1-2. GÜN

Saat 04.05’te sabah namazına duruldu. 4.35’te odasına çekildiler.

9.15’te kahvaltıya başlandı. Kahvaltının bitimine yakın şunları söylediler:

BEKLENTİLER, OLUŞUMLAR

Türkiye, zor bir dönemden geçiyor; içte-dışta milletimize kötülük yapmak isteyenler var. Ülkede farklı güçler iktidar savaşı veriyorlar. Ama Allah çok halim, çok sabrediyor, mühlet veriyor. Hz. Ebu Bekir, bazı olup-bitenler karşısında, “Mâ ahlameke – Ya Rab, ne kadar çok halîmsin!” derdi.

Abdülhamid idaresine karşı çıkan bazı aydınlar için, mühim bir zat, “Bazı münevverler bir istibdadı hissetmişler ama, oklarını yanlış yere tevcih etmişler” buyuruyor. O dönemde, bir grup aydının Türk dünyasına; İslâmcı denilen aydınların ise, daha çok İslâm dünyasına yöneldiği görülüyor. Bilmem ki kim isabet etmiş.?

Bazı Müslümanlar, hattâ bazı hakikatâşina kimseler, gelecek hakkında verilen bazı beşâretleri, çok defa, sanki kendiliğinden ve birden oluverecekmiş gibi bir beklenti içine girerler. Halbuki, her tekevvün ve her hadisenin bir kısım sebepleri vardır. Meselelere hem iman ve tevekkül zâviyesinden, hem de sosyolojinin kanunları açısından bakmak lâzım. Biri eksik olursa, yanlışa düşülür. Hadiseler belli şartlara ve konjonktüre göre cereyan eder. Meselâ, bir-kaç asırdır Türk toplumunun bir arayışın içinde olduğu görülüyor. Sosyologlar, bir yandan dünyada hâkim olmaya başlayan akımlara bakıyor, bir yandan Türk toplumundaki değişimlere, baş gösteren ihtiyaçlara bakıyor ve gelecekle alâkalı bir takım tahminlerde bulunuyorlar. Burada önemli bir husus daha var; o da bilhassa böyle kader-denk noktalarında, hadiselerin her yöne kayabileceği ve değişimin yönünün çok mecralara çekilebileceği bir zamanda, her şeyin bıçak sırtında olduğu gerçeğidir.. evet bu durumlarda bir rüzgâr, önemsiz gibi görünen bir hadise, her şeyi değiştirebilir. Bazen de sosyologlar, olacakları değil de, olmasını arzu ettikleri şeyleri söyleyip âdeta fitnelere start veriyorlar.

TÜRK DÜNYASI VE İSLÂM DÜNYASI

– Bediüzzaman, ilk döneminde Türkistan diyor, Hindistan diyor, San’an tepesine yöneliyor; sanki yönü daha çok Doğu’ya doğru gibi. Sonraki döneminde ise, sanki güneye, İslâm dünyasına daha çok atf-ı nazar ediyor…

Bazı haberlerinde tashihte bulunmuş. Meselâ, “Ben bir nur bekliyor ve bunu geniş bir sahada, siyaset sahasında ümid ediyordum. Fakat hadiseler beni bil-fiil tekzip etti ve beklediğim nur, iman dairesinde çıktı” diyor. Bir de, meselâ tohumu görür, ağacı haber verirsiniz. Eğer bunu anlamaz ve tohumu ağaç olarak tasvir ederseniz yanılır ve yanıltırsınız. İşte bazı haberlere böyle bakmak lâzım...

İstanbul’a ilk gelişinde Şeyh Bahit’e “Osmanlı Avrupa’ya, Avrupa da Osmanlı’ya, yani İslâm’a hamile. Her ikisi de, vakti geldiğinde hamlini vaz’ edecek (yani, hamile olduğu şeyi doğuracak)” diyor. Bu, çok önemli bir söz. Bu haberin birinci şıkkı büyük ölçüde gerçekleşmiş. Bu gerçekleşme için gerekli şartlar teşekkül etmiş ve Osmanlı neye hamile ise, onu doğurmuş. Haberin ikinci şıkkı için de gerekli şartlar teşekkül edecek ki, gerçekleşebilsin. İleride Batı büyük bir bunalıma girebilir. Hadiseleri tahlilde, çözüm yolları aramada ve bu türlü düşünce ve değerlendirmelerde Batı aydını Doğu aydınından daha önde. İşte böyle bir bunalım döneminde Batı aydınları arayışa geçebilir. İslâm, faziletli insanlarla temsil edilebilse ona yönelebilirler. Ama, karşılarında daha başka dinleri, inanç sistemlerini görürlerse, bu defa da ona yönelirler. İslâm’ın şimdiki temsiliyle İslâm’a yönelme çok zor görünüyor.

İSLÂM’IN TEMSİLİ VE İSLÂM DÜNYASINDAKİ YÖNETİMLER

– Buyurduğunuz gibi, ziyaretinize gelen bir gazeteci, “Hocam, İslâm’dan bahsediliyor ama, karşımızda Saddam var, Esad var. Bunlar insanları İslâm’dan ürkütüyor” demişti.

Bazı güçler, bu tipleri kasten tutuyor ve onları İslâm’ın temsilcisi gibi gösteriyorlar. Bu itibarla da insanlar, bütün güzellikleriyle temsil edilen bir İslâm görmezlerse, ona yönelme olmaz. Bazılarının ekstradan beklentileri oluyor. Bu da, hiçbir zaman mümkün olmayacaktır. Tarihte de hiçbir zaman olmamıştır. Sonra, insanların rûhen değişmesi uzun zamana vâbestedir.. evet ruhta, düşüncede değişiklik çok zordur. Dünyada böyle bir değişiklik olmadan, mevcut tablodan olumlu bir şey çıkması çok zor.

BASİRET ÜZERE DAVET

– Kur’an-ı Kerim’de Efendimiz’in, “Ben ve bana tâbî olanlar, bir basîret üzere davette bulunuyoruz” dediği buyuruluyor?

“Bu, benim yolumdur. Ben ve bana tâbî olanlar, bir basiret üzere davette bulunuyoruz” diyor. Bu âyetin bir diğer manâsı da, “Ben, bana tâbî olanları bir basiret üzere davet ediyorum” şeklindedir. Bu âyetin geçtiği Yusuf sûresinin mihveri ilimdir. “Her bilenin üzerinde bir bilen vardır” âyetinde de hem bir hakikatin ifadesi, hem de bir tembih ve ikaz söz konusudur. Davetin basiret üzere olması gerektiği gibi, davette ilmin önemi de, üzerinde durulmaya değer bir konu. Ayrıca, kimse, ilmine güvenmemeli; ve kendinin üstünde bir bilen olduğunu kabullenmeli. Rivayetlerde, Hz. Musa gibi ülü’l-azm bir peygamberin, Hz. Hızır’la seyahatine sebep olarak, içinden, acaba kendinden daha âlim birinin var olup olmadığının geçtiği belirtilir. Allah da (c.c.), onu Hz. Hızır’a gönderir ve bulunduğu âlemin ya da buudun dışında, daha başka âlemlerin, buudların, dolayısıyla da ilmî derinliklerin var olduğunu gösterir. İhtimal, Hz. Musa’nın (a.s.) misyonu gereği, böyle bir seyahatten de geçmesi gerekiyordu. Bir kitapçıkta (Kur’an’dan İdrake Yansıyanlar) yer aldığı üzere, Hz. Musa tamamen maddeci bir kavme gönderilmişti. Firavun’un sarayı gibi yine maddeci bir ortamda yetişen bu yüce Nebi, kavminin ruh terbiyesinden geçmesi için, kendisinin de melekûta açılması gerekiyordu. Her peygamber, gönderildiği kavmin bir prototipi gibidir; onun husûsiyetlerini taşır. Kavmine vermesi gerekenleri önce kendinde duyacak, kendinde yaşayıp tecrübe edecek ki, sonra onları kavmine samimiyet ve tam bir itmi’nanla aktarabilsin.

MÜELLİFİNİN MESNEVÎ’DE TEMESSÜL EDEN RUHÎ SEYAHATİ

– Buna benzer bir seyahati Mesnevî’de görüyor muyuz?

Fırtınalı bir seyahat. Bu seyahati, belki hayatının başından beri yapmış. Kendisinin de, kendi potansiyelinin de farkında. Bu potansiyelin harekete geçmesi için fırtınalı bir seyahat gerek. O, kelebek olma yolunda sürekli metamorfoz geçiren bir yusufçuk gibi, kademe kademe kendi metamorfozunu yaşamakta. Ve, bu vetirede, misyonu gereği gelmiş-gelecek bütün muhataplarına ne vermesi gerekiyorsa, hepsini kendinde hissediyor, tecrübe ediyor, sonra da kaleme alıyor. Yazdıklarından o kadar emindir ki, sürekli notlar düşüyor, sözlerinin, yazdıklarının siyak ve sibakına (öncesine ve sonrasına) göre, yeni yeni pınarlar açıyor. Çok emin konuşuyor; çok üstün bir gayret içinde bulunuyor ve yakaladığı her gerçeği hakka’l-yakin seviyesinde yakalamışçasına çevresine güvenle sunuyor.

KUR’AN’DA VE MESNEVÎ TÜRÜ ESERLERDEKİ TEKRARLAR

– Kur’an’da olduğu gibi, bu zâtın yazdıklarında da tekrarlar var diye tenkidde bulunanlar, acaba bu noktayı kavrayamadıkları için mi bu tenkidi yapıyorlar?

Anlayamıyorlar. Tekrar diye serrişte edilen hususlar tam tekrar değildir. Hakikatlerin, yere, zamana, mevzuya ve muhataba göre bir yanının, bir buudunun takdimidir. Sonra, mesele çok mühimdir. Üzerinde tekrar tekrar durulması gerekir. Tekrar gibi görünen yerleri bile her gün dönüp dönüp okusanız, hiç usanç vermez. Her defasında kalbinizde, zihninizde yeni bir ufuk, yeni bir kapı açar. Çok büyük bir mimar, çok büyük bir beyin yapıcı. Buna rağmen ben, sadece onları okuyun iddiasında hiç bulunmadım. İmam-ı Gazâlî de okunmalı, başkaları da okunmalı. Bir zaman, gözü sadece İmam-ı Gazâli’yi görürken, daha sonra tavsiyem üzerine Nurları okuyunca, “Artık İhya’yı elime almak gelmiyor” diyen biri gibi davranmadım hiç. Belki içinde bulunduğu şartlar gereği cebr-i mutavassıt içinde görünen İmam-ı Gazalî’yi yer yer kalbimden tenkid ettiğim, “Ey koca İmam, böyle denir mi?” dediğim olmuştur. Mevlânâ’nın çok sözlerini hazmedemediğim olmuştur. Benim gibi akideye çok önem veren birinin, Muhyiddin-i Arabî’yi hazmetmesi de zordur. Fakat, burada, Efendimiz’i bütün peygamberlerin önüne koyarken, nasıl Hz. Musa’yı, Hz. İsa’yı görmezlikten gelme hata ise, aynı şekilde, İmam-ı Gazâlî’yi de, Mevlânâ’yı da, Muhyiddin-i Arabî ve emsallerini de görmezlikten gelmek de öyle bir hatadır. O zat, İmam-ı Rabbanî için “üstadım” diyor; Mevlânâ’yı husûsî üstadlarından sayıyor; Sahâbe’ye denk olabilecek insanlar aradığında, Muhyiddin-i Arabî’yi zikrediyor ve “Neden, Muhyiddin-i Arabî gibi insanlar, Sahabe seviyesine çıkamıyor? diye kendime sordum” diyor. Bir trafik memuru gibi bizi yönlendiriyor. Fakat onu anlamak ve ondan istifade etmek için, ona çok güvenmek, çok itimad etmek lâzım. Bu takdirde sizi kabûllenir, kucaklar ve vereceğini verir.

10.30 civarında sohbet sona erdi.

***

Hava birkaç gündür olduğu gibi, bugün de çok kapalı ve yağışlı. Kış havası derecesinde de soğuk. Sohbetten sonra, burada bulunan bir-kaç kişi günlük rutin hayatına dönüyor. Hocaefendi de rahatsız olduğu için sık sık dinleniyor. Hastalığının müsaadesi ölçüsünde odasında kendi çalışmalarıyla meşgul oluyor. Bu sıralarda, Kırık Mızrap adlı şiir kitabının 2. cildi olarak yayınlanacak kitabın son tashihlerini yapıyor. Arada çıkıp, odalara geliyor ve şeker rahatsızlığından dolayı mutadı üzere, saat 12.00’de çok küçük ikinci bir kahvaltı alıyorlar.

Saat 13.25’te öğle namazına duruldu ve 13.45’te yemeğe oturuldu. Yemekten sonra oturmadılar ve odasına çekildiler. Biz, yarım saat kadar burada bulunan bir-iki arkadaş Yağmur dergisinin son sayısındaki şiirleri okuduk ve şiir üzerine sohbet ettik.

Saat 17.50’de ikindi namazına duruldu. 18.05’de Hocaefendi namazdan kalktı ve hem sohbet salonu, hem de mescid görevi yapan geniş odada, kaldıkları odanın kapısına yakın yerde duran koltuğa oturdular. Kahve içme esnasında bir soru üzerine, İbn-i Beşiş’e* ait çok anlamlı ve çok derin salât ü selâmdaki “ve’c‘alillâhümme’l-hıcâbe’l-a’zama…” ile başlayan ifadelerin manâsını verdiler: “Allah’ım, Sen’in o en büyük perdedârını (s.a.v.) rûhumun hayatı kıl. O’nun rûhunu hakikatimin sırrı eyle ve O’nun hakikatini benim âlemlerimin toplayıcısı, bütün dünyamın kapsayıcısı kıl!.” Bu ifadelerin ve bu salât ü selâmın sırlarla dolu olduğunu ve üzerinde çok yorum yapıldığını buyurdular.

***

FİRAVUN’UN HZ. MUSA’YA “KÂFİR” SÖZÜNÜN MANÂSI

20.25’te akşam namazına duruldu ve 20.45’te akşam yemeğine oturuldu. Yemekten sonra soru-cevap şeklinde gerçekleşen sohbet şu hususlar üzerinde yoğunlaştı:

– Kur’an-ı Kerim’de, Firavun’un Hz. Musa’ya, “Yaptığın o işi yaptığın zaman kâfirlerdendin veya yaptığını yaptın, sen kâfirin birisin” dediği, buna karşılık Hz. Musa’nın, “O zaman dalâlette idim” cevabını verdiği anlatılıyor. Buradaki kâfirden kasıt nedir?

Kâfirin bir manâsı da nankör demektir. Aslında kelime manâsı örtmek anlamına gelen küfür, bir diğer yaklaşımla kalbin inanma kabiliyetini kaybetmesi veya insandaki inanma istidadının baskı altına alınması demektir. Bahis mevzuu âyette Firavun’un kullandığı kâfir kelimesi “nankör” manâsınadır.

Malûm, Hz. Musa Firavun’un sarayında büyümüş, güçlenip, belli bir yaşa gelince de, bir gün şehirde İsrail Oğulları’ndan biriyle kavga eden bir kıptîye vurduğu yumrukla, kıptî ölüvermişti. İşte Firavun, bunu hatırlatıyor ve “Sen nankörsün, nankörlük yaptın” diyor. Hz. Musa ise, yaptığının nankörlük olmadığını, o zaman, kendisine henüz risalet verilmediği için, risalet verildiği andaki durumuna nisbeten, henüz çizgisini bulmamış olduğunu, kendi zaviyesinden bir değerlendirmeyle ifade buyuruyor...

Efendimiz için “Duhâ” sûresinde, “Rabbin seni dalâlette bulup da hidayet etmedi mi?” denir. Buradaki dalâlet de aynı manâdadır. Yani, “sen peygamber değildin, kitab nedir bilmezdin; henüz şu andaki çizgini bulmamıştın. Böyle iken Rabbin seni seçti ve sana risalet verdi” demektir.

SALİH AMEL

– Salih amel denilince, mutlaka dînî kaidelere uygun amelleri mi anlamak lâzım, yoksa tekvînî şeriata uygun ameller de salih amel kapsamına girer mi?

Salih kelimesinin kendinden türediği fiil, “sa-lü-ha/yas-lü-hu” şeklinde telâffuz edildiği gibi, “sa-la-ha/yas-lü-hu” şeklinde de telâffuz edilir; yani o, sülâsîlerin (üç harfli fiiller) hem birinci, hem üçüncü bâbından gelir. Fesadın, yani bozgunculuğun zıddıdır. Yapılan her işin sağlam, yerinde ve ıslah gayesiyle yapılması demektir. Bu da, hem dînin kaidelerine, hem de Şeriat-ı tekvîniyeye, yani Allah’ın kâinat ve hayat için koymuş olduğu kanunlara uygun davranmakla mümkün olur.

HELÂKE MANİ ISLAH EDİCİLİK

– Allah’ın, ıslah edici bir kavmi helâk etmeyeceğine dair ayetteki ıslah edici olmayı da aynı çerçevede mi değerlendirmek lâzım?

Helâk olmamak veya dünyada da azaptan kurtulmak için, dar manâda Din’e ittibaın yeterli olabileceğini ümid ederiz; Cenab-ı Hak’tan recâmız bu çerçevededir. Ancak, Şeriat-ı tekvîniyenin de emirlerine uymamanın cezası, ekseriyetle dünyada veriliyorsa, ıslah edici olmanın şümûlüne, bu emirlere uymak da girecektir. Yani hayat kanunları neyi gerektiriyorsa, muhtemel ve mümkün musibetler için nasıl tedbir almak gerekiyor, önceden nasıl davranmak, neyi nasıl yapmak gerekiyorsa, öyle davranmak ve öyle yapmak, ıslahçı olmanın gereğidir.

***

Saat 22.30 civarında sohbetten kalkıldı. 22.50’de yatsı namazına duruldu. Namazdan sonra, mûtadı üzere 23.15 sıralarında tekrar salona çıktılar. Sohbete 23.30’da katıldım.

...

Sağ omuzlarında ciddî ağrı olduğu için, doktor bey omuzuna masaj aletiyle masaj yaptı. 24.00’e birkaç dakika kala odalarına çekildiler.