Prof Dr. Naci Bostancı; Özelestiriye davet ediyor

Prof. Dr. M. Naci Bostancı
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Zaman, 19.04.2004

Gülen, Müslüman coğrafyasını özeleştiriye davet ediyor

Fethullah Gülen ile yapılan röportaj çok kapsamlı olmuş; hemen hemen merak edilen her konuya değinilmiş. Akman, bütün görüşme sürecinde, okuyucu adına tüm soruları sorma isteği ile Gülen’in, bünyesi itibarıyla çeşitli sorunlarla boğuşan, manevî olarak ise son derece nazik, hassas varlığını kimi üzücü olabilecek sorular marifetiyle yıpratmama endişesi arasında hassas bir denge kurmaya çalışmış.

Röportajda da vurgulandığı gibi, Gülen’in sevenleri, bağlıları var, onu bir Müslüman bilge olarak görüp anlamaya, tanımaya çalışanlar var, hiç tanımayanlar var, kendisinin derin bir hoşgörüyle karşılamasına, aleyhlerinde olumsuz bir değerlendirme yapmamasına rağmen onu hasım gibi görenler var. Neticede tüm bu çevrelerin ilgilerini, meraklarını, taleplerini karşılamaya yönelik soru ve cevaplardan oluşmuş bir yazı dizisi var karşımızda.

Önder insanlar...

Gülen, kendi ifadesiyle de söylediği gibi, kırk yıldır Müslümanların meseleleriyle uğraşan birisi. Üstelik bu uğraşın insan coğrafyası son derece renkli. Her çeşit insan yanına gelip gidiyor, onu dinliyor ve elbette onun sözlerini kendi durduğu yere göre değerlendiriyor, tartıyor, sonuçlar çıkartıyor. Eğer Gülen akademik hayatın içinde olsaydı, bir ilahiyat fakültesinin akademik söylemi içinde “nasıl anlaşılacağı” kaygısını fazla duymayacağı bir dil ile konuşmakta kendini daha hür hissederdi; ancak hayatın içine girildiğinde, “insanlara faydalı olmak için her meseleyle ilgili olarak onlara ulaşma isteği” ile onların, “içinde bulundukları toplumsal, kültürel, siyasal katmanlarına göre kavrayabilecekleri” bir tarzda konuşmak gerekliliğinin her sözü dikenli bir güzergaha dönüştürme niteliği, çok ciddi bir güçlüktür. Gülen’in, yıllar içinde okumaları kadar ilişkileriyle de oluşmuş çok katmanlı dili, bu güçlüğü önemli ölçüde aşıyor.

Ancak yine de uzun yıllar içinde söylenmiş sözlerden kastı aşan anlamlar, yahut geçmişten yoruma muhtaç ifadeler çıkartıldığında, Gülen’in üzüldüğünü görüyoruz. Bu da yine kitlelerle uğraşan, onlarla diyalog kurmaya çalışan her kişinin başına gelen bir kaderdir. Zaman herkes için akar, herkes zaman içinde değişir; ama sıradan insanlar kendi sözlerini mahrem bir kişisel tarih içinde hatırlarlarken, bu tür “önder” insanlar, sözleriyle adeta kolektif değişimin nirengi noktalarını işaretlerler, o yüzden de her şeyleriyle ayan beyandırlar. Gülen’in çeşitli zamanlarda söylediği sözleri anlamak isteyenlerin, bu sözlerin hemen yanı başına kendi kişisel tarihlerini, uzun yıllar içindeki sözlerini, ilgili tarihin genel iklimini eklemeleri gerekmez mi? Ne de olsa sözlerin bağlamı, ilişkili oldukları dönem dilinin genel repertuarıdır. Gülen, Müslümanlığı zamanın şartları çerçevesinde temsil edebilecek rüşte sahip bir İslam dünyasının olmadığı kanaatindedir.

Terör ve İslam

Gerçekten de bugün “İslam dünyası” kavramı, homojen, tutarlı, fikren istikrarlı bir dünyayı anlatmıyor; aksine çelişkiler ve çatışmalarla dolu bir dünyayı, sadece kimliğinin sınırlarıyla tarif ediyor. “İslam dünyası”nın yokluğu, aynı zamanda modernlik, Batı, cihat, inançlar arası ilişki gibi kimi temel konularda “nasıl davranılacağı”na ilişkin bir otoritenin yokluğu anlamına geliyor; dolayısıyla yapılan tüm değerlendirmeler nihayetinde bir “yaklaşım” biçimi.

Keza Gülen, bir politik yöntem olarak terör ile bir dinî sistem olarak İslam arasına kesin bir çizgi çekiyor. Ladin ile ilgili ise, “hissini hevesini İslam yerine koyan kişi” tanımlaması yapıyor. Politik şartlara dair saldırgan okuma biçimini İslam’a önceleyen bu tavrın teşhisi son derece önemlidir ve bu değerlendirme, “Batı karşısında sevimli bir İslam imajı çizme” arzusuna indirgenemez; aksine, pratikte olup bitenlerden öte, bir sistemin kaynaklarından çıkartılan ve öğütlenen temel referanslarının dile getirilmesidir.

İslam dünyasına özeleştiri

Gülen, eğitim konusunu özellikle vurguluyor ve İslam dünyasına yönelik en karakteristik tanımlamayı “cehalet” şeklinde ifade ediyor. Gülen’in sözlerinin bütününe bakıldığında cehaletin giderilmesi için modern dünya ile sıkı ilişkiler kurulması, ifrattan kaçınılması, tarihen yaşanan konjonktürel dalgalanmalardan sakınılması ve elbette İslam’ın asıl kaynaklarına inilmesi gerekiyor. Bunlar da yetmez; ayrıca sevgi, hoşgörü, tüm inançlara, yaklaşımlara saygılı olma cehaletin giderilmesindeki ahlâkî değerler olarak öne çıkıyor.

Bu tutumun soyut sözlerden öte pratikte karşılığının olduğunun bir örneği, Hz. İsa’nın son saatlerini anlatan ve Hıristiyanlarla Yahudiler arasında tartışmalara neden olan film hakkında söyledikleri. Gülen film ile ilgili, işin ilahiyat boyutundan önce sosyolojik boyutunu vurguluyor ve bu iki dünya arasında gerginlik doğmasının mahzurlarına dikkat çekiyor.

Cahilliğin bir de “özeleştiri” yoksunluğundan kaynaklanan biçimi vardır; fikrî yorumların doğruluğuna iman, kendini yenileme için çok gerekli olan gözden geçirmelere mani olur. Gülen, İslam dünyasında geçmişte özeleştiri olduğunu, bugün ise unutulduğunu söyleyerek “güne” ilişkin temel bir sorunu işaretliyor. Şüphesiz özeleştirinin bugün unutulmasında önemlice bir pay yaşanan şartlara ait. 20. yüzyılda verilen bağımsızlık savaşları, sömürgeden kurtulma mücadeleleri “birliğe ve imana” vurguyu güçlendirdi. Böyle ortamlarda özeleştiri bir tür zaaf olarak görülür ve baskılanır. Gülen’in politikayla ilişkisi soğukkanlı, mesafeli ve partilere ilişkin olumlu yanları öne çıkartıcı bir tarzda. Öyle anlaşılıyor ki, herhangi bir partiye yakınlık duymaktan çok sistem olarak Türk siyasî hayatıyla ilgili.

Gülen’in şikayetlerinden birisi de Hıristiyan dünyasına karşı dostlukla davrandığı için kimilerince misyoner olarak suçlanması, kimilerince de şeriatçı diye yaftalanmaya çalışılması. Bir insan aynı anda hem misyoner hem de şeriatçı olamayacağına göre, bu türden dar görüşlü değerlendirmeler üzerinde bir kez daha düşünmek gerekmez mi?

Röportajın sonlarına doğru anlıyoruz ki, o yalnız bir adam. Dostları, ziyaretçileri etrafında, sohbetler eksik olmuyor; ancak tüm bu çevreyle ilişkisinin hassas, saygılı, hatta bir ölçüde mesafeli dünyası onu kaçınılmaz bir şekilde nihai noktadaki yalnızlığa götürüyor. Kutsalın geleneğindeki usta–çırak ilişkisine ait ancak anekdotlarda aşılabilen mesafe, bir kez daha burada kendini gösteriyor. Öte yandan, eğer bir hayat bütünüyle İslam’a vakfedilmişse, orada birebir ilişkileri mümkün kılacak bir kişisellik de kalmıyor galiba. Bütün bahislerin kendi üzerine kurulduğu İslam, herkesi kolektif anlatısında toparlıyor.

Gülen, hayatı, fikirleri, eğitime katkıları, sohbetleri, sevenleri ve hatta kendi arzusu hilafına oluşan hasımlarıyla Türkiye’nin bir gerçeği. İnsanlar Gülen hakkında ne düşünürlerse düşünsünler, eğer kanaatlerini, –bir ölçüde de olsa– kendi zanları ve fantezileri dışında, Gülen’e ait gerçeklik dünyasındaki verilerle kurmak istiyorlarsa bu röportajdan çıkartabilecekleri birçok sonuç var.