan Demokrat partileri de ilgilendirir sanırım! İslam’la muhafazakârlık birbirine zıt kavramlar olarak sunulunca biz de yeni bir literatür edinmiş oluyoruz! Neresinden tutalım halinde yargı ve yorumlar peşpeşe yağıyor: “Bu devletçiliğin kutsanma mekanizmalarından biri, İslam’ın hem Diyanet İşleri hem de Neo–Nurcular tarafından millileştirilerek bir Türk dinine, ‘Türkiye Müslümanlığı’na indirgenmesi.”

Nedenleri bilinmeyen, bilimsel sırları açıklanmayan devletçi olduğu ısrarı ve develtçiliğin kutsanma mekanizmaları diye yine ne olduğu belirsiz, (demek bir dizi mekanizma var) bizim bilmemiz gerekmeyen sadece yazarın uygun bulduğu yargılarla yetinmemiz istenen bu metinde, İslam’ın blok olarak kabul edildiğini görüyoruz. Devlet ve millet beraberliğini reddeddiği için İslam boşlukta duran bir ‘vaka’ oluveriyor! Hiçbir ülkenin kültürü kabul görmüyor yazar tarafından, hepsinde uygulanması gereken bir İslam anlayışı var ki bunu da bize söylemiyor; bu nedenle “Türk dinine indirgenmiş” bir İslam gibi yeni bir tarif çıkıyor ortaya. Bir kere Türk dini diye bir şey olamaz olsa olsa İslam’ın Türk yorumu olur, ikincisi buna indirgenme denmez bilimsel koşullarda, kültürün içinde sosyal biçimlenmedir. Uluslar kendi özyaşam biçimlerini geliştirirken kültürü biçimlendiren en önemli proseslerden biri de dindir. Bu nedenle İslam’ın her kültürdeki yorumu farklı farklıdır, hiçbiri indirgeme olarak görülemez. Bunu ancak Arap yayılmacılığını, kültürünü savunan bir tez söyleyebilir.

Başka bir inci tanesi: “Kurumsal olarak ise, yazılı kültürden tekrar sözlü kültüre, radyo–televizyona ve Hocaefendiye mutlak dönüş”.

Yazar hangi yazılı kültürden sözlü kültüre geçişi kast ediyor anlamıyoruz ama yazarın sözlü kültürden ‘söz söyleme’ yi anladığını anlıyoruz. Hocaefendi televizyonda veya radyoda konuşunca şıp diye buna sözlü kültür deniyor! Bunu bilimsel olarak çok yazmış biri olarak hayretle yazlı kültüre müracaat edilmesini öğütlüyorum.

Son paragrafdayız dayanın: “Neo–Nurculuk kutsallığı millete ve devlete yüklüyor. Bu tutum İslam’ın da devletleştirilmesini ve Kemalistleştirilmesini sağlıyor”. Yani bunu tercüme edersek, insanın Türk olması, Türk kültürü içinde İslam’ı yorumlayarak yaşayan biri olması, vatanını, devletini sevmesi, devlet–millet beraberliği istemesi İslam’ı Kemalist (Atatürkçü) hale getirmektedir. Atatürk ile devlet özdeş kavramlar olduğundan yazarın gözünde İslam’ı bunlara bulaştırınca Araplaşmadığımız için çok üzülmemiz gerekiyor.

Hocaefendi’nin verdiği cevapları asla ciddiye alıp değerlendirmeyen, kendi şablonunu sadece tarif eden bu bilimsel anlayış karşısında insan titriyor. Hocaefendi, Bediüzzaman’ın pozitivist ve materyalist anlayışa dayalı bir eğitimden yana olduğunu söylüyor. Aklın aydınlanmasına önem veren bunun yanısıra ruhi manevi tekamülü de izleyen bir içeriği olduğunu anlatıyor. Burada kendine feyz aldığı içeriği anlatırken, “Kısacası, dertlerimizin çaresi, Batı’da olduğu gibi, sadece zihni ve akli değil…. Şark’ta olduğu gibi, sadece kalbi–ruhi de değil…. Hem akli–zihni, hem de ruhi–kalbi aydınlanmaya dayalı eğitimde, işbölümüne dayalı çalışmada ve ayrılıklar yerine birliktedir.” diyor. Hocaefendi, hareketin içerik ve yöntemini de burada belirtiyor böylece. ‘Arı kovanı’ devlete hizmet etmiyor toplumsal bir hareket olarak Türkiye’yi yüceltmek, toplumun kalitesini arttırmak istiyor. Tümüyle sivil bir toplumsal hareketin kendi olanaklarıyla örgütlenmesine sadece devlete karşı olmadığı için ‘devletçi’ diye nitelemek gerçekten zihni çaba ister!

Eğitimle daha kaliteli bir gençlik yetiştirmek, standartları yükseltmek hedefi olan bu sivil eğitim atağı, Türkiye’nin güçlenmesini istemekle mi devlete kutsallık yüklemiş oluyor? Sivil toplum reform yapan oluyor da Fethullah Gülen hareketi neden devletçi sayılıyor? O cemaat sivil toplumun neresinde? Devletten kredi, teşvik, maaş falan mı alıyorlar hepsi? Milliyetçilik sadece dar anlamıyla kullanılabilir bir kavram?

Devlet zayıflayacak toplum güçlenecek teorisine her şeyi uydurmaya çalışan bu ideolojik takıntı uymayanı uyduruyor. Teknik devlet, garson devlet, küçümen devlet gibi teoriler burada askıda kalakalıyor.

Türkiye’de toplum devletten beslenen bir ekonomik yapıya sahip, içiçe yaşıyor. Bilimsellik adına sürekli burada teori üretenler analizden uzak, 1970’li yıllara takılmış metinler yazıyorlar ki, bunlar teori niteliğinde değildir. Herkesin kendi siyasi pozisyonuna göre biçimlendirdiği gerçek dışı teoriler, Türkiye’ye hiç bir şey vermediği gibi toplumla aydının arsını da kapanması zor bir şekilde açmış bulunuyor. Toplum kendini dönüştürecek, yönlendirecek odaktan böylece yoksun kaldı. Devletten başka yere bakamaz oldu. Toplumu bağımsız bir entelektüel yönden koparan ve ele geçirdiği iktidar odaklarında kendi gibi düşünmeyenleri boğan ‘aydın’ totaliterizmi devletçilik, milliyetçilik kavramlarına daha yakın cemaat ilişkileri göstermektedir. Doğan Avcıoğlu dışında geniş bir tahlil getiren de olmadı. Unvanlarla yetinen aydınlar kavramları tersine çevirerek dünyaya bakarlar ve bu nedenle Don Kişot, sadece Türkiye’de, bir övgüdür. Sanırım kimse Don Kişot’u ciddiye alıp okumamış.

Hocaefendi’nin “Lezzeti başkalarının lezzetinde bulma manâsında diğerkâmlık” sözü, bizim entellektüel yaşamımızda bir davranış biçimi bile değil.

Türkiye “Türk rönesansı”nı gerçekleştirebilmek için gerekli alt yapıyı oluşturabilir. Artık irtica nedir, mürteci nedir tartışmasının kısırlığından sıyrılıp yeni kavramlar ve sentezler üstünde tartışma zamanıdır. Politizasyona uğramış bir aydın çevresinin dışına çıkıp zihinsel üretimi olan, bilimsel tezleri olan insanlarla toplumsal kalitemizi arttırmanın yolları üstünde düşünmemiz gerekmektedir. Toplumun zihni üretimi olmadan maddi üretimi olamayacağı göz önüne alınırsa, toplam kalitemizi ve bilgimizi arttırmadan global dünyada bir yer edinmemiz de çok zor görünüyor. Bugünü değerlendirmek reformlarla mümkün ve Türkiye yeni, çağdaş ve bolluk içinde bir yaşam talebinde. Bu toplum bunu arzu ediyor, sivil toplumun hareketlenmesi için gerekli zihni üretim yapılır ve toplumla paylaşılırsa gelecek için umutluyum.

Toplumsal kalitenin artması siyasi kaliteyi de yükseltecektir. Böylece tıkanmış bir damar olan siyaset, çözüm üretici bir yere dönüşebilir. Aynı şekilde akademik yaşam da bilgi kanallarının kapandığı bir nokta. Toplumla bilgi buluşturulmalı ve bu kaynaktan her yaşta insan yararlanabilir hale gelmelidir. Türkiye edindiği demokrasi kültürünü korkular üstünde değil, umutlar üstünde yükseltebilir. Toplumun bu konudaki beklentisi bize gelen mektuplarda açıkça ifade ediliyor.

* 5.8.1997, Cumhuriyet.
**6.8.1997, Cumhuriyet
* 27.9.1995, Yeni Yüzyıl.
* 9-15 Ağustos, Aksiyon.