Önceki ayetlerle münasebet

Ey aziz bilmiş ol ki: Şu âyette (iki âyette) dahi "üç vecih"den medar-ı nazar olacak yönleri vardır. Bunlar:

1-Önceki âyet ile nazmı, dizilişi ve irtibatı..

2-Kendi cümleleri arasında intizamlı münasetli dizilişi..

3-Cümle cümle heyetleri arasında olan birbirlerine bakışları.. Bunun meseli, numunesi; saatleri, dakikaları ve saniyeleri sayan millerin arasındaki irtibat ve münasebetleri gibidir.

Amma şu âyet ile (iki âyet) önceki âyet arasında olan nazm vechi ise: Bu âyette yine temsili tekrarlaması ve tasvirdeki izahı itnab edip uzatmış olmasıdır. Bu ise, münâfıkların dehşet ve hayretleri içerisindeki hallerinin iki nev'e ayrıldığının tasvir edilmesine işaret içindir.

İşte birinci temsilin hülasası şöyledir:

Münâfık olan şahıs, vucûd sahrasında kendi kendini, arkadaş ve sohbet-nişinlerinden ayrı düşüp tek başına ve kâinat cemiyetinden tardedilmiş, hakikat güneşinin hüküm ve te’sirindende hariç kalmış görüyor. Onun nazarında herşey ma'dum ve yokdur. Umum mahlukatı da kendine ecnebî ve yabancı görüyor. Bu vaziyette umum mevcudat onun nazarında sâkin ve sâkit, suskun ve cansız bir halde olup; vahşet, ürküntü ve humud da (sönmeklik) onları istila etmiş bir haldedir.

İşte acaba bu korkunç ürküntülü hal ile yaşayan bir münâfık nerede?.. Nur-u iman ile bütün mevcudatı kendine samimi ahbablar suretinde gören ve umum kâinatla musahabet edip arkadaşlık Kur'an bir mü'min'in hal-i şifakârı nerede?!.

İkinci temsilin hülasasası da şudur:

Münâfık olan şahıs zanneder ki; âlem bütün eczasıyla kendisinin üzerine ve aleyhine kötü haberlerle haykırıyor.. Belalarıyla onu tehdit ediyor.. Hadiseleriyle ona sayhalar savuruyor.. Afet ve musibetleri ile de onu her taraftan sarmış vaziyettedir. Öyle ki, adeta bütün neviler kendisine düşmanlık etmek üzere ittifak etmiş gibidirler de; yararlı işler, menfaatli haller kendisine zarar verici düşmanlara inkılab etmiş haldedir. İşte bu halet ise, -sabıkan geçtiği üzere- "istimdad noktası" ile "istinad noktaları”nın yokluğundan, kaybedilmişliğinden neşet etmektedir.. Ve işte acaba münâfıkın şu kapkaranlık hal-i pürmelali nerede?!. Sonra imanın nuruyla bakan bir mü'minin kâinattan işittiği tesbihatlı ve tebşiratlı sadalarının meydana getirmekte olduğu huzur ve saadet hali nerede?!:

Hem yine bu iki âyetimizde (önceki âyetle bu âyette) iki defa temsil üslûbunun tekrarlanmasında, münâfıkların iki tabakaya inkısam ettiklerini ve birinci tabakası: Birinci temsildeki hale münasib düşen aşağı, âmî kısmına.. İkinci tabakası ise: İkinci temsile muvafık olan mütekebbir ve mağrur kısmına îma etmektedir.

Amma sami'e nazaran bu temsilin kendi makamı ile olan münasebeti şudur ki: Kur'anın ilk muhatabları olan saffı-ı evvel insanlar, düz ve geniş sahra ehli olup; sahrayı minder, göğü de çadır bezi gibi yaparak fıstat ve çadır edip hayat süren (yani: Düz sahra ehli çölde yaşayan insanlar, bilhassa eski zamanda medeniyet ve şehirlilikten uzak, nerede olsa konup barınan insanlar hep düz yerde yattıkları için bu tarzda teşbih yapılmıştır.) o insanlar hemen hemen hepsi temsilde gösterilen hali, ya kendileri bizzat yaşayarak, ya da ebna-i cinsinden ayn-ı tarz hayat sürenlerden işitmiş ve duymuş olduklarından; hiss-i umumî bu temsil ile ünsiyet içinde olması noktasından, köklü bir darb-ı mesel gibi mezkûr halden teessür duymalarıdır.

Amma ikinci temsilin birinci temsil ile münasebet ve irtibatı ise açıktır. Zira her ikiside bir çok noktalarda ittihad içinde olmalarıyla beraber bu, onun tekmil ve tamamlayıcısı mesabesinde kalıyor.

Amma temsilin içindekilerine benzetilenin münasebeti ise, beş vecih iledir. O vecihler de şöyledir:

1-Her iki tarafın, yani hem temsilde tasvir edilenlerin hem de ona benzetilenin yüzlerine bütün kurtuluş yollarının kapanmış olmasıyla, şiddetli hayret ve şaşkınlık içerisine düştükleri ve kurtuluşun çare ve sebeplerinin kendilerinden kesilip kaybolmuş olması..

2-Temsilde gösterilen hali yaşayanlarla, temsil ve benzetme ile haline işaret edilen münâfıkın hali, her ikiside pek şiddetli bir korku içine düşmüş olmalarıdır. Hatta bunların her iki tarafı da hayal eder ki; bütün mevcudat kendilerine düşmanlık etmek üzere ittifak etmiş olarak hayatlarının bekasından bir an bile emin olunamaz bir haldedir.

3-Her ikiside dehşetin en şiddetli hali içerisine düşmeleri ile, aklın ihtibalini (oynatmasını) ve fesadını netice vermiş olduğundan, tebellühe yani bunaklık ve oynatmaya kadar gitmişlerdir. İşte bunların hal ve vaziyetleri; kılınç parıltısını gördüğü zaman kendini korumak için (!) gözünü yuman..ya da tüfenk sesini duyduğunda yaralanmaktan uzak kalayım diye kulaklarını tıkayan., veyahutta güneşin batmasını istemiyen adamın, feleğin çarhı devredip dönmesin diye saatinin zenbereğini tutan adamların haline benziyor. Ne kadar ahmaklık değil mi? Evet çünki: Saika, yıldırım ve şimşek, kulakların tıkanmasıyla sıçrayıpta gitmiyor. Yakıcı ve, yandırıcı olan yıldırım da, gözlerin yumulup kapatılmasıyla, acıyıp da hareketini durdurmuyor.. Evet onların bu vaziyetteki hallerinden görünen şey odur ki, artık kendileri için tutunacak birşeyleri kalmamıştır.

4-Güneş, yağmur, ziya ve su nasıl ki çiçeklerin hayat kaynağı, bitkilerin mürebbisidirler. Aynı zaman da, ölmüş şeylerin lâşelerin taaffününe ve kazuratın, posaların da kokuşmasına sebeptirler. İşte onun gibi rahmet ve ni'metlerin dahi kendilerini ona muhtaç bilerek bekleyen ve tam isteyen layık mevki'lerine tesadüf etmezse ve bunların kıymetini takdir edip bilenlere rast gelmezse; zahmet ve azaba inkılab edebiliyorlar.

5- Nasıl ki, cüzlere tatbik etme işi nazara alınmaksızın temsilli istiarenin in'ikadında (yerine oturmasında) asıl olan şey, temsilin kendisi ile ona benzetilenin arasında olan iki mealin tenasüplüğünün bulunmasıdır. Öyle de: Burada da ikisinin eczaları arasında münasebet bulunmaktadır.

Zira âyetin temsilinde كَصَيِّبٍ diye zikredilmiş olan yağmurlu bulut, nasıl nebatatın hayatıdır; onun gibi İslâmiyet dahi, ruhların hayatıdır. Hem temsilde "berk ve ra’d" ise, burada vaad ve vaide işaret ediyor., ve temsilde olan (zulümat) da, burada sana küfrün şüphelerini ve nifâk'ın şeklerini göstermektedir.