Ali Çolak; Özgürlük ne zaman dönerse o zaman...

Ali Çolak

Zaman, 03.04.2004

Özgürlük ne zaman dönerse o zaman…

Çağımızın büyük sürgünlerinden İspanyol şairi Rafael Alberti, “Dönüşün olanaksız olduğu duygusuna ulaştığınız zaman, gerçekten sürgünde olduğunuzu duyarsınız.” diyordu.

İspanya’yı, iç savaşın sonunda terk etti Alberti. Yirmi dört yıl İtalya’da, on beş yıldan fazla Arjantin’de yaşadı. Otuzuna yaklaşırken ayrıldığı ülkesine, ancak 65 yaşından sonra dönebildi. Uzun sürgünlüğün sonunda, artık İspanya’ya hiç dönemeyeceğini sanmaya başlamıştı. “Korkunç bir şey...” diyordu buna. Çünkü, “Bir ülkeden beş altı yıl ayrıldığında, ülkeyi yitirmeniz bir yana, onunla ilgili fikirlerinizi yitirmeye kadar varırsınız.”

19. yüzyılın, 20. yüzyılın yüz karalarından biridir ‘sürgün’lük. Dünyanın hemen her yerinde düşünürler, şairler, yazarlar, kimi devlet eliyle ve zorla ülkesinin sınırları dışına çıkarılmış, kimi de nefes alabilmek için zoraki doğduğu toprakları ve ‘anadilini’ terk etmek zorunda kalmıştır. Namık Kemal, Ahmet Mithat, Ziya Paşa, Ebuzziya Tevfik, Mehmet Akif, Rıza Tevfik Bölükbaşı, Refik Halid, Hüseyin Cahit, Ziya Gökalp, Nazım Hikmet, Halikarnas Balıkçısı, Abidin Dino, Nedim Gürsel... Dostoyevski, Stefan Zweig, Kafka, Puşkin, Julio Cortazar, Joseph Brodsky, Halil Cibran, Mahmut Derviş, Milan Kundera, Pablo Neruda, Ezra Pound, Yannis Ritsos, Sylvia Plath... ve daha yüzlercesi, yazdıklarından, düşündüklerinden ötürü ülkelerinin havasına, suyuna ve göklerine uzaktan bakmak zorunda kaldılar. Artık geçmiş yüzyılların kaderi olması gereken bu yüz karası, yazık ki çağımızda da ad ve kılık değiştirerek devam ediyor. Ovidius’un dediği gibi, evet “Düşünceyi sürgüne gönderemezler.” ama, nedeni ve adı ne olursa olsun, her sürgünlük, ‘sürgün’ün ruhunda telafisi imkânsız yıkımlar oluşturur ve kat kat acılar biriktirir içinde. Ve sürgünün asla yok edemeyeceği, kaçıp kurtulamayacağı duygu, ‘yalnızlık’tır. Yabancı bir göğün altında, yabancı bir dilin içinde, Afşar Timuçin’in dediği gibi, “Sılayı kendi içinde, yüreğinin derinlerinde bir kuş kafesi gibi taşır” insan ve sürgünlüğünü, “sakat bir çocuğu gezdirir gibi gezdirir”. İnsanı zaten bunun için sürgüne gönderirler, “Kendine yabancı düşsün, kendiyle tersleşsin diye.” Bu yüzden, diyor Afşar Timuçin, “Sürgün, kendini kendinden korumalıdır.”

Nuriye Akman’ın Fethullah Gülen röportajını okurken, ‘sürgün’ kavramını düşündüm uzun boylu. Hocaefendi de yaşadığı gurbet sürecini kimi zaman ‘sürgün’ olarak değerlendirdiğini söylüyor: “Canım sıkıldığı zaman sürgün diyorum. Ve onda da teselli buluyorum kendime göre. Dünyada çok kıymetli insanlar sürgüne uğramıştır. Abdülhamit gibi vatanını seven bir insan bile sürgüne gönderilmiş. Mehmet Akif, Namık Kemal, dünya kadar insan sürgün yaşamış.” Kendisi, halini yalnız sıla hasretinin tutuştuğu, yalnızlığın dayanılmaz olduğu zamanlarda ‘sürgün’ gibi görse de onun yaşadığı da adı konulmamış bir ‘sürgün’ aslında. Kanunî bir engel olmadığı halde, hem sağlığını tehlikeye atmamak için hem de sırf ‘birileri fırtına koparmasın, benim yüzümden huzursuzluk çıkmasın’ diye kendi arzusuyla kendini sürgünde tutuyor. Bağrına taş basıp, sıla hasretini ülkesinden getirilmiş toprakları koklayarak dindirmeye çalışıyor. ‘Ne zaman döneceksiniz?’ sorusuna ise henüz verecek bir cevabı yok. Niye mi? Çünkü o fırtınaları koparanlar, o şantajları tertipleyenler sabırsızlıkla bekliyor, yeni fırtınalar için. O sorunun cevabını ise bütün zamanların sürgünleri adına Victor Hugo vermiş: “Özgürlük döndüğünde ben de döneceğim.”

Hocaefendi’nin sürgünlüğü, ezelî bir sürgünlük aslında. Mevlâna’nın Mesnevi’de anlattığı ‘kamışlıktan koparılmış ney’in hikâyesi... O, bütün yaşamını dünyanın zevklerinden, hatta onları konuşmaktan bile men etmiş. Yunus Emre’nin ‘dertli dolap’ı gibi ‘Derdim vardır inilerim’ diyor ve kendini bildi bileli ‘büyük hakikat’in anlatılmasından başka bir emel beslemiyor. Ve, bile isteye kendini kalabalıklar içinde yalnızlığa, sürgünlere atıyor. Çoğu zaman birlikte ağlayacağı bir yâr–ı vefâdâr bile bulamadan ‘bela–i dertten âh ediyor’. Bu adı konulmamış sürgün biter mi bitmez mi belli değil. Belli olan, Hocaefendi’nin ‘anlaşılmayı’ beklediği... ‘Dertli dolap’ suyunu alçaktan alıp yükseğe dökmeye devam ediyor...