Cümleler arasındaki münasebet - Ayet 19

Amma cümlelerin arasındaki nazm vechi ise:

Bilmiş olki: Vaktâ ki tenzil, اَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاۤءِ dedi ve bununla şöyle işarette bulundu ki: Münâfıkların hali, öylesi kimselerin haline benziyor ki; vahşetli ve korkunç bir sahrada, karanlık bir gecede, şiddetli yağmur altında yolculuk yapmaya muztar ve mecbur kalmışlardır. Gecenin karanlığı ve yağmurun şiddeti o derecededir ki; damlaları havadan süratle yere inmesiyle, musibetlerin kurşunu gibi isabet etmektedir. Cevv-i hava ise, yağmurun kesretinden dolayı adeta baştanbaşa su ile dolmuş deniz vaziyetindedir.. İşte bu hali işiten dinleyicinin zihni harekete geldi; ve صَيِّبٍ (yani yağmurlu bulut) aslında merğub ve istenilen bir rahmet iken, korkunç bir musibet halini almasının sebebi hakkında izahlayıcı bir beyanın intizarında iken; Kur'an-ı Hakîm o halin dehşetini tasvir etmek için: فِيهِ ظُلُمَاتٌ dedi. Bu ifade ile şöyle işarette bulundu ki; yağmur nasılki bulutun ve kesafetin zulmetine bir zarftır. Onun gibi; yağmurun umumîliği ve çokluğu ve ihatadarlığı hasebiyle de, adeta gecenin kırılmış dağılmış ve yayılmış olan siyah dalgaları içerisinde kara katreler halini aldığı için, buna da bir kap ve bir zarf olmuştur.

Ve sonra hiçbir sami' bulunmaz ki فِيهِ ظُلُمَاتٌ lafzını işitsinde, onun beyan ve izahına muntazır kalmış olmasın. İşte mütekellim sami'in zihninden adeta "ra’d"ın sadasını işitmiş olarak, hemen derakab وَ رَعْدٌ dedi. Yani temsildeki kimsenin ve buna benzetilen münâfıkın hali, daha da çok korkunç olacağına ve şiddetlendirileceğine işaret eylemiş oldu. Yani ki, mevcudatın Emiresi olan sema, bunların helakleri için (Rabbisinin emriyle) azmetmiş de; ra'dıyla üstlerinde müthiş sayhalar atıp haykırmaktadır. Evet münâfıklar dahi; mezkûr dehşetin içine düşmüş ve musibete giriftar olmuş olan temsildeki şahıslar gibidirler. İşte o vaziyette hakikat olarak birbirleriyle yar-dımlaşmakta olan kâinattan, kendilerine zarar dokundurmak üzere ittifak etmişlercesine; adeta mevcudatın sükûnu altında müz’ic bir hareket ve sükûtu tahtında müthiş, heybetdar bir nutuk bir konuşma olarak tahayyül eder. İşte bu şahıs, gök gürültüsünü işittiği zaman tevehhüm eder ki; ra’d kendisini tehdid için konuşuyor, üstünde sayhalar savuruyor. İşte bu vaziyette olan şahsın kapılmış olduğu havf sebebiyle, işitilen bütün ses ve gürülteri kendisinin aleyhindedir zanneder.

Bundan sonra, dinleyici ra’dın ismini işitir işitmez, kendi zihninde onun daimî arkadaşını gözlemeye başlarken, "Berk" (şimşek) hemen parıldamaya başlıyor. Kur'an-ı Hakîm de bu makamda وَ بَرْقٌ diyerek; tenvin-i tenkirî ile şimşeğin garip ve acip bir hadise olduğuna işaret eyledi. Evet hadd-i zatında Berk, acib bir hadise olduğu şüphesizdir, kat'îdir. Çünki onun doğup parıldamasıyla; zulümattan teşekkül etmiş olan bir alem ölürcesine toplattırıp dürülür, ademe atılır. Ve ansızın sönüp ölmesiylede, tekrar zulümattan bir alem dirilerek haşr olur. Güya ki şimşek, bir ateşdir de söndüğü anda dünya dolusu bir duhanı miras bırakır da gider. Demekki mezkûr hale giriftar olan şahıs, şimşeği gördüğünde ona düşen şey, dikkatle nazar eylemesidir. Ülfet ve alışkanlığa bina edilmiş sathî bir nazarla bakmamasıdır.. tâ ki, Kudretin sun'u üstündeki perdeler aralansın, meydana ve zâhire çıkmış olsun.

İşte bunun böylece tasvirinden sonra, sanki sami'in zihni harekete gelerek soruyor: "Peki acaba temsilde gösterilen o pek müdhiş haldeki şahıslar nasıl hareket ediyorlar., ve ne yapıyorlar., ve ne gibi bir şeye teşebbüs ediyorlar.?"

Kur'an-ı Hakîm de bu gibi mukadder zihnî suallere cevaben:

يَجْعَلوُنَ اَصَابِعَهُمْ فِۤى اۤذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ

onlar için hiçbir sığınak, dayanak ve necat mahalli bulunmadığına işaret eyledi. Hatta onların hali, suda boğulmak üzere olan birisinin tutunamayacak şeylere de el atıp tutunması gibi hareket içerisindedir. İşte bu halin dehşetinden dolayı kulaklarını kapamak için parmak uçları yerine, parmaklarının tamamını kulağın içine sokarcasına istimal ediyorlar. Yani adeta o dehşetli hal ellerine şiddetle vuruyor öyle bir acıtıyor ki; o ağrıdan parmaklarını ağızları yerine kulaklarının içine sokmak istiyorlar. Hem şaşkınlıkla budalalaşmalarından ne yapacaklarını şaşırmış olarak; yıldırım isabet etmesin diye kulaklarını tıkıyorlar.

Sonra sami', bunu da dinledikten sonra; zihni meseleyi biraz daha yakından öğrenmek için soruyor ki: "Şu mevcud musibet, müstevlî olan umumî bir musibet midir? Yoksa hâs bir mevkiye aid bir hadise midir? Eğer hâs bir hadise ise, belki bir ümid ışığı beklenebilir?.."

Kur'an-ı Hakîm buna da cevaben وَاللهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ diyerek; o musibet (kâfirler için umumî ve muhit olduğunu beyan buyurdu.) Yani şu musibet, onların ni'metleri küfran ve inkârla karşılamalarına mukabil bir cezalarıdır. Bu ceza ile; Allah ü Teala onların cumhûrda, yani umum mevcudatta tevdi' edilmiş olan İlahî kanundan serkeşlik edip şuzûz ettikleri için tutturup cezaya çarptırdı.