ÖNSÖZ

Fethullah Gülen ile, biri 1995'te İzmir'de, diğeri 2004'te ABD'de olmak üzere iki kez görüşme imkânı buldum. Dokuz yıl arayla yapılan görüşmelerin en belirgin farkı, vatanda ve gurbette olmanın psikolojisini taşıması. Ortak yanları ise birinin memlekette, diğerinin sürgünde verilen ilk mülakat olması, bu açıdan “tarihi” sıfatını hakketmesi.

1995'te Sabah Gazetesi için çalışıyordum. Ama 1985–1993 yılları arasında görev yaptığım Hürriyet Gazetesi'ndeyken böyle bir karşılaşmayı istemiştim. Bu fikri kafama koyan da Genel Yayın Yönetmeni Ertuğrul Özkök'tür. Bir gün bana “Fethullah Gülen diye çok aydın bir hoca var. Onunla mutlaka görüşmelisin.” dedi. Bir görev bana bir kere söylenir, tutkuyla asılırım. O günden itibaren bu görüşme için her yolu denedim. Bir yandan da muhtemel bir “evet” cevabı için senelerce ders çalıştım. Kasetler, kitaplar, onu tanıyanlarla kişisel görüşmeler yaparak, ismi etrafındaki giz perdesini önceden biraz aralamaya gayret ettim. Söyleşi Sabah Gazetesi'ne nasip oldu. O nedenle Ertuğrul Özkök, bana randevu verildiğini öğrenince, “bu röportaj asıl Hürriyet'in hakkıydı” gibi bana şimdi sevimli gelen; ama o zaman meslekî rekabet duygusuyla kızdığım bir düşünceyle, hemen arkamdan Fethullah Gülen ile konuştu. İki gazetede bir gün arayla yayınlanmaya başlayan söyleşileri kıskançlıkla kıyaslayıp, “benimki şahane, onunki zayıf” diye düşündüğümü hatırlıyorum.

Fethullah Gülen ile söyleşmek, o günün Türkiye’sinde “dinci” damgası yeme tehlikesini de beraberinde getiriyordu. Sonradan Gülen'in eşzamanlı olarak Hürriyet'e de bir mülakat vermesinin beni bu konuda yalnız bırakmadığı için isabetli olduğunu düşündüm. Gerçi bugün de “Fethullahçı” yakıştırması yapılabilecek bir ortam var hâlâ; ama benim “bir şeyci” olamayacak kadar özgür ruhlu olduğumu bilenler çoğunlukta.

O günlerde Sabah'ın yazı işleri müdürü, bugünün genel yayın yönetmeni olan Ergun Babahan'dı. Kendisine “Fethullah Gülen'den randevu alacak gibiyim, güzel işaretler var.” dediğimde, “Bunu yap, dile benden ne dilersen” demişti. Söyleşi, 8 gün yayınlandı ve çok ilgi çekti. Ben de ilk kez cemaatle tanışmış oldum:

Memnuniyetlerini dile getirenlerin yanı sıra Hocaefendi'nin bir kadınla asla konuşmayacağını, hatta sol elle çay içmeyeceğini iddia ederek “fotoğraflar montaj” diyenler de oldu. Bunlara o zaman kızmıştım; ama şimdi, “sevenin, sevileni yeterince anlamadığı”nın bir işareti olarak değerlendiriyorum. Bu konuda bir örneğim daha var: Gülen'in yanına girmeden önce bana bir eşarp getiren bir kişiye, “Ben asla takmam bunu. Normalde açığım ve burası da cami değil.” dedim. Daha sonra bu olay Gülen'in kulağına gitmiş ve bana eşarp veren kişiye teessüflerini bildirmiş. Bu kişi “Biz hocayı anlayamamışız.” yorumuyla bunu bana içtenlikle aktardı.

Her söyleşide muhatabımla baş başa kalmak, başarımı sağlayan en önemli etkenlerden biridir. Ama her iki söyleşide de bir erkekle bir kadının her ne amaçla olursa olsun yalnız kalmamaları gerektiğine inanılan bir ortam vardı. Buna, “Hocaefendi'ye neler sorulacak” gibi samimi bir merakı da eklersek, bize mutlaka eşlik etmek isteyenlerle nasıl bir sıkıntı yaşadığımı tahmin edersiniz. Bu sorunu, İzmir'de, açık bırakılan bir kapının hemen ağzına konuşlanarak çözdüler. Ama ABD'deki söyleşide defalarca yalnız kalmak istediğimi söylememe rağmen, önce dışarı çıkıp sonra birer birer bizi dinlemeye geri geldiler. Gülen ise kibarlığı nedeniyle ne bana, ne onlara “hayır” diyebildi. Ben de mücadele etmekten vazgeçtim. Sadece bana “Siz ne hakla Hocaefendi'ye ‘psikoloğunuz olsaydı’ diye konuşabiliyorsunuz? Zaten bakanlara ‘tecavüzcünüzle evlenir miydiniz’ gibi Zaman'a yakışmayan sorular da sormuştunuz” diyen birine, “Ben sizin mesleğinizi nasıl yaptığınıza karışabilir miyim? Takmayın kafanıza böyle şeyleri. Hoca ve ben birbirimizi anlıyoruz.” diye sertçe çıkışmaktan kendimi alamadım.

İlk söyleşide daha çok kişisel sorulara ağırlık verdim. Tabii ki, saygımı koruyarak; ama tarzımdan da taviz vermeden her soruyu rahatlıkla yönelttim ve olumsuz bir tepki görmeden cevaplarımı aldım. Bizi kapı eşiğinden dinleyen insanlar, sorulara da cevaplara da şaşırdıklarını daha sonra bana ifade ettiler.

Ben orada iken, söyleşiye ara verdiğimiz bir ara Gülen'i Özer Çiller'in ziyaret ettiği haberini aldım. Talep Çiller'den gelmişti. Aynı mekanda olup da bu görüşmeye tanık olamamaktan meslekî bir üzüntü duydum. Hatta onlar aşağıda görüşürken, ben yukarıda heyecandan kıvrandım. Ama izin çıkmadı bu görüşmeyi izleyip yazmama.

ABD'de gerçekleşen görüşmede fazla soru sormadım. Kişisel sorulara da fazla itibar etmedim. Bu yüzden bazı çevrelerden eleştiri aldım. Bu seçimimin nedenlerini şöyle sıralayabilirim:

1– Konuştuğum kişiden randevu alıp gelmiş değildim. Adeta bir emrivaki karşısında, 9 yıl önceki söyleşiden kalan bir vefa duygusuyla teybimin açılmasına izin verdiyse bu bir lütuftur diye düşündüm.

2– Ruhen acılı, zihnen yorgun, bedenen hasta olduğunu, 9 yıl öncesine göre yaşlandığını dikkate almazlık edemezdim.

3– Sürgünde ne hissettiğini öğrenmek ve nasıl yaşadığını gözlemlemek tüm kişisel soruların yerini tutmaya yeter diye bir duygum vardı.

4– Söyleşi doktor kontrolünde yapıldı. Ertesi gün devam edip etmeyeceği belli değildi. Öyleyse sözünü kesemezdim. Bıraktım, rahat rahat konuşsun. Bana “her zaman başrolde olman gerekmiyor” dedi içimden bir ses.

5– Yıllardır kamuoyuna konuşmayan bu insanı, sevenleri daha çok merak ediyordur. “Onların meraklarını mutlaka gözetmeliyim” diye düşündüm.

6– Gerçekten de hiçbir soru hazırlığı yapmamıştım. Bunun altında yatan psikolojiyi anlamaya çalıştığımda şunu buluyorum: Bazen, söyleşilerim için çok fazla plan yapmakla, muhatabıma tuzaklar kurmakla, onun ne söyleyeceğinden çok, benim ne söylemesini istediğime daha fazla yoğunlaşmakla eleştiriliyorum. Zaman gibi, okurlarının çoğunluğu tarafından çok sevilen bir insanla konuşurken bu eleştiriyi dikkate almış olabilirim.

7– ABD'de başka randevularım olmasaydı, birkaç gün daha kalsaydım, belki bu psikolojim dağılabilir, alışılagelmiş “hınzır” Nuriye ortaya çıkabilirdi. Ama hasta yatağından sabahın köründe kalkıp, eşofmanlarının üstüne pardösü geçirip beni yolcu ederkenki sonradan beni ağlatan o halini, o yüz ifadesini düşünüyorum da, “hınzırlığın” hayalinden de vazgeçiyorum.

8– İlk söyleşide kendisine karşı özel bir sevgim yoktu, ana duygum merak idi. İkinci görüşmemizde onu sevdim, ne kadar özel ve zor bir insan olduğunu fark ettim ve mağduriyetine gerçekten üzüldüm. Bu, beni objektif olmaktan uzaklaştırdı mı? Bazı meslektaşlarıma göre “evet, uzaklaştırdı”. Bazıları ise “Hayır, yapman gerekeni yaptın” dedi. Benim cevabım ise “bilmiyorum, ikiniz de haklı olabilirsiniz”.

9– Kendisinin ne kadar yalnız bir insan olduğunu, her zaman da öyle kalacağını fark ettim. Hem derviş, hem eğitimci, hem düşünür hem de eylem ve strateji adamı olmanın taşınılması ne kadar ağır bir yük olduğunu ve bu yükü hafifletecek yeterince “derin, akıllı, ufuk sahibi” bir kurmay heyetinin olmadığını düşündüm. Bu, aynı zamanda “Neden yeterince kavranamıyor?”sorusunun da cevabıydı. Dolayısıyla bu gözlemlerim belki ona daha “şefkatle” yaklaşmamda etkili olmuştur.

10– Hangi görüşte olursa olsun, hatta onunla ilgili olumsuz bir bakış açısına dahi sahip olsun, Gülen ile yüz yüze konuşacak herkesin onun karizmasından etkilenmemesi mümkün değil diye düşünüyorum. Yıllardır uzun uzun vaaz vermeye alışmış bir din adamının cevaplarındaki doyuruculuğa soru yetiştirmek kolay olmadığı gibi, Gülen'in herhangi bir röportaj öznesinden çok farklı bir kimlik olduğunu da onu ancak tanıyanlar anlayabilir.

Gülen, ABD'de yaptığımız söyleşide kadın ve erkeklerin bir amaç çerçevesinde aynı ortamda bulunmalarının dinen bir sakınca oluşturmayacağını söyledi. Ancak, onu dinlemeye Türkiye'den ve Amerika'dan gelen erkeklerin, eşlerini de o sohbet atmosferi içinde görmek isterdim. Kadınlar, ya misafir kaldıkları başka evlerde ya da Gülen'in kaldığı evin başka bir bölümünde kocalarının katıldığı sohbetin bitmesini bekliyorlardı. Konuştuğum bazı kadınlar bana bazen sohbetlere kadınların da katıldığını; ama erkeklerden ayrı, başka bir yerde oturduklarını söyledi. Bunun dinî bir gereklilik olmadığını; ancak dindarlar arasında yaygın bir gelenek olduğunu biliyorum. Gülen'i çevresinde kadınlı erkekli bir topluluğa hitap ederken hayal ediyorum. Erkekler, yanlarına kadınlarını alıp gelseler, hoşgörü kavramını bu artık eskimiş gelenek içinde hayata geçirseler, ne hoş olurdu diyorum.

İlk söyleşide fotoğraflar için bir titizlik göstermedim nedense. İkincisinde Selahattin Sevi gibi bir usta vardı yanımda; ama ikimizin de içinde, çekemediğimiz iki fotoğraf karesi kaldı.

Gülen'in kaldığı yerin bahçesinde iki tarafı ağaçlarla kaplı bir yol var; bir tarafında çamlar, diğer tarafında yapraklarını döken ağaçlar. Yol, beş dakikalık bir yürüyüşle minik göle ulaşıyor. Dağlardan akıp gelen ve göle karışan cılız; ama güzel bir dere ve onun üzerinde de tahta bir köprü var. Şubat ayının son günleriydi, yerde biraz kar vardı; ama hava Gülen'in sağlık durumu gibi zaman zaman açıyordu. Öyle anlardan birinde bir on dakikalığına Gülen'i bahçeye çıkarmak, yeşil ve kuru dallar arasında yolda yürürken arkadan görüntülemek istedik.

“Ümit ve hüzün arasında” diye yazacaktık resmin altına da. Bir de derenin üstündeki köprüde önden görüntüleyecektik. Serin suyun ferahlığı yansıyacaktı yüzüne. Başta doktoru olmak üzere çevresindeki insanlar, onu hasta edebileceğimizi düşünerek bu imkânı sağlamadılar bize. Sağlık olsun...

Gelelim, iki söyleşi arasındaki Gülen portresinin en önemli farkına:

Birincisinde ifadeleri daha “muğlaktı”. İlk kez “dışarıya” konuşuyor olmanın getirdiği bir “tedirginlik” vardı. Ben ne kadar işimi doğru yapsam da “acaba gazete bunu nasıl verecek” gibi sorular vardı sanırım kafasında. İkincisinde sözlerinin Zaman tarafından çarpıtılacağından dolayı bir endişesi elbette yoktu. Ama ilkine göre sözlerinin daha net, daha cesur oluşunu bu faktöre bağlamak haksızlık olur. Bence çile çekmişliğin getirdiği bir dinginlik ile konuşuyordu ve risk alıyordu bu kez. Buna rağmen, ikinci söyleşi hakkında görüş beyan edenler, ilkine göre daha az oldu. Demek ki Gülen, vatana dönmeyişini “hava puslu” diye açıklarken isabet etmişti. Üçüncü söyleşiyi “günlük güneşlik” bir İstanbul'da yapmayı diliyor; röportaj kasetlerinin çözümünde emeği geçen bütün Zaman mensubu arkadaşlarıma, röportajın gazete sayfalarına yansıması sırasındaki katkılarından dolayı Muhittin Danış’a; yayından sonra bana samimi duygularını ve eleştirilerini mail, telefon, faks ve mektupla ileten binlerce okura sonsuz teşekkür ediyorum.

Nuriye Akman