Makale 13: Bediüzzamanın fihriste-i makasıdı
Volkan Gazetesi
Sayı: 83-84, Sayfa: 2-3
11 Mart 1325
24 Mart 1909
-Dağ Meyvesi Acı da Olsa Devadır.-
Bediüzzaman Kürdî'nin Fihriste-i Makasıdı ve Efkârının Programıdır
Ey şu müşevveş sözlerimi temaşa eden zat! Gayet dikkat ve muhakeme ile mütalâa et. Yoksa sathî nazardan hasıl olan sû-i tefehhüm ve zannınızı helâl etmem. Sen de atla da, okuma.
İfadâtım zekilere hitaptır. İşaret kâfidir. Benim mekteb-i edebim Kürdistan'ın yüksek dağları olduğundan, kusurumu ümmîlik ve acemiliğime bağışlamak mukteza-yı mürüvvettir.
Ben ki; İslâmiyet'e, maarif-i İslâmiye'ye, ulemaya, talebeliğe ve Osmanlılığa ve hilâfete ve İttihad-ı Muhammediye'ye ve Kürdlüğe intisabım cihetiyle, şu sıfatlardan neşet eden devair-i mütekatıa gibi cemiyetlerin mültekası olduğumdan ve her bir heyet-i ictimaiyenin cism-i nâmî gibi tenbihe muhtaç olan ukdetü'l-hayatiyesinde mündemic istidâdâtı fiile çıkarmanın muharriki ve mukizi meylü't-terakkî olduğundan, o ukde-i hayatı mütenebbih etmek ve meylü't-terakkîyi faaliyete sevketmek için her bir heyete mahsus birer fikrim vardır.
Birinci Madde: Âlem-i İslâmiyet'in ukde-i hayatiyesini tenbih ve temin ve meylü't-terakkîsini faal etmek için adalet ve meşveretten ibaret olan meşrutiyetin mehaz ve menbaını, ezel ve ebed şanında olan kanun-u ilâhiyenin şârihi olan mezahib-i erbaayı ittihaz etmektir. Zira milyonlarla dâhilerin ecr-i ahiret için istinbat ettikleri bahr-i umman gibi mesail-i şer'iyeye kanaat etmeyip, Avrupa'ya ahkâm ve ahlâkta dilencilik ve izhar-ı fakr etmek din-i İslâm'a büyük bir cinayettir. Meşrutiyette hâkim kanun olduğundan, bu kanun libas-ı milliye-i İslâmiyeyi giymeli. Tâ ki asabiyet-i maneviye onun riyasetine karşı cevab-ı red vermesin. Meşrutiyette şeriat-ı garra hükümferma olduğu halde, üç şecere-i zakkumu kökünden ihrac edecek ve üç şecere-i tuba zemin-i meşrutiyette neşv ü nema bulacak ve dal-budaklar açacaktır. Zakkum şecereleri; dinsizlik, iftirak ve nifak ve zünub ve mesavi-i medeniyet ve hakkımızda şematetli olan zann-ı fasid-i ecanibdir. Ve tuba şecereleri; ruhanî manyetizma ile ittihad-ı amme ve inbisat-ı şeriat cihetiyle terakkî ve tenezzüh-ü din ve nokta-i metin-i dîne istinad, meşrutiyet sebebiyle ikbal-i istikbalimizdir. Hem de anâsır-ı gayr-ı müslime meşrutiyetin devamına mutmain olacaktır.
Cemi kuvvetimle derim ki: Hiçbir hakiki mehasin-i medeniyet yoktur ki, İslâmiyet, sarahaten veya zımnen veya iznen onu veya daha ahsenini mütekeffil olmasın. Amma vâesefâ ki; çocuk (n1) aldatıcı mesavi-i medeniyeti, çocuk tabiatlı bazı ehl-i heva ve heves mehasin zannederek, tutî gibi en evvel onu taklid ettiler. Hem de meşrutiyet şeriatın abd-i memlûküdür, ondan gasb olunmaz. Dikkat isterim ki, şeriat ile hiç münasebeti olmayan o müdhiş istibdat-ı zalimane, sırf milleti aldatmakla bir münasebet-i mevhumeye istinad ile ol(?) kadar dahil ve hariç muhacemâta karşı bu kadar zaman kendini muhafaza ettiğinden, şimdi asıl şeriatla münasebet-i hakikisi olan meşrutiyetin bekası bu kuvvet-i âliyeye istinad etmek zaruridir.
İkinci Madde: Maarif-i İslâmiye ordusunun fırkaları olan ehl-i medrese ve ehl-i tekye ve ehl-i mekteb; ifrat ve tefrit ile birbirini tadlil ve techil ile hasıl ve ahlâk-ı İslâmiyeyi esasıyla sarsan ve âhenk-i terakkiyi ihlâl eden tebayün-ü efkârları ve tehâlüf-ü meşrebleri izale ve efkârı tevhid, meşaribi takrib zaruridir. Nasıl ki cesim bir fabrikayı mutazammın bir kasrın odalarının kapıları birbirine açılır, bir maksada hizmet eder; kezalik mekteb ve medrese ve tekye, teyid-i münasebet ile o kasr-ı âlî-i İslâmiyenin birer açık kapılı odası gibi olmak ve salonu da hükümet olmak lâzımdır. Tâ her biri diğerinin noksanını tekmil ile kaide-i taksimü'l-mesaî tatbik edilsin. Teyid-i münasebet şöyledir ki, mekâtib-i âliyede hakaik-ı İslâmiyeyi berahin ile okutmak ve medreselere de fünun-u lâzıme-i medeniyeyi, eski hükemanın bataklığına bedel, tedris olunmak ve tekyelerde de mütebahhirîn ulema bulunmaktır.
Üçüncü Madde: Devlet-i ilmiyede meşrutiyet-i ilmiye tesis etmektir. Tâ ki, efkâr-ı umumiye-i ilmiye feveran ile ağraz ve enaniyet ve evham ve şübehatı bel' etsin. Zira her bir âlim, kendi fikrini herkese kabul ettirmekle taklid yolunu açmak ve taharri-i hakikatin yolunu seddetmekle bir nevi istibdad-ı ilmiye yapıyor. Elhasıl, istibdat gerek idare, gerek ilimde olsun, semerat-ı sa'yi istihlâkla istikbale istidbar ediyor. İdarede kuvvet kanunda olmalı ve ilimde de kuvvet hakta olmalı. Yoksa istibdat hükümferma olur.
Dördüncü Madde: Talebelik sanat-ı mütenevviasında taksimü'l-mesâi kaidesini medresede tatbik etmekle beraber, ictimaat ile münazara ve müdavele-i efkârdan feveran eden bir nevi efkâr-ı umumiyeyi üstad-ı manevî ittihaz etmektir. Tâ talebelikte ukdetü'l-hayatiye tenebbüh ve meylü't-terakki faaliyete ve meylü't-teceddüt zuhura başlasın. Elhasıl, nasıl ki devlette efkâr-ı amme hâkimdir, müftisi de efkâr-i umumiye-i ulema olmalı. Ve üstad ve muallim de efkâr-ı amme-i talebe olmalıdır. Tâ ki meşrutiyet, mütesaviyen ve mütenasiben cereyan etsin. Şeriatta icma-ı ümmet hüccet-i kat'î olduğundan, efkâr-ı ammenin kıymet ve mevkiini gösterir.
Beşinci Madde: Mürşid-i umumî olan vaiz ve hatibler, hem âlim-i muhakkik olmalıdırlar -tâ burhan ile ikna eylesin, zira tasvir ve tezyin-i müddea müteharrî-i hakikate karşı faidesizdir- ve hem de hakîm-i müdakkik olmalıdırlar -tâ ki bir şeyi terğib veya terhib ile ondan daha mühim şeyi tenzil ve tahfif edip, muvazene-i şeriatı bozmasınlar- ve hem beliğ-i hakîm olmalıdırlar -tâ ki mukteza-yı hâle mutabık ve ilcaât-ı zamana muvafık ve teşhis-i illete münasib söz söylesinler-.
Altıncı Madde: Osmanlılığın meyl-i terakkisini faal etmektir. Şöyle ki:
Bu devletin ma-bihi'l-hayatı ve dini, din-i İslâm olduğundan her bir Osmanlı i'lâ-yı şevket-i İslâmiyeye mükellef ve her bir mü'min i'lâ-yı kelimetullah'a muvazzaftır. Ve bu zamanda "i'lâ"nın en büyük sebebi maddeten terakki olduğundan ve terakkinin en müdhiş düşmanı olan cehalet ve zaruret ve ihtilâfa, seyf-i marifet ve sa'y-i insanî ve ittihad ile din namına cihad edeceğiz. Amma a'dâ-yı haricî, medenî olduklarından fikren galebe çalmak lâzımdır. O cihadı da berahin-i şeriata havale edeceğiz.
Yedinci Madde: Hilâfete dair bir rüyadır:
Alem-i manada Padişah'ı gördüm. Dedim:
-Sen zekâtü'l-ömrü Ömer-i sâni’nin mesleğinde sarf et. Tâ ki meşrutiyet riyasetine lâzım ve biatin manası olan teveccüh-ü umumiyeyi kazanasın.
Padişah dedi:
-Ben onun yolunda gideyim, siz de ol zaman ehlini taklid edebilirsiniz. (n2) Nerede sizde onlardaki kuvvet-i İslâmiyet ve safvet ve ahlâk?
Ben dedim:
-Bizdeki tenebbüh-ü efkâr-ı umumî ve tekemmül-ü mebadî ve vesait ve ihata-i medeniyet, o noktaların yerini tutmakla; hem o noktaları istihsal, hem de netice-i matlub olan adalet ve terakkiyi intaç edebilir. Düvel-i ecnebiyenin adaleti bunu isbat eder.
O dedi:
-Nasıl yapacağım?
Dedim:
-İstibdad, kalb-i memalik olan İstanbul'da kan bırakmadığından, hüsn-ü niyeti gösterir bir şefkat ile meşrutiyeti kansız kabul ettiğin gibi, menfur olmuş Yıldız'ı mahbub-u kulûb etmek için, eski zebaniler yerine melâike-i rahmet gibi muhakkıkîn-i ulemayı doldurmak ve Yıldız'ı darülfünun gibi etmek ve ulûm-u İslâmiyeyi ihya etmek ve Meşihat-ı İslâmiyeyi ve Hilâfeti mevki-i hakikisine is'ad etmek ve milletin kalb hastalığı olan za'f-ı diyanet ve baş hastalığı olan cehaleti servet ve iktidarınla tedavi etmekle Yıldız'ı Sürreyya kadar âlâ et. Tâ hanedan-ı Osmanî ol burc-u hilâfette pertevnisar-ı adalet olabilsin. Hem de havaic-i zaruriyeye iktisad et, tâ alışılmış olan israfata iktidarı olmayan biçare millet de iktida etsin, madem ki imamsın!
Birden rüyadan uyandım. Gördüm ki, asıl bu âlem-i yakaza rüyadır. Asıl uyanmak ve hakikat, o rüya imiş.
Sekizinci Madde: İleride tavaif-i mülûk temelleri hükmünde olan anâsır-ı muhtelife kulüplerinin ittihadının temeli ve nokta-i istinadımızın esası olan İttihad-ı Muhammedi'den anâsır-ı gayr-ı müslime tevahhuş etmesinler. Zira mesleğimiz sırf ahlâkî ve dînî olduğundan, onlara faide-i azimeden başka zarar vermez. Hem de muvazene-i devleti muhafaza eden milliyetimiz İslâmiyet'ten başka yoktur. Bizi kendilerine kıyas etmesinler. Zira milliyetleri çoktan vicdanî olan dinlerine galebe çalmış. Hem de onları medenî biliriz. Medenilere ikna ve muhabbetle galebe çalınır. Bahusus, en vahşi zamanlarda bu kadar edyan ve akvam-ı muhtelife ferman-ı 1لاۤ اِكْرَاهَ فِى الدِّينِ ile medeniyet-i İslâmiyede masun kalmıştır.
Ne vakit cemiyetimizden tevahhuş etseler, meşrutiyete adem-i kabiliyetlerini ve vatana hıyanetlerini ve meşrutiyeti muvakkat ve gayr-ı meşru istediklerini göstermiş olurlar. Hem de ecnebiler bu cemiyet-i ahlâkiye ve mürşidaneyi istihsan etmeleri gerektir. Zira, eski zamanda ecnebiler vahşi olduklarından, İttihad-ı Muhammedi onların vahşetine karşı taassup ve husumet göstermeye mecbur idi. Şimdi onların medenileşmeleri ile o mahzur zail olmuştur. Zira, din noktasında medenilere galebe ikna iledir. Ve mezheb ve dinin ulviyetini ve mahbubiyetini fiilen göstermekledir. Söz anlamayan bedeviler gibi icbar ve husumetle değildir. Amma, vâesefa ki; İslâmiyet ve hamiyet namını taşıyan bazı zevzek ve laubalilerin, "Kamerin menfaati, ayyaşlar mehtabında işret etmeye münhasır ve şemsin faidesi, bataklıkta mevadd-ı hasise taaffün etmeye münhasırdır" diyen eblehler, işret ve taaffüne mani olmak için şems ve kamerin men-i tulûuna kalkışmaları gibi en mukaddes ve ulvî olan şeriat-ı garra ve onun hadimi ve en hakikatli ve uhrevî olan İttihad-ı Muhammediye'yi kendi cemiyet-i dünyeviyelerine kıyasen ağraz-ı faside ve metalib-i süfliyeye vasıta etmek gibi bir emr-i muhale ihtimal veriyorlar. Ve şems-i hakikate "püf" ve "üf' ediyorlar. Heyhat! Nerede Süreyya süpürge olur veya üzüm salkımı gibi yenilir?! Cihan arslanları silsile-i şeriatla bağlı olduğundan, tilkinin onu koparmaya çalışması sırf mecnunanedir.
Cemiyetimizin meşrebi, beyne'l-İslâm muhabbetin manasına muhabbet ve husumetin medlulüne husumettir. Ve mesleği, ahlâk-ı Ahmediye (a.s.m.) ile tahalluk ve sünnet-i Nebeviyeyi (a.s.m.) ihya etmektir. Ve rehberi, şeriat-ı garra ve seyfi, berahin-i katıa ve maksadı, İ’lâ-yı kelimetullahtır.
Dokuzuncu Madde: Kürdlerin ihtilâfından zayi olan kuvve-i cesimelerinden istifade etmek için ittihad-ı millî ile efkâr-ı umumiyelerini izhar etmek ve maarif ile o efkârı terakki ettirmektir. Tâ ki, meyl-i terakkileri faaliyete ve ukde-i hayatiyeleri tenebbühe başlasın. Halbuki maarif-i cedideden dört sebebten tevahhuş ediyorlar. —İstizah olunca izah edeceğim.— Bahusus şimdiki bazı gençlerimizin, dinlerindeki lâubâliyane hareketleri daha ziyade milleti tevhiş ediyor. Bu gibi laubaliler meşrutiyete hizmet değil, bilakis meşrutiyete ve millete büyük bir darbe vurarak, tarik-i terakkiyi sedde sebep oluyorlar.
Kürdistan'a maarif-i cedidenin idhaline çare-i yegâne: Hamidiye Alaylarında askerlik münasebetiyle, mekâtibi, medrese nâm-ı melufuyla-, ulûm-u diniye ile beraber fünun-u lâzıme-i medeniyeyi; aşair-i mezkûrenin üç muhtelif nikatında talebenin tayinatının temini ile beraber üç dârü'l-ilim küşad.. ve bunlardan neşet eden Kürd uleması da, ihya olacak medaris-i münderisede Kürdlerin istidatlarına göre tedris-i fünun etmektir.
Kader bana Türkçeyi az vermiş, hattı hiç vermemiş. Dikkatinizle bana yardım ediniz.
2وَالسَّلاَمُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى
Yüz bin defa yaşasın şeriat-ı garra!
Bediüzzaman-ı Kürdî Said
Neşrettiğim "Fihriste-i Makasıd"dan terkettiğinı bir fıkradır.1
Şöyle ki: Zahiren hariçten cereyan eden maarif-i cedidenin bir mecrası da bir kısım ehl-i medrese olmalı. Tâ gıll ü gıştan tasaffi etsin. Zira, bulanıklığıyla başka mecradan taaffün edegelmiş, atalet bataklığından neşet eden ve istibdat sümumu ile teneffüs eden ve zulüm tazyiki ile ezilen efkâra bu müteaffin su, bazı aksülamel yaptığından, misfat-ı şeriat ile süzdürmek zaruridir. Bu da ehl-i medresenin dûş-u himmetine muhavveldir.
2وَالسَّلاَمُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى
Bediüzzaman-ı Kürdî