Cümle 5: Allah kafirleri kuşatmıştır

Ve amma وَاللهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ cümlesi heyetlerine gelince bilki: Cümlenin başındaki "vav" harfi önceki cümleyle bir münasebetin varlığını iktiza eder. Bu münasebet ise, bu cümle ile önceki cümlenin meallerine hal ve vaziyeti tevafuk edenin arasında olan münasebettir. Adeta bu "vav", temsildekilerin ve bunlara hali uyan münâfıkların üstünde şu gelen ma’nâyı okuyor gibidir: "Onlar öyle bir kavm ve millettir ki; imaretten şehir hayatı ve medeniyetten ve insan cemaatı ve cemiyetinden kaçtılar, firar ettiler. Hem gecenin bir sübat, bir istirahat vakti olduğu kanununa karşı isyan ettiler. Ve samimî hayırhah nasihatçıların nasihatini da dinleyip de uymadılar. Gittiler; kurtuluş ve necatı, sahraya çıkmaktadır sandılar. Hem de çöle, sahraya geceleyin çıktılar. Lâkin pek büyük hüsrana uğradılar ki, Allah'ın belaları onları ihata edip sarmış oldu."

Amma وَاللهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ deki اللهُ Lafzı, onların en son ümidleri de kesildiğine remz etmektedir. Zira musibete giriftar olmuş bir kimsenin evvel ve âhir ümidi, ancak rahmet-i İlahiyeye ilticadadır. Fakat bunlar kendi ihtiyarlarıyla seçmiş oldukları hareketlerinden dolayı Allah'ın kahr ü gazabına uğramaya müstehak olarak bu ümidleri sönmüş ve kesilmiş oldu.

Amma مُحِيطٌ lafzı ise şöyle bir imada bulunuyorki; şu her tarafı ihata edip kaplamış olan musibetler Allahü Tealanın asar-ı gazabıdır. Evet nasılki onların bu vaziyetlerinde gök, bulut, yağmur ve gece altı cihetten onlara karşı hücuma geçmiş., öyle de: Allahın gazab ve beliyeleri de kendilerini her taraftan sarmış, ablukaya almıştır.

Keza مُحِيطٌ lafzı, îma ediyor ki; Allahü Tealanın ilmi ve kudreti bütün kâinatı ihata eylediği gibi; onun emri de kâinatın umun zerrelerine şâmildir. Yani umum zerreler onun tasarrufundadır. işte مُحِيطٌ lafzı adeta onların üstünde: (Semavat ve arzın hududundan çıkamazsınız ve çıkamayacaksınız!) âyetinin mealini tilavet ediyor, ve فَاَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَم وَجْهُ اللَّهِ Yani: "Hangi cihete yönelirseniz yönelin, her yanda ve her yönde Allahın ilim ve kudretinin tasarruf yüzleriyle karşılaşacaksınız!" âyetin mealini okumaktadır.

Amma بِالْكَافِرِينَ nin başındaki ب nın taalluku ise, remz eder ki; onların firar edip kaçtıkları şeyin; dönüp dolaşıp devrettiler, amma yine gelip onun içine düştüler., ve dolayısıyla atılan bela oklarına hedef olmuş oldular.

Amma بِالْكَافِرِينَ ile tabiri, münâfıkların hali şu âyetteki temsilin ayinesiden açıkça gösterilip göründüğüne işarettir. Yani tâki, dinleyicinin zihni temsilin ayrıntıları içerisinde tevağğul ile içine batıp maksadı unutmasın. Hem remizdir ki; teşbih ile halleri ibraz edilen kimsenin temsildekinin haline benzerliği o dereceye ulaşmış ve aralarındaki mesafe o kadar daralmıştır ki; nerede ise, benzetilen ile benziyen ikisi beraber ve yanyana görünmekte olup, hakikat ile hayal birbirine katılmış ve girmişlerdir.

Hem yine بِالْكَافِرِينَ ile yapılan ta'bir; kalblerinin karanlık vaziyetine şöyle ima eder ki; vicdanları kendilerini işlemiş oldukları kusur ve cinâyetlerinden dolayı muazzeb etmektedir. Zira insan cinâyetinin cezasını gördüğü zaman vicdanı istirahat eder.