1-9. GÜN

Kahvaltıya saat 9.00’da oturuldu ve kahvaltıdan sonra sohbet, soru-cevap faslıyla cereyan etti:

TALÛT’UN ORDUSUNUN NEHİRLE İMTİHANI VE İPTİLÂLAR

–Talût’un ordusu, malûm-u âlîleriniz, nehirle imtihan oluyor. Kur’an-ı Kerim, emre rağmen oradan bir avuçtan fazla su içenlerin devam edemediğini buyuruyor. Bu dökülme, sadece o andaki emri yerine getirmemeden dolayı mıdır, yoksa Uhud’da münafıkların seçilmesi gibi, bir seçme mi olmuştur?

Bir seçme yaşanıyor. Münafıkların ve yola devam edemeyeceklerin, hususiyle de kalblerinde maraz olanların ayrılıp, sağlamların kalması için bir seçme oluyor. Evet, böyle bir seçme olmalıydı ki, daha sonra ordu bozanlık yapacaklar, daha ciddî ve zor anlarda birliği terk edip gidecekler ayrılsın; ileride kuvve-i maneviyeyi kırmaya vesile olmasınlar.

Söz konusu âyette tercih edilen kelime “iptilâ”dır; bir imtihan, bir deneme ve test etmedir. İslâm’ı tercih bir imtihandır. İnsan, Müslüman olur, İslâm içinde daha has yerlere gelir. Bir yandan bunlara seviniriz; bazen de has bir daireye, varlıklı bir insan girdiği zaman endişe ederiz. İşi bozulabilir, servetini kaybedebilir ve geri dönebilir diye korkarız. Allah, kabiliyetsizlere, münafıklara, şahsî çıkar peşinde koşanlara yer olmasın diye, insanı değişik imtihanlara tâbî tutar. Bu tür imtihanın olmadığı zaman yok gibidir. Ne var ki, imtihanın şekli her zaman değişik olur. Âdet-i Sübhâniye böyledir ve böyle işler.

İbtilâdan başka, Kur’an’da bir de “fitne” kelimesi geçer. Bir yazıda fitnenin 17 manâsı olduğu ifade ediliyordu: imtihana maruz kalma, mazeret, çeşitli belâlara uğratılma, iç savaş, anarşi vb fitne mefhumunun içine dâhildir.

İMTİHANDA KAYBETME SEBEBİ OLARAK TEFEKKUHTA BULUNMAMA

–Kaybetme sebebi olarak, meselâ Tevbe sûresinin sonu ve Fetih sûresinde görüldüğü üzere, bazı âyetlerde tefekkuh sahibi olamama zikrediliyor. Bu hususta ne buyurursunuz?

Tefekkuh, işin özünü kavrama, illet-malûl, sebep-netice arasındaki münasebeti görme, kozaliteye göre düşünme demektir. Mülâhazalarını günübirlikçiliğe bağlayanlar, küllî bakıp, küllî düşünemeyenler, küll-cüz’, yani bütün-parça arası gidip gelmesini bilemeyenler, neticeyi de göremezler.

Kur’an-ı Kerim’de tefekkuhun yanısıra, teakkul, tefekkür gibi kelimeler de geçer. Teakkul, aklı kullanma demektir. Kur’an-ı Kerim’de, felsefedeki gibi, başlı başına bir fakülte, âtıl bir lâtîfe olarak akla yer verilmez. Akıl, hep fiil olarak kullanılır. Tefekkür ise, bilme, bildiğini bilme ve bir de bilgiyi kullanma gibi üç buudlu bir faaliyettir. Tefekkürî bir bakış, aynı zamanda tecessüsî bir bakıştır. Bunun zirvesi ise, te’vîl-i ehâdîstir. Te’vîl-i ehâdîs, sadece rüya yorumu demek değildir. Hayatını şuurla yaşayan, her hadiseye sebep-netice çerçevesinde bakabilen, her şeyden bir manâ çıkarmasını bilen ilhama açık ruhlar, te’vîl-i ehâdîsin üveykleridirler. Batı düşüncesinde tarihe ve hadiselere tek yönlü bir akış olarak bakılır; su akıp gittiği için, bir ırmakta ikinci defa yıkanılmaz denilir. Hadiseler akıp gitmektedir. Fakat, ayniyete yakın bir misliyet içinde akıp gitmektedir. Bu bakımdan, her hadisenin bir de perde gerisi, hikmeti, birbiriyle münasebeti, sebep ve neticesi vardır. Meselâ, şu masada, kim nereye oturuyor, nasıl davranıyor, sürahiler, termoslar nasıl diziliyor, bunları tefahhus ve tecessüsle gözleyen, hayatını duyarak yaşayan bir insan, bir-kaç günlük bir müşahedeyle, bunlardan bile yanıltmayacak manâlar çıkarabilir ve kesin denebilecek neticelere varabilir. Bu da, bir çeşit firâsettir.

Sohbet, daha sonra bir takım şahsî sorularla devam etti ve 11.00’e yakın sona erdi.

***

Öğle namazı mutad vaktinde kılındı ve yemeğe oturuldu. Sohbet, Müslümanların burada karşılaştığı bazı sorular çerçevesinde cereyan etti.

İSLÂM’I AMERİKA’DA ANLATMA

–Buradaki Müslümanların, herhalde en fazla karşılaştığı soru, kadın meselesi ve İslâm ceza ve miras hukukunun serrişte edilen bir-kaç meselesi olsa gerektir. Bu bakımdan, İslâm’ı burada anlatırken nereden başlamak lazım?

İslâm’ı, hey’et-i umumiyesi içindeki cüz’lerini, bunların birbirleriyle olan münasebetlerini ve her birinin bütün içindeki yerini nazara alarak anlatmak lazımdır. Belki önce, imanî meseleleri anlatmak gerekir. Ne var ki, İslâm’ı sadece bir inanma meselesi olarak görüp öyle anlattığınız zaman, ona, hayatla alâkası olmayan bir din imajı vermiş de olabilirsiniz. Buna mukabil, onu sadece muamelat yanıyla anlatmak da, onu beşerî bir sistem gibi algılamaya yol açar.

Kur’an-ı Kerim’de, Efendimiz’e (sallâllahü aleyhi ve-sellem) sorulan pek çok sorulardan bahsedilir ve bunların cevapları verilir: “Sana soruyorlar...” diye başlayan bu âyetlerde, meselâ, “Sana ruhtan soruyorlar... Sana hilâllerden soruyorlar...” denir. Cevap da, her zaman mutlaka sorudaki maksada göre değil, sorana faydalı olacak şekilde gelir. Meselâ, Efendimiz’e, “Neden bu ay böyle büyüyor, küçülüyor? Dolunayken, her gün bir yanı âdeta kemiriliyor, iyice görünmez hale geldikten sonra tekrar büyümeye başlıyor?” diye soruyorlar. Efendimiz (sallâllahu aleyhi ve-sellem), buna bugün bilimin yaptığı gibi, “ay, dünyanın bir uydusudur. O, dünyanın etrafında, dünya da güneşin etrafında döner. Bu dönüşte, güneşin ışığı aya derece derece yansır. Bu yansımaya göre de o, her gün değişik büyüklükte görülür” diye cevap verseydi, bu bilginin onlara hiç faydası olmayacaktı. Hattâ, kafaları karışacak, belki inanmayacaklardı da. Kur’an-ı Kerim, bu soruya, ayın hareketlerinin hayatımızdaki yeri, önemi ve ifade ettiği manâ açısından cevap verir ve “Ayın o halleri, insanlar ve hacc için bir takvimciliktir” buyurur. Yani, “Ayın hareketlerine göre zamanı, ayları, yılları ayarlar; hacc günlerini bilirsiniz” der ve meseleyi, o hareketin faydası ve fonksiyonu nokta-i nazarından ele alır. Ruh konusunda da, “Ruh nasıl bir şeydir? Yer kaplar mı? Ağırlığı var mıdır? Niye görülmüyor?” mülâhazalarıyla sorulan ve bu yanıyla da insanı çok ilgilendirmeyen bir soruya da, Üstad’ın tefsiriyle, “Ruh, zîşuur bir kanun-u emrîdir” diye cevap verir. İslâm’ı anlatmada bunlar da bize ışık tutmaktadır.

İslâm’ın usûlü vardır; bir de bu usûle dayalı fürûu vardır. İman esasları usûldür, bunların üssü’l-esası da Allah’a imandır. Diğer iman esasları, Allah’a imanın lâzım-ı gayr-ı müfârıkı, yani onsuz düşünülemeyecek levâzımıdır. Bu noktada, meselâ, haşir akîdesini anlatırken, 10. Söz’de olduğu gibi, meseleyi Allah’a bağlayarak, O’nun isimlerinin tecellisine oturtarak anlatmak, hem gerekli hem de faydalı olan bir yoldur. Bu da, tabiî ki önce Allah’a inanmayı ve O’nu isim ve sıfatlarıyla tanımayı gerektirir. O halde önce, her bakımdan ağırlık verilmesi gereken Allah’a iman, O’nu tanıma ve belli bir marifet noktasına ulaşmadır.

Allah’a iman, arz etmeye çalıştığım gibi, diğer iman esaslarına inanmayı da gerektirir. İman esaslarına göre, İslâm’ın şartları füruâta girer. İslâm’ın şartlarına göre, diğer ahkâm füruâta girer. Bir örnek: Henüz başını örtmeyen bir kadın, bir müftüye gidip, “ben başımı örtemiyorum; hacca gitmek istiyorum, ne yapayım?” diye sorar: Müftü efendi, “boşuna yorulma; başını kapatmadıkça, haccın kabul olmaz” diye cevap verir. Halbuki, hac ayrı bir ibadettir, başın kapatılması ayrı bir emirdir. Birinin yapılmaması, diğerinin yapılmamasını gerektirmediği gibi, şartlarına riayet edilerek yapılan bir vazife, diğerinin kabulüne mani olmaz. Kaldı ki hac, İslâm’ın beş şartındandır. Başı örtme ise, bu beş şart içinde olmayan bir emirdir. O kadın hacca gider, bir şartı yerine getirmiş olur ve büyük ihtimal, bundan sonra da gönülden Allah’a yönelir. Maalesef, bu hususlar yeterince idrak edilemediği için büyük hatalar yapılıyor. Başı örtme emri, Efendimiz’in peygamberliğinin 18 veya 19. yılında ve Medine döneminde gelmiştir. O zamana kadar böyle bir emir yoktu ve Müslüman kadınların başları kapalı değildi. İçki, üç merhaleli olarak yasaklanmıştı. Bedir ve Uhud şehidlerinden belki pek çoğunun kursağında, şehid olduklarında içki vardı. Hattâ, içki yasağı gelince, bazıları bu şehidlerin durumu ne olacak, kursaklarında içki ile gittiler diye endişeye düşünce, “Allah, o önce yaptıklarınızdan dolayı imanınızı, yani o zamanki amellerinizi, kazandıklarınızı zayî edecek değildir” âyetiyle onları rahatlattı. O dönemde, zihinler ve kalbler hazırlana hazırlana tebliğ yapılmış ve ahkâm vaz’ edilmişti.

Bu, İslâm’ı anlatmada dikkat edilmesi gereken hususlardan biridir. İkinci olarak, bazı kaidelerin, bütün içindeki yerini göstermeden, kendine has manâ ve fonksiyonuyla anlatılması, anlatılsa da, inandırılması zor olabilir. İman, ibadet, ahlâk, hattâ toplum ve iktisad esasları ve değerleri üzerine kurulmamış bir yapıda, İslâm’ın, bazılarınca serrişte edilen yanlarıyla işe başlarsanız inandırıcı olamazsınız. Böyle durumlarda, aynen Kur’an’ın yukarıdaki hilâl ve ruhla ilgili sorulara verdiği cevaplarda yaptığı gibi yapmak lâzımdır. O meseleleri, şahıs, zemin ve şartlar planında, o şahıs, zemin ve şartlara en uygun düşecek şekilde cevaplamak gerekir. Yerine göre, “bu hususu şu anda konuşmayalım; konuşsak da, kalb ve zihin tatmin olamayabilir” demek; yerine göre de, o meselenin o an için anlaşılabilecek yanlarını nazara vermek icap eder.

BİR TARİKAT VARTASI OLARAK EVRADI FARZ VE SÜNNETE TERCİH ETME

– Telvihat’ta dikkat çekildiği gibi, ehl-i tarikatın vartaya düştüğü noktalardan birisi de, herhalde bu noktada oluyor; yani, kendi evradını okumaya gösterdikleri dikkati, sünnet ve farzlar konusunda göstermeyebiliyorlar.

Telvihat’ta bu husus, tarikatın vartalarından olarak anılıyor. Bu, bir manâda herkes için de söz konusu olabiliyor. Meselâ, bazı arkadaşlarla paylaştığımız virdler var. Nefis buradan bir girdi yaparak diyor ki: “Bunu okumayı nezrettin, dolayısıyla üzerine vâcip oldu. Vaktin yoksa, namazda tesbihatın yerine bunu oku!” Halbuki, namaz tesbihatı Sünnet’le teşrî kılınmış; üzerimize aldığımız virdler ise, nâfile iken, nezirle vâcip hâle gelmiş; onu okuma adına, namaz tesbihatı bırakılamaz. Ona da zaman bulacak, onu da okuyacağız. Evet, bu noktada çok hatalara düşülebilir ve düşülebiliyor da…

VAKİTSİZ EMİR VEYA YASAKLA İMANA ENGEL OLMA

– Ebû Cehil, şair Âşâ’yı da bu noktada kandırıyor değil mi? Yani, önceki misalde Müftü efendinin yaptığı gibi, henüz yapamayacağı bir hükmü nazara vererek, onun imansız gitmesine sebep oldu?

Evet. Âşâ, Cahiliye döneminin büyük şairlerinden. Efendimiz’i duyunca kalkıp geliyor. Ebû Cehil onun karşısına dikiliyor ve onun bazı alışkanlıklarını nazara vererek, “O, şunu yasaklıyor, bunu yasaklıyor” diyor ve bu dev şairi zayıf bir noktasından yakalayıp kandırıyor. O da, “öyleyse gidip, bir sene düşüneyim” diyor. Fakat, ertesi seneye ulaşamadan ölüyor.

***

Mevzû, bundan sonra şiire, şâirlere kaydı ve şunları söylediler:

KUR’AN VE CAHİLİYE DÖNEMİ ŞÂİRLERİ

İmrü’ül-Kays, Câhiliye şâirlerinin en büyüğüdür. Bizans’tan bir kıza tutulup, ardından İstanbul’a gitmek için yola çıkar. Fakat Ankara’da hastalanıp ölür. Orada yazdığı güzel de bir şiiri vardır. Câhiliye şâirleri içinde Lebid Müslümanlığı kabûl etmiştir. Hz. Ömer efendimiz, hilâfeti zamanında kendisinden bir şiir yazmasını istediğinde, “Bakara” sûresini yazıp gönderir ve müslümanlığından sonra, Kur’an varken, şiir yazmaktan vaz geçtiğini ifade eder. Öyle ki kızı, Muallâkât-ı Seb’a içinde Kâbe’de asılı bulunan bir şiirini indirir. Kadın şâirlerden Hansâ da aynı şekilde davranmıştır. Cahiliye döneminde ölen kardeşi için, o zaman çok içli bir ağıt yazmış bulunan bu müstesna kadın, Müslüman olduktan sonra, Kur’an varken şiir yazmayı bırakmış; oğulları İran’la yapılan savaşlarda şehid olmuş, fakat metanetini koruyarak, tek bir ağıt yazmaya gitmemiştir.

***

Bunun ardından, sözü şiirle ilgili, fakat bir başka noktaya getirerek, şunları söylediler:

ÜSTAD’DA İLHAM VE MÜKTESEBAT

Üstad’ın, çok büyük bir müktesebâtının olduğu görülüyor. İlham sahibi olmak, müktesebâtı olmamayı gerektirmez. Çünkü, okuyarak öğrenilecek hususlar, ilhamla alınmaz. Üstad, eserlerinde va’z ediyor gibi irticâlî konuşuyor. Müktesebâtını da öylesine rahat kullanıyor ki, hayret etmemek mümkün değil. Meselâ, “yanık bir şâir” diye tavsif ettiği Niyazî-i Mısrî’den çok rahat ve yerinde iktibaslarda bulunuyor. “Her gün bina-i ömrümün bir taşı düştü yere / Can yatar gafil, binası oldu vîran bîhaber” diyor. Niyazî-i Mısrî’nin Divanını okumadan bu yazılmaz, ilhamen alınmaz ki! “Fenâ ve fânî bir adam” diye, ismini anmadan Tevfik Fikret’ten iktibasta bulunuyor; Namık Kemal’den de iktibasları var. Demek, bütün bunları okumuş. Sonra, görmez misiniz, 19. Mektup’ta, hem de yer aldığı kitapları da zikrederek, ne kadar çok hadise yer veriyor. Bunların hepsi sahih olmayabilir; ama orada Hadis Usulü adına ne ölçüler vaz’ediyor: “Sahih olmaması, manâsının yanlış olmasını gerektirmez” diyor. Mütevâtir bi’l-manâ’ya dikkat çekiyor. Onun bütün müktesebâtı, ilk dönemine dayanıyor. Daha sonra yanında, misyonu gereği sadece Kur’an’ı bulunduruyor. Bunu, kendisine sorulan bazı sorulara cevap verirken de belirtir: “Şu kadar senedir yanımda Kur’an’dan başka kitap bulundurmuyorum.. bu meselenin aslını tam olarak bilmiyorum, fakat şu kadar diyebilirim ki…” vs.

EHL-İ KİTAB ÜZERİNE ÇALIŞMAYA TEŞVİK

Sohbet, 15.30 civarında bitti. 18.00 sularında ikindi namazı eda edildi. Namazdan sonra, bir miktar oturdular. Kur’an’da Ehl-i Kitab’ın nasıl ele alındığı konusunda ciddî bir çalışma yapılmasının iyi olacağını, aynı hususla alâkalı hadis-i şeriflerin de taranabileceğini, ilgili âyetler ve hadisler ele alınırken, sübût-u kat’înin yanı sıra, delâlet açısından sübûta, yani âyetlerin kesin olarak kimlerle, ne ölçüde ve hangi şartlarda alâkalı bulunduğunu tesbite dikkat etmenin de lüzumunu, hattâ bu çalışmanın, “Sizden öncekilerin gittiği yoldan adım adım gideceksiniz…” hadisinin mazmununca, İslâm tarihine ve Müslümanların dününe, bugününe de ışık tutacağını, Ehl-i Kitap’la ilgili âyetlere kendimizi de muhatap kabûl etmemizin gerektiğini izah buyurdular.

***

Akşam namazından sonra, akşam yemeğine ve sohbetine de katılamadım.