Cümle 3: Ve gök gürültüsü ve şimşek

Amma وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ cümlesine gelince, bilesin ki: Burada temsil yolu ile getirilmiş olan halden maksad ve gaye, münâfıkların hayretli, dehşetli hallerini tasvir etmek içindir. Aynı zamanda temsildeki musibete uğramış mütehayyir şahsın bütün dikkat ve tamam-ı nazarını toplayıp en küçük hadiseye dahi dikdiğini göstermektir. İşte bu dikkat-ı nazar ve im'anından Ra’dın ve Berkin içindeki acib inkılabları ve garib olan tahavvüllerdeki hadiseleri düşünüp tefekkür etmek gerek. Zira öylesi bir musibete giriftar olmuş olanlar, bir bakarlar ki; bir zulumettir kâinatı istila eyledi. Ve tıpkı bir adem gibi mevcudatı birden yuttu, yok eyledi. İşte bu halde onların hayretleri yetimane bir gam ve kedere ve meyyitane bir sükûta inkılab eyler. Çünki onlar o vaziyetlerinde vucud ve varlığın en zâhir delillerini görmemektedirler, ki oda yücelerdeki alemlerin konuşmaları ve sesleridir. Sonra aniden hicabın keşfiyle, yani şimşeğin defaten parıldayarak mevcudatı zuhura çıkarıp gözlere göstermesiyle; nazarları dehşete kapılmış bir mütehayyir haifin (şaşkınlık içinde korku hissedenin) nazarına inkılab eder. Evet nasılki onlar (temsildekiler); gayr-ı mütenahî bir fezada hiçbir tarafta zaiflik ve yufkalığı olmayan ve kendileri için hiçbir ümid kapısını, ya da bir deliğini bırakmayacak tarzda olan hasra gelmez bir zülümatı birden gördüklerinden; buna onlar nevmid, ümidsizlik nazarıyla bakarlarken, birden ve ansızın fezadan zülümatın boşanıp yok olduğunu ve derakab onun yerini bir nurun, bir ziyanın doldurduğunu görürler de; az önceki mutlak yeis ve ümidsizlikleri birden bir ümide inkılab eder.

Ey aziz kardeş! Katiyyen bil ki: Ra’d ve berk hadiseleri âlem-i gayb cihetinden gelen iki zâhir ve açık âyet ve alamettirler. Bu iki alametde bulut alemi üzerine müekkel ve o alemin kanunlarını tanzim eden melaikenin ellerindedir. Hem sonra hikmet-i İlahiyye sebepleri müsebeblere -bu dünyada- bağlamış olduğundan, hava içerisinde dağınık bulunan su buharından bulutlar teşekküle başladıklarında; bu bulutlardan bir kısmı menfi elektiriğin, bir kısmıda müsbet elektiriğin hâmili, yüklüsü olarak bulunurlar. Bu iki ayrı bulut gurubu birbirine yaklaştıklarında, aralarında ansızın müsademe vücuda gelir. Bu müsademeden de "Berk" şimşek meydana gelir. Sonra bulutlar yerlerinden kopup emir olunan yerlere doğru defaten hücuma geçtiklerinde, boşalan yerlerinin boş kalmaması için başka yerin bulut gurubunun gelip orayı doldurmalarının da tabakalar dalgalanmaya başlar. Ve bu temevvücden ra’dın sadası tevellüd eyler. Amma katiyyen bilesin ki; şu hikmetfeşan halatın cereyanı ancak bir kanun ve nizamın taht-ı hükmünde ve o kanun ve nizam ise, ra’d ve berke müekkel melekin elindedir ki, bu kanunları O temsil eyler.

Amma Berk ve Ra’da صَيِّبٍ nin zarfiyeti, yani âyet Ra’d ve Berki صَيِّبٍ nin içinde göstermesinin (halbuki bunlara zarf olan buluttur) hikmeti ise; dehşete kapılmış şahsın ve onun dehşetiyle medhûş sami'in "sayyib"in kendisini ihata eylediği gibi, sair şeyleri de kaplamış olduğunu gördüğü veya öyle sandığı içindir.

Amma ظُلُمَاتٌ nü cem' sigasıyla verdiği halde, Ra’d ve Berki müfred olarak zikretmesinde şöyle bir işaret vardır ki; dehşetin menşei ve kaynağı musibete duçar olmuş şahsın kendi tahayyülüdür. Yani: O musibetzede şahıs, semanın ra’dı konuşturarak çıkardığı konuşmasını ve zâhirî korkunç tehdidini ve şimşeğin parıldaması neticesinde karanlık perdesinin keşfi ile aydınlatmasını dehşet olarak tahayyül etmesidir. Oysaki, bu ikisi yani Ra’d ve Berk masdarî birer ma’nâ olup kelam ve yed-i beyza değillerdir. (Yani kendi zatlarında müstakil ve hür olup bu sada ve büyük gürültü kendilerinin değildir. Belki gafil olan kimseleri ikaz etmek için birer mâna kaynağıdırlar.) Hem dahi Berk ve Ra’dın her birisinin fertleri çoğalmış olsalarda, nev' olarak birer vâhiddirler. Onun için Ra’d ve Berk'i müfred olarak vermiş olması aynı isabettir.

Amma وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ deki tenvin ise, sıfatlarının bedelidir. Yani mesela: رَعْدٌ قَاصِفٌ وَبَرْقٌ خَاطِفٌ gibi sıfatlarıyla beraber zikredilmeleri yerine ve onlara bedel tenvin-i tenkirî ile vermiştir. Bundan başka, bu tenvin ile, ra’d ve berkdeki acayipliklerden dolayı, dikkatle teemmüle, derin düşünmeye sevketmesi sebebiyle; bunlarla herhangi bir ülfetin hasıl olmadığına delalet etmek içindir.

Hem yine bu tenvinde şöyle bir îmâ da vardırki; münâfıkların hakkı işitmek ve dinlemekten kulaklarının tıkanmış olması ve gözlerinin ibretle bakıp azamet ve Kudret-i İlahiyenin delillerini toplamaktan kapalı bulunmuş olması ile; berk ve ra’dın ne olduğunu bilmiyor ve tanımıyorlar. İşte bundan dolayı ra’d ve berk, nekire ile ifade edilmiştir.