Semadan yağmur yağması meselesi

Amma وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاۤءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ âyetinin asl-ı hakikatinin tahkikine gelince, bilki: Âyetin kullanmış olduğu istiaresindeki yakılış ve eritici hararetiyle beraber; onun sath-ı zâhirîsi üstünde dondurulmak istenen katı zâhirperestlik cumudiyeti, aslında buz gibi soğuk bir katılık ve kül gibi hissiz bir sönmekliktir. Evet, قَوَارِيرَ مِنْ فِضَّةٍ Yani: Cennetin camdan kap-kaçak, sürahiye ve bardakları gümüştendir diye ifade eden âyeti nasılki garip, bedi' bir istiareyi tazammun ediyor; onun gibi مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ âyeti de; (yani, istiareli zâhir mânasında: "Semadan gelen yağmur, kar ve dolu, semadaki doludan mürekkeb dağlardan indiriyor" olan) bedi' garip ve acib ve melahatlı ve tatlılık ve zevk bahşeden bir istiareyi ihtiva eylemektedir. Evet, nasılki Cennetin kab ve kaçakları, ne camdan ne de gümüştendirler; belki camın şeffafiyetinde ve gümüşün beyazlığındadırlar. Hem cam ile gümüş nevilerinin birbirine muhalefetinden dolayı, camın gümüş olamaması haysiyetiyle, مِنْ diye zikredilmesi, bunun bir istiare olduğuna izafe yaparak işaret vermiştir.

Onun gibi مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ dahi, dinleyiciye nazaran şiirî bir hayal üstüne kurulu iki istiareyi tazammun ediyor. İşte o hayal ise, alem-i ulvînin temessülü ile alem-i süflînin teşekkülü arasındaki müşabehet ve mümaseletin mülahazası üstüne mebnidir. Bu mülahaza dahi arz ile cevv-i hava arasında Kudret-i İlahiyenin elinden -yaratılıp- çıkan suretleri giymedeki müsabakat ve rekabetlerinin tasavvuru üstüne mebni bulunmaktadır. Güyaki arz, kışta kar ve doludan yapılmış beyaz elbiseler giyen dağlarıyla arz-ı endam eylediği; ve baharda ise; enva-ı çiçek sûsen ve ye-şillikleri başına imame tarzında sardığı; yazda da rengarenk bağ ve bostanlarıyla süslenip tebarüz eylediği gibi; yani Arz ve Dünya çeşitli inkılablarıyla nazar-ı hikmette Kudret-i İlahiyenin mu'cizelerini izhar eylediği gibi; cevv-i sema dahi, ona mukabelede bulunarak ve taklidini yaparak, yer ve dünya ile azamet-i İlahiyenin mucizesini göstermekte müsabakaya girişerek; bulut bölükleriyle peçelenip ve gömleğini giyerek ve ayrı ayrı ve kıta kıta olan bulutların parçalarıyla Arz'ın dağ, tepe ve derelerinin şekillerini ibraz eylediği gibi; aynı zamanda yer yüzünün müzeyyen bağ ve bostanlarını da tasvir etmek üzere, çeşitli levn ve renklere bürünerek, şekiller almakta ve bu cevv-i sema bu çeşit tavırlarıyla azamet-i Kudret-i İlahiyenin en parlak ve en kuvvetli delillerini telvih eylemektedir.

İşte, şu hayalî münasebete binaen, ve bulut ile dağın arasında mevcud komşuluk münasebetine tebean; (çünki dağ, rutubeti cezbetmesi haysiyetiyle, bulut da onun üstünde ve onun miktarı ve cirmi kadar tezahür ve teşekkül etmekte ve dağın libasını giymektedir.) Hem bulut, kar ve dolu beyazlığı naziriyle renklenmesine ve rutubet ve burudetiyle keyfiyetlenmesine binaen ve ikisi arasındaki kardeşlik vaziyetlerine nazaran; Kur'anın çok yerlerinde bu ikisi yekdiğerlerinin suret ve elbiselerini mübadele ettiklerini; ve keza Tenzil'in birçok menzillerinde bunların birbirleriyle musafaha ettiklerini görürsün. Nasıl ki de, âlem kitabından Arz sahifesinin birçok satırları içerisinde bu ikisinin (dağ ve bulut'un) birbirleriyle yaptığı muhavere ve muanakaları göz ile müşahade edilmektedir.

Evet, bulut ile dağın karşılıklı konuşma ve sarılmalarından olarak; bazen görürsün ki bulut, dağın tepesine konmuş, dağ dahi sanki bulut gemilerinin üstüne dikilmiş kazık direkleridir. Ya da dağın tepesinde bulutlar ile müşaverede bulunmak için, beraber bir meclis kurmuşlardır., veya da dağ, bir yuvadır da, onun kuşu olan bulut, yuvaya doğru kanat çırpıp gelmektedir. İşte nazar-ı belagatta dağ ve bulutun şu meşhud mücaveretleri hükmüyle, bulut ile dağ birbirlerinin yerine geçmeye ve levazımlarını birbirine ariyeten vermeye her zaman hazır vaziyette bulun-malarından -bir teşbih olduğu unutulsa bile- dağın yukarısındaki buluta: "Dağ" diye tabir edilmiş ve edilebilir.

İşte şu izahı ve geçen münasebetleri iyice işitti isen; وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاۤءِ ma’nâsı için "semanın canibi muraddır" diye fehmedersin. Amma مِنْ جِبَالٍ ma’nâsını ise, "dağlar gibi olan bulutlardandır" diye anlarsın, مِنْ بَرَدٍ ise; "dolunun renginde rutubetinde ve burudetinde olan buluttandır" diye kanaat getirirsin.

Ey arkadaş! Belâgat'ın istihsan ederek kabul ettiği şu geçen te'vilin vücudu ortada iken, ne zorun var ki; iki dakika zarfında buluttan sağılıp yere ulaşan yağmuru, "beş yüz senelik mesafeden geliyor" diye olan yersiz, asılsız inanışa dayanıyor ve dayandırıyorsa, ki böylesi bir inanış ve itikad, herşeyin san'atını itkan üzere yapan hikmet-i İlahiyyeye zıdd ve muhalif iken!..