The 9th Word | (4) Linear and spiral conceptions of time—the cycles of time and its division by prayer

Sevgili dostlarım 9. Söz'de 4. Nükte'deyiz.

4. Nükte namaz zaman ilişkisini Bediüzzaman Hazretleri'nin ele aldığı bir nükte ki aslında

üstadım 9. Söz'ün temel konusunun namazın muayyen 5 vakte hikmeti tahsisi yani belirlenmiş

5 vakte tahsis edilmesinin hikmeti olduğunun vurgusuyla 9. Söz'ün ana gövdesinin 4. Nükte

olduğuna işaret ediyordu. Namaz zaman ilişkisi. Önce isterseniz bizim yani Müslüman tasavvurunun

zaman algısı üzerinden başlayalım. Sonra bu zaman algısının namazla nasıl biçimlendiğine

Bediüzzaman Hazretleri zamanı büyük bir saat üzerinden okuyor. Ama zamanla mekanı üstadım bir

tek mana olarak okuyor. Zamanı mekanın bir buğudu olarak ele alıyor. Einstein'in Relativity

teorisinde de zaman mekanın bir buğududur. Biliyorsunuz biz dünyanın kendi etrafındaki

dönüşüne gün diyoruz ya da güneşin etrafındaki dönüşüne yıl diyoruz. Yani zamanı mekan

üzerinden anlamlandırıyor, isimlendiriyoruz. Bediüzzaman Hazretleri o büyük bir saat tasavvur

o büyük saat tasavvurunu kendi küçük saatimiz yani saniyeleri sayan, dakikaları sayan, saatleri

sayan milleri olan kendi küçük saatimizin büyültülmüş bir nüfusası üzerinden okuyor ve bize

diyor ki böyle bir saat düşünün ki onun saniyeleri sayan milleri bizim gece ve gündüz

zamanımız olsun. Dakikaları sayan milleri bizim hayatımızda yıllara tekabül etsin, bizim

ömürlerimiz de saatlere tekabül etsin. Böyle bir zaman tasavvuru içerisinde böyle bir zaman

tasavvuru içerisinde bir de en geniş zaman dairesi var. Yani edvarı ömrü alem yani kainatın

ömrü var. Kainatın ömrü kainatın yaratılışıyla başlayıp zamanın mekanla beraber yaratılışıyla

başlayıp kıyamete kadar gelecek olan mekan tasavvurumuz kıyametle sonlanacak olan mekan

tasavvurumuz aynı zamanda zamanın da bitiş noktası, nihayet noktası. Yani bir zamanı mekan

üzerinden okuyorsak o zaman kıyamet aynı zamanda zamanın da kıyameti anlamına geliyor.

Dolayısıyla biz zamanın mahluk olduğuna iman ediyoruz. İşte bir de edvarı ömrü alem var. O da

o kocaman zamanın günleri hükmünde olsun. Hatırlayacaksınız Kur'an-ı Kerim'de 6 gün ifadesi

bu sair kutsal kitaplarda da kendine yer bulan bir tanım. Siddetül Eyyam kainatın yaratılışı 6 gün

üzerinden tanımlanıyor. Dokuzuncu sözde üstadın mütalaa ettiği biçimde ele aldığımızda biz şunu

görüyoruz. Bu 6 günlük değerlendirme ilk yaratılışın 6 günde olması üzerinden değil

üstadın dokuzuncu söz okumasında. Yani ilk yaratılış 6 günde cereyan etti. Kainatın 6 günde

yaratılması ilk yaratılışın 6 gün oluşu üzerinden okunduğunda yaratılışın sürekliliğini hesaba

katmamış oluyoruz. Oysa yaratılış devam ediyor. Her an devam ediyor. Öyleyse üstadım dokuzuncu

sözde bu 6 günü zamanın yaratılışı mahluk olarak ilk yaratılışı mekanla beraber yaratılışından

kıyamete kadar gelecek olan sürenin 6 günü olarak okuyor. 6 gün aslında 6 dönem, 6 devir,

6 safha olarak değerlendirilebilir. Dokuzuncu sözde bu şekilde ele alıyor üstadım 6 gün meselesini.

Bizim zaman algımız batılıların zaman algısı gibi lineer bir zaman algısı yani doğrusal bir

zaman algısı değil dairesel aslında daha doğru tanımıyla helizonik bir zaman algısı. Lineer bir

zaman algısına baktığımızda biz zamanın geçmişten geleceğe doğru aktığını görüyoruz ki bu bir

ırmak metaforu üzerinden de okunabilir. Geçmişten geleceğe doğru akan bir ırmak zaman lineer zaman

algısında yani doğrusal zaman algısında. Siz böyle bir zaman algısıyla düşündüğünüzde zamanı bölmek

istediğinizde en fazla bir tek noktadan bölebiliyorsunuz. Ona yukarıdan bir çizgi indirmek,

onu bölmek istediğinizde zamanı bir tek noktadan bölebiliyorsunuz ve yine böyle bir zaman algısı

içerisinde siz geçmişten sürekli olarak uzaklaşıyorsunuz. Eğer İsa'nın doğumuysa hareket

noktanız, hareketinizi başlattığımız nokta o noktadan sürekli uzaklaşıyorsunuz. Dolayısıyla siz

Hazreti İsa'nın doğumunu kutlamak istediğinizde, ihya etmek istediğinizde bunu ancak bir yad-ı

cemil olarak ihya edebiliyorsunuz. Çünkü oradan alabildiğine uzaklaşmış oluyorsunuz. Zaman

algısı sürekli o noktadan uzaklaştırmış oluyor. Oysa dairesel zaman algısı, geçmişle sizin

temasınızı hiç koparmayan bir zaman algısı. Sürekli yeni daireler halinde, helezonik daireler

halinde ama kendini tekrar eden değil, yeni daireler, ona paralel, geçmişin dairesine paralel,

tekerrürler, devri daimi suretinde yeni daireler oluşturuyorsunuz. Bu daireler de hep aynı büyüklükte,

aynı genişlikte daireler değil. Zamanın algısı içerisinde, mesela günün dairesi, Üstadın o büyük

saat metaforunda olduğu gibi günün dairesi daha küçük bir daire, saatin dairesi daha küçük bir

helezonik daire, insan ömürlerinin dairesi, mevsimlerin dairesi, hepsine baktığınızda hepsinin

tamamlandığını yani bu dairelerin kapandığını görüyorsunuz. Nasıl görüyorsunuz? Sabah, öğlen, ikindi,

akşam yatsı, tekrar sabah başlıyor. Dolayısıyla daire kendini tamamlıyor, başka bir daireye devrediyor.

Ya da mevsimler, ilkbahar, yaz, sonbahar, kış tekrar dönüyorsunuz ilkbahara yani daire tamamlanıyor

ve siz geçen ilkbahara dönmüyorsunuz. Yeni bir ilkbaharla o dairenin başında yeni paralel bir

helezonik dairenin içerisine giriyorsunuz. Saatlerin dairesi, günlerin dairesi, mevsimlerin dairesi,

insan ömürlerinin dairesi toplanıyor ve bu toplamdan o 6 günlük en geniş zaman dairesi teşekkül ediyor.

O daireyi, en geniş zaman dairesini şöyle düşünün 6 fasıl halinde bir tek daire o tamamlandığında

hükmünü ahiret alemine devrediyor. Üstadım işte bu büyük zaman saatini kurduktan sonra,

o kocaman saati kurduktan sonra şöyle bir yaklaşım sergiliyor. Diyor ki bizim aslında medeniyet algımızı

oluşturması noktasında bu büyük saat metaforu çok önemli diye düşünüyorum ben. Şöyle yaklaşıyor

üstadım diyor ki biz zamanın kaybolmadığını aslında şahitlik ediyoruz bu büyük saat metaforuyla.

Yani küçük daireler dairesel zaman algısı içerisinde hep tamamlanıyor ve hükümlerini daha

büyük dairelere devrediyorlar. Saniyeler toplanıyor hükümlerini dakikalara devrediyor. Dakikalar

toplanıyor hükümlerini saatlere, saatler günlere, günler aylara, aylar yıllara, yıllar insan ömürleri

dairesine devrediyor ve insan ömürleri dairesi en geniş dairede kendi hükümlerini o 6 günlük en

en geniş daireye devrediyor. O da kendi dairesini tamamladığında hükmünü ahiret zamanına devrediyor.

Kendi hükmünü başka bir aleme devrediyor ve biz anlıyoruz ki o zaman aslında zaman kaybolmuyor.

Zamanın içerisinde dairesel zamanın içerisinde bakın lineer zamanda zaman geride kalır geçer ve

kaybolur. Ama dairesel zamanın içerisinde siz zamanın hükmünün daha geniş dairelere devrolduğuna

şahitlik edersiniz. İşte o büyük saat metaforu bunu tanımlıyor. Saniye dairesini milini tamamladığında

hükmünü doğrudan doğruya dakikaya devrediyor. Dakika tamamladığında hükmünü saate devrediyor.

Saati büyütüyorsunuz. Bu sefer saatler hükümlerini tamamlıyor. Günlere günler hükümlerini tamamlıyor.

Aylara aylar hükümlerini tamamlıyor. Hükümlerini yıllara devrediyor. Öyleyse biz bu deveranın içerisinde

bir zamanın kaybolmadığına şahitlik ediyoruz. Bu deveranın içerisinde zamanın en geniş dairesinin

o altı günlük daire olduğuna Kur'an'ın ihbarıyla iman ediyoruz. Şimdi fasit daire dediğimiz daireler

de oluşuyor zamanın içerisinde. Bunu göz ardı etmemek lazım. Fasit daire dediğimiz şey aslında

bizim büyük ölçüde aynı daireyi tekrar ederek yaşadığımız dairelere deniliyor. Yani bir belki

bir dolap beygiri örneği verilebilir. Dolap beygiri aynı dairenin etrafında döner. Zaman zaman

daireler fasitleşiyor. Şöyle fasitleşiyor. Siz aynı hataları yapmaya başlıyorsunuz hayatın içerisinde.

Aynı kuyulara düşüyorsunuz. Aynı günah sizi kendi içerisine çekiyor. Aynı tevbeyi yapıyorsunuz.

Bir dairenin etrafında dönüp aynı çukura bir daha düşebiliyor. Aynı tevbe sularında tekrar yıkanmak

isteyebiliyorsunuz. Dolayısıyla bir insanın bir fasit dairenin içerisinde kendi hayatını tekrar

ederek, kendi hayatını tekrar ederek geçirdiği zaman dilimlerine fasit daireler diyoruz. Biz ama

bu fasit daire aslında insanın zaman helezonu içerisinde takılıp kaldığı daireler. Onu aşmayı

yıkarabilirse aslında zamanın hareketinin helezonik oluşu onu bir yükseliş dairesinin içerisinde tutuyor.

Bir uruç helezonu içerisinde tutuyor. Buna seyri uruç deniliyor tasavvufta. Bir yükseliş seyri.

Yani siz bir gün önce de sabah, öğlen, akşam, yatsı diye namazlar kılmıştınız. Ama bugün kıldığınız

namazlarla bir üst dairede, bir üst tekamül dairesinde kılıyorsunuz o namazları. Ya da siz geçen

ilkbahar, yaz, sonbahar, kış mevsimlerini yaşamıştınız. Aynı mevsimleri yaşıyorsunuz ama

kainata aynı nazarlarla bakmıyorsunuz. Kainat kitabını aynı nazarlarla okumuyorsunuz. Bambaşka

bir yerden bakıp bambaşka şeyler görüyor. Bunu Cenab-ı Hakk'ın celal, cemal ve kemaline karşı ayrı

tesbih, tazim ve şükür suretine dönüştürüyorsunuz. Dolayısıyla da bir yükseliş dairesi, tekamül dairesi

içerisinde helezonik bir dairede uruç ediyorsunuz. Namaz bu urucun formüle edilmiş. Namaz ve urucun

ubudiyet formatında ifa edilmiş şekli. Öyleyse her medeniyetin bir zaman algısı vardır. Bizim zaman

algımızda helezonik zaman algısı üzerine kurulu. Helezonik zaman algısı üstadın o büyük zaman saati,

büyük saat metaforu üzerinden cisme büründürdüğü şekliyle zamanın kaybolmasına izin vermeyen, onu

daha geniş zaman dairelerine devreden, taşıyan, aynı zamanda da zamanın izafiliğini insana hatırlatan

medeniyet algısı. Zaman izafidir biliyorsunuz. Uzayabilir, kısalabilir. Bunu Bediüzzaman Hazretleri

çeşitli derslerde mütala etmişti. Zaman uzayabilir, kısalabilir. Hatta hatırlayacaksınız hastalık

zamanı uzundur, musibet zamanı uzundur, mutluluk zamanı kısadır gibi algılara karşı, avami algılara

karşı Bediüzzaman Hazretleri'nin yorumları üzerinde konuşmuştuk geçen derslerimizde. Zamanın izafiliği,

dairesel zaman, dairesel zamanın kendi hükümlerini daha geniş dairelere devrediyor oluşu, zamanın kaybolmuyor

oluşu, aynı zamanda geçmişle bizim aramızda, bugün aramızda arasında dairesel zamanın sürekli bize

bir anons halinde tutması bizim eşyayı, hadiseleri, geçmişi kritik edebilmemiz noktasında bize çok derin

bir imkanlar bütünü, bir bakış, bir perspektif sunuyor. Hatta şöyle de bakabilirsiniz mesela bir kandil

hadisi üzerinden düşünün, bu diyelim ki Miraç kandili olsun, siz Miraç kandili ile bir daireyi dönüp dolaşıp

Efendimizin Miraç'a yükseldiği aynı noktaya geliyorsunuz. Daireyi dönüyor, dolaşıyor ya da Mevlüt kandili ise

daireyi dönüyor, dolaşıyor, Efendimizin doğduğu, sallallahu aleyhi ve sellemin doğduğu aynı noktaya geliyorsunuz.

Eğer nurani bir hat çiziyorsanız orada, nurani bir hat çekiyorsanız o helezonik daireleri bir tek noktadan değil,

binlerce noktadan bölebiliyorsunuz. O nurani bir koridor teşkil ediyorsa eğer Kadir gecesinde olduğu gibi

80 yıla tekabül eden bir anı yaşayabiliyorsunuz. O zamanın içerisinde, zamanın izafiliği içerisinde ya da

helezonik zamanın sizi açtığı koridor içerisinde gerçekleştirebiliyorsunuz bunu.

Şimdi Bediüzzaman Hazretleri bu büyük saat metaforunu kurduktan sonra şöyle bir şey yapıyor,

o saatin saniyeleri, dakikaları, saatlerini sayan millerinde tanımladığı gibi,

üstadım daha küçük dairelerden daha geniş dairelere doğru dört daire tanımlıyor.

En küçük daire günün dairesi, daha geniş bir daire olarak ikinci daire mevsimlerin dairesi olsun,

üçüncü daire biraz daha geniş bir daire insan ömrünün dairesi olsun.

Çocukluğuyla, gençliğiyle, yaşlılığıyla, ölümüyle insan ömrünün dairesi olsun.

En geniş daire de en başta zikrettiğimiz gibi kainatın altı günde yaratılışının dairesi olsun.

Yani hala içinde olduğumuz, hala yaratılışın devam ettiği, kıyametle beraber bir safhasına ulaşacak olan o en geniş altı günlük daire olsun, en geniş dairemiz.

Şimdi biz şunu yapacağız dokuzuncu sözün içerisinde, üstadımın rehberliğiyle bunu yapacağız,

biz zamanı nasıl bölüyoruz sorusuna cevap vereceğiz.

Şimdi bu zamanı nasıl bölüyoruz sorusu medeniyetlerin zaman algılarını biçimlendirme noktasında çok önemlidir.

Çünkü ferdi hayatlarımızda bile biz zamanı neresinden bölüyoruz sorusuyla kendi hayat nizamımızı tanımlarız.

Biz güne neresinden başlıyoruz, günü neresinde bitiriyoruz, geceyi nasıl algılıyoruz, gündüzü nasıl algılıyoruz, gündüzün ortası bize göre neresidir,

güneşin battığı yer bizim için ne ifade etmektedir.

Medeniyetlerin zaman algıları dediğim modernizmin zaman algısı biliyorsunuz modern insanın zaman algısı çok parçalıdır.

Zamanı ne kadar çok bölerse çünkü onu o kadar çok hızlandırır.

Bunu film seyrederken hissedebilirsiniz, aksiyon filmlerinde zaman çok hızlı geçer.

Oysa bir Tarkovski filmi seyrettiğinizde ne kadar yavaş zamanı akıttığını görürsünüz.

Yönetmenin o iki saati yavaş akıttığı için size daha uzun bir saat, dört saat, beş saat gibi gelir.

Yoksa aksiyon filmlerinde film biter ve siz ne kadar çabuk bitti, geçtiğini anlamadık dersiniz.

İşte biz zamanı neresinden bölüyoruz sorusu zamanla ilişkimizi tanımlama noktasında çok önemli bir sorudur.

Kaça bölüyoruz, kaça parçalıyoruz zamanı?

Ve bu soruya biz kendi medeniyetimiz üzerinden, zaman algımız üzerinden şöyle cevap veriyoruz.

Biz zamanı namazla bölüyoruz.

Biz zamanı namazla bölerken aslında biz zamanı kendi eklem yerlerinden bölüyoruz.

Yani kendi fıtratından bölüyoruz.

Biz zamanı kendi bükümlerinden bölüyoruz.

Kendi fıtri bölümlenme noktalarından bölüyoruz.

Yani zamanı suni parçalara ayırmıyoruz.

Zamanı hepimiz ayrı ayrı, kişisel parçalara ayırmıyoruz.

Ortak bir zaman algımız var ve bu zaman algısı namaz üzerinden biçimleniyor.

Aslında namaz zamanın, namaz vakitlerin, zamanın eklem yerlerini belirliyor bizim anlayışımızın içerisinde.

Ve altı vakit namaz diyor üstadım, biz zamanı altı temel bölünme noktasından bölüyoruz.

Altı büklümden bölüyoruz.

Altı derken zannediyorum tahmin etmişsenizdir beş vakit namaz artı teheccüd namazını kastederek söylüyorum.

Teheccüd namazı zaman algısı noktasında çok önemli bir dilemi oluşturuyor.

O yüzden altıncı vakit namaz olarak onu kabul edebiliriz.

Ya da şöyle de bakabilirseniz, biliyorsunuz vitir namazı Hanefi mezhebine göre vacip bir namazdır.

Ve Efendimiz vitir namazını teheccüde kılardı.

Yani sünnet olan vitirin teheccüde kılınmasıdır.

Ama her halükarda vitir namazını vacip olarak kabul ettiğinizde siz altıncı bir vakit tasavvur etmiş oluyorsunuz.

Vitirle ya da teheccüd vaktinde kıldığınız vitirle ya da teheccüd namazıyla tamamladığınızda altı vakit namaz üzerinden böleceğiz biz zamanı.

Bunlar bizim ana bölmelerimiz olacak.

Ana büklümlerimiz, eklemlerimiz olacak.

Ve şunu yapacağız biz, madem ki zamanın helezonik olduğunu düşünüyoruz ve küçük dairelerin hükümlerini daha geniş dairelere devrettiklerini düşünüyoruz.

Öyleyse hatlar çizeceğiz biz.

Namazla o helezonik daireye bölmeler oluşturacağız, dilimler keseceğiz.

Madem zamanın helezonik oluşu onu pek çok yerinden aynı anda bölebilme imkanı bize veriyor.

Kesişme noktalarından zamanı böldüğümüzde oradan bir zaman koridoru açıp da yolculuk yapabiliyoruz.

Öyleyse zamanı namazla böldüğümüz noktaların günün dairesinde nerede başladığını, mevsimlerin dairesinde neyle kesiştiğini,

kendi ömrümüzün dairesindeki kesişme noktasını böldüğümüz yerin ya da sabah namazı, öğlen namazı, ikindi namazı diyelim ona,

o namazların bizim ömür dairemizde nereyle kesiştiğini ya da zamanın altı günlük dairesi içerisinde nereyle kesiştiğini görebilmemiz gerekiyor.

Bunu mütalaa edelim.

Bakalım ki bu namaz vakitleri zamanın dairelerini nerelerde kesiştiriyor.

Küçük zaman dairelerini büyük zaman daireleriyle nerelerde örtüştürüp buluşturuyor.

İşte bu ölçümü, bu kıyası önümüzdeki derste yapacağız.

İnşallah görüşmek üzere sevgili dostlar.