Cümle 2: Onda karanlıklar vardır
Amma âyetimizde فِيهِ ظُلُمَاتٌ cümlesinin heyetlerine gelince (ki bu cümle tehvile sevk edip korkutma işine bakmaktadır.) Bilmiş ol ki: فِيهِ nin takdimi şöyle işaret verir ki; musibete giriftar olmuş şahs-ı medhûş'un hayali ile o dehşetli hali istihzar eden sami'in hayali şöyle tahayyül ve tevehhüm ederler ki; adeta bir çok gecelerin karanlıkları bütünüyle o gecenin içine boşaltılmıştır da, kat kat karanlıklara boğulmuştur.
Amma صَيِّبٍ lafzı bir mazruf olduğu halde, zarfiyyet ile gösterilmesinde şöyle bir remzi verir ki; o musibetten dehşet alan şahıs zannederki; feza-yı alem baştanbaşa yağmur ile dolmuş bir havuzdur. Gece ise, yağmurun eczaları arasında kırılmış bölünmüş ve dağılmış bir mazruftur.1
Amma ظُلُمَاتٌ nün cem'i ise, bulutun simsiyah karanlığından ve kesafet ve katılığı ve tabakalaşmasından; ve yağmurun aniden pek süratli gelip yaklaşmasından ve katrelerinin yığın yığın tekasüfünden ve gecenin katmerli karanlığından gelen çeşitli karanlıklara imâ etmek içindir. Lâkin ظُلُمَاتٌ nün tenkiri ise, istinkar içindir. Yani: Görünmiyen ve bilinmiyen bazı eşya ile beraber, muhatabın da cehline işaret içindir, ki buda ظُلُمَاتٌ deki cem'i tekid ediyor.
Notes
- Hashiya 1.Ufak bir izah: Üstteki son paragraf şöyle açıklanabilir: Ayet اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاۤءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ tabiriyle; "yahutta semadan gelen bir sayyib gibi olup içinde karanlıklar.bulunmaktadır" der. Sayyib kelimesi, yağmur demek olduğuna göre, zahirde olan hal, kendisi yani sayyib, gece karanlığı içindedir. Lakin ayet karanlığı yağmurun içinde göstermiş. İşte zarfiyet, mazrufiyet böyledir. -Mütercim-↩