1-8. GÜN

Sabah namazı ve sabah yemeği her zamanki vakitlerinde ifa olundu. Kahvaltıdan sonra kayda değer bir sohbet olmadı. Saat 11.30 sıralarında odaya teşrif buyurdular ve bazı üzücü hususlarda dert yandılar.

13.30’da Cuma namazına başlandı. (Hanefi mezhebinde 3 kişi ile cuma caizdir.) Namazda imam, hicret konusunda hutbe okudu. 14.15 civarında öğle yemeğine oturuldu.

Yemekte sohbet, soru-cevap şeklinde cereyan etti:

HİCRET’TE MEBDE’DEN MÜNTEHAYA MESAFE

– Namazda okunan hutbede, hicretle ilgili olarak müşahhastan mücerrede çok güzel bir geçiş vardı: Mebde’den müntehâya mesafenin insafsızlığı, yoldaki gulyabaniler... Buradaki mesafe, hicretin başladığı yer ile bittiği yer arasındaki mesafe midir, yoksa hicretten nihaî hedefe uzanan mesafe midir?

Çekilen ızdırap ve sıkıntı, hedefin büyüklüğü ile mebsûten mütenasiptir (doğru orantılı). Meâlîye ulaşmak için, kalbî ve rûhî hayata açılmak gerekir. Orada ifade edilmesi gereken bir husus daha vardı: Hadis-i şerifte, “Muhacir, günahlardan hicret edendir” buyurulur. Nefisten rûha, cismânî hayattan kalb ve rûhun derece-i hayatına hicret. Böyle kalbî ve rûhî seyahatle maddî hicret arasında zorluk ve keyfiyet bakımından herhangi bir fark yoktur. Her ikisinde de, mebde’ ile müntehâ arasındaki mesafe çok uzundur; yolculuk da çok zordur ve çok meşakkatlidir. Ama kalbinde böyle bir yolculuğu duymayan, böyle bir yolculuğa hiç çıkmamış insan, hep düz bir Müslüman olarak kalır ve hadis-i şerifte belirtilen hicretin ne olduğunu asla anlayamaz.

Hicret, insanlık tarihinin en önemli realitelerinden biridir. O, Sahâbe-i Kirâm ve Havârî efendilerimizde en üst seviyede temsil edilmiştir. Bugün de onlara yakın seviyede bir hicretin yaşandığı söylenebilir. Ne var ki, bir sahada yaşanan böyle bir hicretin, yaşanması gereken başka sahalarda da aynı noktaya ulaşıldığını söyleyemeyeceğim. Meselâ, Türk işadamları dünyanın her tarafına bu ruh ve bu manâ ile açılmalıydı. Bugün Türkiye, ekonomisi açısından da, içindeki nüfus ve işadamı ağırlığını artık kaldıramamaktadır. Kaldı ki, hemen her yeni medeniyet bir hicret neticesinde kurulmuştur. Bu bakımdan, hicretin ehemmiyeti çok iyi kavranmalı ve onu da böyle yeni bir medeniyet adına ciddî bir cehd ve gayret takip etmelidir.

ÂFAKTA VE ENFÜSTE ALLAH’A SEYAHAT

–Malûmunuz, Mesnevî’de Allah ile kul arasında veya kulun Allah’a yaklaşması adına da yine böyle çok büyük aşılmaz ve bir de hemen çok yakın bir mesafeden bahsediliyor. “Allah’a ulaşman için, önce terakki etmen, genişlemen, sonra bütün insanlığı kuşatacak bir hâl alman, ardından 70.000 (yetmiş bin) perdeyi aşman gerekir. Bunlarda muvaffak olursan, bu defa karşına, aşılması mümkün olmayan ulûhiyet dairesi çıkar. Halbuki kendi içine döndüğünde, O’nu bulursun”, veya buna yakın bir izah var. Bu hususta ne buyurursunuz?

Allah (celle celalühû), bize bizden daha yakındır. Uzaklık, bizim için söz konusudur. O’ndan nâmütenâhî derecede uzak olan biziz. Bunun için de, meselenin akla, idrake yaklaştırılması, sık sık güneş misaliyle anlatılır. Güneş, ışığıyla, ışığındaki renkleriyle, hararetiyle bize bizden daha yakındır. Eğer güneş canlı, şuurlu bir varlık ve ışığındaki 7 rengi onun sıfatları, harareti de şuuru olsaydı, dünyadaki, hattâ kendi sistemindeki her varlıkla tek tek konuşabilir, haberleşebilirdi. Güneşin bu yakınlığına mukabil, biz ondan son derece uzağız. Öyle ki, aradaki bu uzun mesafeyi aşmamız mümkün değildir. Öyleyse, bu mesafeyi güneşi tanıyarak, onunla bize en yakın olduğu yerde, bizdeki tecellileri vasıtasıyla kendi içimizde temasa geçerek, onun yakınlığına ermiş oluruz. Bunun gibi, Cenab-ı Allah, bize bizden daha yakındır. Biz, O’ndan sonsuz derecede uzağız. Aradaki mesafeyi dışarıda aşmamız mümkün değildir; bu mesafeyi ancak içimizde aşabiliriz. Evet, O’nun bizdeki tecellileri vasıtasıyla O’nu bulur ve O’na ulaşırız. Kalbimiz Arş’a denk tutuluyor ve Allah, ahkâmını Arşında tecelli ettiriyorsa, bizi O’na ulaştıracak yolculuğu kalbimizde yapacağız demektir.

Bu yol da çok yakın görünmekle beraber yine de çok uzaktır ve kat’edilmesi zordur. İşte, tasavvufta seyr ü sülûk adıyla anılan yolculuk budur. Bunun seyr ilâllah adıyla Allah’a olan, seyr fillâh adıyla Allah’ta olan kısımları vardır.

Bu yolculukta takip edilmesi gereken yol bir tane değildir. “Mahlûkâtın nefesleri adedince Allah’a giden yollar vardır” denmiştir. Kur’an-ı Kerim’de bunu teyid eden bir âyet vardır: “Bizim uğrumuzda, Bizde (seyr fillâh) cehd edenleri, bu hususta birbirlerine destek çıkıp, işbirliği yapanları Biz, mutlaka değişik yollarımıza erdiririz.” Önemli olan, O’na ulaşmak için yolda olmak, cehd etmek; bunu da bilhassa bugün kolektif bir şuurla yapmak; hicretten sonra da mal, can ve diğer değerlerle cihad etmek, yani uğraşmak-didinmek, bu yolun gereklerindendir. Allah’a ulaştıran bu yolların veya merdivenlerin çokluğu burada karışıklığa yol açmaz. Aksine, çok defa yürümeyi kolaylaştırır.

Büyük cihad, küçük cihad esprisinde olduğu gibi, burada da aynı durum söz konusudur. Bir tarafta hicret-cihad esprisine bağlı yürürken, diğer tarafta evrâd ü ezkârı terk etmemek gerekir. Hz. Ali’nin, Efendimiz (sallallâhu aleyhi vesellem)’den duyup, çok kıymet verdiği Mecmau’l-Ahzâb’da yer alan evrâdı vardır. Bir defasında, onu hiç terk etmeden her gün okuduğunu söyler. “Nehrevan günü de okudun mu?” diye sorarlar. “Evet, Nehrevan günü de okudum” cevabını verir.

***

Sohbetten sonra, Kırık Mızrap’ta yapılan tashihler tamamlandı. Fakat son olarak bir defa daha baktılar. Daha sonra, bir münasebetle, diğer din mensuplarıyla diyaloğun önemi üzerinde şunları buyurdular:

DİN MENSUPLARI ARASINDA DİYALOG KONUSUNDA YAPILANLAR

Yapılanların yanlış olduğunu zannetmiyorum. Aksine, kabule mazhar olduğuna inanıyorum. Dininizi götüreceğiniz insanlarla aranızda bir uçurum varsa, onlara bir şey anlatamazsınız. Evet, kavga ederek hiçbir yere varamazsınız. Efendimiz, Mescid’de Hıristiyan heyetleri kabul ediyor, onlarla görüşüyordu, Fatih, İstanbul’u alınca, hem Rum hem Ermeni Ortodokslara geniş hürriyetler tanıyor ve Fener Patrikliği’ne ekümenlik veriyordu ki, bu, dâhiyâne bir davranış ve tam bir ileri görüşlülüktür. Ayrıca, Osmanlılar’ın takip ettiği dînî müsamahayı da ortaya koyuyordu. Siz, bugün de pek çok Osmanlı şehrinde cami, kilise ve havrayı bir arada görürsünüz.

Bundan sonra, ilki 3 yıl önceki Amerika seyahatinde, ikincisi bu defa gelişte yazılan iki Gurbet şiirini okudular. Ve, sohbet, soru-cevap faslında bir süre daha devam etti:

GECELERDE IZDIRAP

–Gurbet şiirinde, gecenin gündüze tercihi var. Halbuki, pek çok şiirinizde gecelerdeki ızdırabınızdan ve gecelerin bitmezliğinden bahsediyorsunuz?

Gecenin gündüze tercihi, kabzın basta tercihi gibidir. Gece de, kabz da elinizde değildir. İkisi de yukarıdan gelir. Günaha girmez ve sabrederseniz, kabz gibi “gece” de bir açılma rıhtımıdır. Karanlık sıkıştırdıkça, ruh başka âlemlere menfezler arar. Bu, yalnızca rüyalar yoluyla olmaz. Rüya, bu menfezlerden sadece biridir. Ağarmayın ey geceler, isterseniz bundan sonra... Burada bir şey daha söyleyecektim ama, rızâ-yı İlâhî’ye münafî olabilir diye vazgeçtim...

***

Yatsı namazını müteakip, mutadları üzerine salonda bir süre oturdular. Haksızca yapılan bazı tenkidleri Allah’a havale ettiklerini belirttiler. Saat 12.00 civarında odasına çekildiler.