Parça 10

Bil ki!.. Madem ilmin, her hal u kârda, genel manasıyla onunla olduğu delil; ilmin illeti ve kıvamıdır. O halde neticede dahi öne alınması vacib olmuş olur. Öyle olunca, her iki manasıyla da devir ve müsadere mülahazaları bâtıldır. (Yani ilim, delili, delil de onu var eder değildir. Keza biri, ötekisini zabteder de değildir.) Hem bahsinde bulunduğu maddenin zatça ve keyfiyetçe neticesi ile münasebetdar olması lazımdır.

Eğer desen: Zihin dahi lisan gibi onda suğra ve kübra denilen bürhanlar birbiri ardısıra gelebilir. Böyle iken, bu ikisi (yani bürhanlar) ilimde nasıl müessir illet ve sebeb olabilirler?

Cevap: Fikirler, huzur itibariyle matlublar için ön hazırlayıcı birer illet niteliğinde oldukları gibi; husul ve netice itibariyle de birleştirici ve yaklaştırıcı role sebebtirler.

Eğer denilse: İman kendi lâzımı ile birlikte mantıkî tasdikten ibaret olduğu halde, yine de onunla mükellef kılınmış. Halbuki mükellef olan şey ise, ihtiyarî bir fiildir. Bununla beraber imandaki lüzum, zaruri; onu tasdik etmek ise infiâlîdir. Yani fiile geçme durumudur?

Cevap: Teklif ise, mukaddematın tertibiyledir. (Yani mesela evvelen iman, sonra tevhid, sonra teslim vesaire gibi...)

Eğer desen: Delil ise, bir şeyi sonuçlandırmak üzere, netice için esaslı bir mukaddemeyi istilzam eder. Halbuki delilin kendisi de nazarîdir. Delil ile bir şeyi isbat ettiği zaman, o delil dahi Öylesi bir mukaddemeye mütevakkıf olması gerekir?

Cevap: Şu delil ile isbatlanan mukaddime, nefs-ül emirde tabiî intikal neticesinde, onun içinde şu mukaddime dahi isbatlanmış olur. Çünki ilmin ilmi, zaruretin icab ve lâzımı olmadığı gibi, o delil dahi, ma'kûlat-ı ûlâ tabir edilen fıtrî geçiş kabilindendir.