1-7. GÜN

Sabah namazı gittikçe bir-kaç dakika erkene kayıyor. Saat 4.00-4.25 arasında namazı edadan sonra, her zamanki gibi bina, yeniden zahirî planda ve büyük ölçüde sessizliğe gömüldü. Saat 9.30 civarında yapılan kahvaltıdan sonra da, kayda değer bir sohbet olmadı.

***

Saat 11.30 sırasında bir odada oturmuşlar, haberim olmadı. Daha sonra, kendisine hediye olarak gelen gömlek, kazak, fanila, pantolon türü giyecekleri burada kalan birkaç arkadaşa hediye ettiler. Öğleden önce az dışarı çıkıp, bir miktar dolaştım. Öğle namazını müteakip, 14.10 civarında yemeğe oturuldu. Yemekten sonra M. Akif’in Safahat’ından bazı yerleri okudular. Daha sonra, İslâm tarihinde ulemanın şiirle iştigal etmediğinden bahisle, şunları söylediler:

ULEMÂ, ŞİİR VE OSMANLI DÖNEMİNİN FIKHÎ ESERLERİ

İmam Şafiî’, “şiir ulemaya yakışsaydı, Lebid’den daha büyük şairdim” der. Osmanlılarda Bakî ulemadan olup, ömür boyu şeyhülislamlık beklemiştir. Ulema, şiirle iştigali hafif bulmuş ve okuyup, öğrendikleri her şeyi yüksek İslâm telakkisine uygun olarak kullanmıştır. Osmanlı uleması, tasavvufa karşı da kısmen soğuktur. Osmanlılarda bir eksiklik aranacaksa, bunlar gibi şeyler olduğu söylenebilir.

Osmanlılar döneminde yazılmış fıkhî eserler, daha çok ilmihal tarzındadır. Bu cümleden olarak, İbrahim Halebî’nin Mültekâ’sı meşhurdur ve üzerine çok şerh yazılmıştır. Fatih devri ulemasından Molla Hüsrev’in Gurer ve Dürer’i Mültekâ kadar tutulmamıştır. Mültekâ üzerine yazılmış şerhlerden birisi, “Damat Şerhi” diye bilinen Mecmau’l-Enhür’dür.

(Daha önce, bu eserin yazarı hakkında Fasıldan Fasıla’da geçen mühim bir kıssayı okudular:)

Asıl adı Muhammed ibn Süleyman olan bu zat, talebelik yıllarında bir gün gece yarılarına kadar ders çalıştığı esnada bir aralık kapısı çalınır. Gelen bir kızdır. Yolunu kaybettiğini ve yanan başka bir ışık görmediği için, onun kapısını çaldığını beyan eder. Genç talebe, kızı içeri alır. Sabaha kadar dersine çalışmaya da devam eder; ancak bu arada kızın dikkatini çeken bir şey de yapmaktadır: Arada bir parmağını önünde yanan mumun alevine tutmakta ve çekmektedir. Sabah olur, kız evine gider. Bu ev, bir vezir sarayıdır. Kızın anne-babası, geceyi nerede geçirdiğini, başına bir şey gelip gelmediğini sorarlar. Kız, olup biteni anlatır ve bunun üzerine genç talebeyi saraya davet edip, o gece parmağını arada bir neden yanan mumun alevine tutup çektiğini sorarlar. Gencin cevabı ders yüklüdür: “Bir yandan çalışırken, bir yandan da nefsim beni iğvaya yeltendiğinde, parmağımı aleve tutarak, kendisine Cehennem azabını hatırlatıyor ve onu frenliyordum.” Gençten çok hoşlanan vezir, kızını bu gençle evlendirir ve neticede kazanan iffet olur. İşte, Damat Efendi diye meşhur olan bu genç, daha sonra Mültekâ’ya, Damat Şerhi diye tanınan Mecmau’l-Enhür adlı şerhi yazacaktır.

Osmanlı devrinde İmam Birgivî Hazretlerinin de ayrı bir yeri vardır. Zamanının zâhitlerindendir ve Tarîkat-ı Muhammediyye adlı eserine İmam Hâdimî tarafından Berîka adlı bir şerh yazılmıştır.

Osmanlı medreselerinde Arapça, bir ilim dili olarak bütün gramer incelikleriyle çok iyi okutulurdu; fakat aynı derecede pratiği yoktu. Arapça’yı bu şekilde, harflerin özelliklerine varıncaya kadar öğrenmenin bilhassa tefsir açısından önemi inkâr edilemez.

***

Bu arada, seyrek de olsa gelen ziyaretçilerden, Amerika’da bulunan ve fizik üzerine çalışma yapan bir kişi, esir üzerinde bir araştırma yaptığını ve neticede, ileri sürüldüğü gibi, Einstein’ın esirin varlığını reddetmeyip, bilakis Kuantum fiziği açısından onun varlığının zaruriyetinden bahsettiğini söyledi. Bu konuda bazı bilgiler de verdi. Bunun üzerine Hocaefendi, sahası olmamakla birlikte, uzun yıllar önce kendisine sorulan bir soruya verdiği cevabı hatırlattılar ve Asrın Getirdiği Tereddütler’de yer alan bu cevabın son kısmında, esirin varlığı ile, bir hadis-i şerifte geçen, kâinatın şimdiki halini almaya başlamadan önce altında da üstünde de hava bulunmayan “amâ” kavramı çerçevesinde düşünülebileceğini ifade eden bölümü okudular. Fizikçi misafir, şu anda bilim çevrelerinde yaratılışla alâkalı olarak “halka” teorisinden bahsedildiğini, bunun da, Muhyiddin ibn Arabî hazretlerinin, sudan önce var olduğunu söylediği halkaya çok benzediğini ilâve etti. Sohbet bu noktada, Cenab-ı Allah’ın İlim ve Vücud sıfatlarına ve vahdet-i vücuda kayınca, Hocaefendi şu açıklamada bulundular:

VAHDET-İ VÜCUD, ALLAH’IN ZÂTI VE SIFATLARI

Muhyiddin Arabî’ye ve aynı düşüncede olanlara göre varlığın esası vücuddur. Bunlar, Vücudu, diğer Zatî sıfatlar gibi bir sıfat olmaktan çok, Zât’ın kendisi gibi telakki etmektedirler. Böyle olunca da vücud öne çıkmaktadır. Kendileri istiğrak insanları olduklarından, her şeyi Cenab-ı Allah’ta fânî ve Cenab-ı Allah’ı da gerçek var olarak görmüşlerdir. Yazdıklarını da, istiğrak halindeki müşahedelerine dayamışlardır. Onların fikirlerinin hareket sahası âlem-i misal ve melekûttur. O âlemin hususiyetleri bu âlemden çok farklıdır. Daha önce, bu konulardan anlayan birisi, “neden istiğrak halinde yazdıklarını bu âleme dönünce tashih gereği duymamışlar?” diye sormuştu. Ben de: “Bilemeyiz; belki de onlar için bu âlem gerçek âlem değil, bir görüntüler âlemi ve bir gölgedir. Asıl âlemi, içinde cevelan ettikleri âlem olarak biliyorlarsa, yazdıklarını niye tashih etme gereği duysunlar ki?!” demiştim.

Muhyiddin Arabî ve emsalinin vahdet-i vücudunu bir müşahede, bir istiğrak hâli algılaması olarak düşünmezsek, felsefî vahdet-i vücudculuğa gireriz. Bundan da panteizm ve monizm doğar. Vahdet-i vücud ile panteizm veya monizm arasında tam bir zıtlık vardır. Vahdet-i vücud, Allah hesabına kâinatı inkâr eder. Panteizm ve monizm ise vahdet-i mevcud eksenlidirler; kâinat hesabına Allah’ı inkâr ederler.

İmam Rabbânî Hazretleri, varlığın aslının vücud değil ilim olduğunu söyler. Bu konuda Üstad’ın ne düşündüğünü arkadaşlara sormuştum. Herhalde Üstad’ın yazdıklarına bu zâviyeden bakmadıkları için cevap verememişlerdi. Üstad da, İmam Rabbânî gibi düşünür. İlmî vücudlardan bahseder ve bu ilmî vücudların yaratılmasını, ilim üzerinde İrade ve Kudret’in tecellisi, bu tecelliyi de içinde her şey bir ölçü dahilinde, ama görünmez bir şekilde bulunan bir kâğıda bir ecza sürülüp, kağıttaki görünmezin görünür hale gelmesi misali ile izah eder.

Ehl-i Sünnet, vücudu Zâtî sıfatlardan biri kabul etmiş ve Zât’ın Kendisi olarak görmemiştir. Bu nokta, çok hassas bir noktadır ve üzerinde ceffelkalem konuşulmayacak kadar da nazik bir konudur. Bu sebeple, Vücud, İlim gibi Zatî sıfatlara, “Zatın ne ayrıdır ne de gayrıdır” şeklinde açıklama getirmeye çalışmışlardır. Tabiî bu tür açıklamalar, aslında herhangi bir tehlikeye düşmeden riske girmeme gayesi de taşımaktadır ki, Efendimiz’in (sallâllahu aleyhi vesellem) bu husustaki, “Allah’ın Zâtı üzerinde değil, eserleri üzerinde düşünün” buyurmasının esprisi de bunda yatmaktadır.

***

Öyle-ikindi arasında, bitirmiş oldukları Kırık Mızrap adlı şiir kitabının 2. cildinin, basıma esas olacak nüshasını getirdiler. Yaptıkları tashihlerde herhangi bir yazım hatası olup olmadığına bir-kaç arkadaşın bakmasını arzu buyurdular. İkindiden sonra iki-üç kişi, onunla meşgul olundu.

15.45 civarında sohbetten kalkıldı. İkindi namazından sonra sohbet olmadı. Akşam yemeğinden sonra kısa süren sohbet, mü’minin güvenilir olması gerektiği üzerinde başladı. Bu noktada, kendilerine şöyle bir soru soruldu:

KASETLİ İFTİRA HADİSESİ VE ABD’DE KALMA

– Malûmunuz, Hz. Yusuf aleyhisselâm zindandan çıkmadan önce, kendisine yapılan iftiranın gerçek mahiyetinin anlaşılması ve güvenilirliğinin tescili için, meselenin kadınlara sorulmasını arzu buyuruyorlar. Geçen yıl zat-ı âlilerinize yapılan iftira –gerçi, Hz. Yusuf’a yapılan iftira gibi değildi ve mü’min için leke olacak hiçbir yanı yoktu– ile bunun arasında bir paralellik kurulup, burada kalmanızda, güvenilirliğinizin tescil edilmesini beklemek gibi bir gaye de olabilir mi?

O, bir ifk hâdisesiydi. Fakat, yazılıp söylenenlere, ileri sürülen iddialara halk inanmadı. O sırada bizzat iftira sahiplerin yaptıkları anketlerde, halkın % 80-85’inin topyekün yapılan o kampanyaya itibar etmediği ortaya çıktı. Belki sadece, yeni tanıştığımız, diyalog deyip, münasebete geçtiğimiz bazı insanlarda ve bir kısım entelektüel çevrelerde muvakkat bir sarsıntı yaşandı. “Şunun-bunun parası hortumlanıyor” diyemediler. Herhangi bir zaaftan bahsedemediler. Hattâ, medyaya da yansıdı; bazı raporlarda, “karakter zaafı olmayan bir insan” itirafında bulundular. Türkiye’yi özlemediğimi söyleyemem. Benim ikamet ettiğim ve bazı hatıralarımın olduğu yere destan yazmış insanım. Arkadaşlar bazen hediye getiriyorlar. Hepsini dağıtıyorum; bazen giymeden, bazen de az giydikten sonra dağıtıyorum. Ancak, gelirken giydiğim kazağımı ve pantolonumu, Türkiye’nin kokusu gitmesin diye yıkamadım bile. Onları öyle tutuyorum. Ben buraya, kendi irademle ve isteyerek gelmedim. Sağlığımı düşünen bir dostun, benden habersiz aldığı bir randevu üzerine geldim. Kalmam mukaddermiş, ben de kadere teslim oldum. Önemli olan, samimiyettir, Allah’la irtibatın korunmasıdır. Eğer çektiğim bu hicran ve hasretler, bilerek ya da bilmeyerek yaptığım bazı hatalardan arındırma fonksiyonu görürse, o da benim için bir nimet.

DUHÂ SÛRESİ’NDE ÇİLE, İLTİFAT VE İNŞİRAH SÛRESİ

– Duhâ sûresi bir çile suresi gibi görülüp, öyle yorumlanmış fakat, içindeki “Rabbin seni terk etmedi; sana küsmedi de” âyeti, çok büyük bir iltifat ifade etmiyor mu?

Evet, Duhâ suresi, bir çile sûresi olmasına bir çile sûresidir. Zira onda, Efendimiz (sallâllahü aleyhi vesellem)’in ızdırap ve endişelerine telmih vardır, atıf vardır. Aynı zamanda, bu ızdırap ve endişelerin büyüklüğü nispetinde bir de iltifat ve müjde vardır: Evet, “Rabbin seni terk etmedi; sana küsmedi de” âyetinde büyük bir iltifat olduğu gibi, “Rabbin sana verecek ve sen razı olacaksın” âyetinde de büyük beşâret vardır. Bu sûre, temelde bir çile suresi olduğundan, esasen müjde ifade eden “duhâ”, yani kuşluk vaktiyle başlar. Efendimiz’in vazifesinin kuşluğunu müjdeler. Ardından geceyi zikreder. Bundan önceki Leyl sûresi ise, karanlığın her yeri kapladığı gece ile başlar, ardından gündüze geçer. İkisinin neticesinde de rıza vardır.

– Geceden sonra gündüzün, kuşluktan sonra gecenin anılması ile, Duhâ suresinden sonra gelen İnşirah suresindeki “Her zorlukla birlikte kolaylık” ayeti arasında aynı münasebet söz konusudur denebilir mi?

Evet, zaten güçlüğü kolaylık takip eder. Duhâ’dan sonra İnşirah sûresi, ferdî inşirahı anlatır. Çile ve zorluğun ardından kolaylık ve muvaffakiyetin geleceğini, geldiğini müjdeler. Kur’an’ı iyi okumak ve anlamak lâzım. Kur’an, baştanbaşa bir haz ve bir zevktir; bu zevke ermek de bir bahtiyarlıktır.

PEYGAMBERİMİZİ DEĞERLENDİRME

– Bir eserde, “Peygamberimizin şahsının, peygamberliğine en büyük delil olduğu” zikrediliyor; aynı zamanda, O’na Siyer’de anlatıldığı şekilde şahsı açısından değil de, kendisinden çıkan ve etraf-ı âlemi kuşatan İslâm ağacı, İslâm medeniyeti nokta-i nazarından bakılması tavsiye ediliyor. Farklı gibi görülen bu iki mülâhazayı nasıl te’vil etmek lâzım?

O’nun şahsı da çok parlaktır. O, peygamberlik için gerekli bütün sıfatları bihakkın ve en kâmil manâda hâizdir: İmanı, Allah’a itimad ve tevekkülü, kendi misyonuna inancı, insanların nihayette inanacaklarına emniyeti, her bakımdan emin olması, âdeta tebliğ sevdalısı olup, her fırsatı tebliğ adına değerlendirmesi, ümidi, fetâneti ve şekli şemaliyle, en zirvede ve en mükemmeldir. Buna rağmen, bazılarının gözünü, yumurta değil de, kabuğunu kırıp ondan çıkmış tavus kuşu kamaştırır. Bazıları da, Siyer’de gördüklerini tam kavrayamaz ve ihâta edemezler. Bu bakımdan, O’nun âleme neşrettiği nur ve bu nurun ışık saçtığı dünya, kurduğu medeniyet, o zat hakkında Siyer’de verilen malûmat karşısında, yumurtaya mukabil tavus gibidir. Öyle ise, O’nu tam tanımak için daha çok tavusa bakmak lâzım.

Sohbetten sonra yatsı namazı kılındı. Yatsı namazından sonra mutadları vechile, odasına açılan salonda bir müddet daha oturdular. Daha sonra da herkes istirahate çekildi.