Parça 12

Bil ki!.. Kıyas-ı temsilinin geniş bir sahası ve yaygın bir mecali vardır, ki ayrı ayrı dallardaki çeşitli ilimlerde ve muhaverelerde de cereyan eder. Lakin bu hususta en yüksek hisse ve alî makam şeriatındır. Yani müctebidlerin kullandığı kıyas metodudur.

İçindeki bazı şartları şunlardır:

1. Müşebbeh-i bih'in (yani onunla kıyaslanan şeyin) hükmü hususilik arz etmemesi..

2. Taabbüdî kısmından olmaması..

3. Müstesnalık durumu olmaması..

4. Taaddi vaktinde (yani hükmün aslından alınıp getirildiğinde) tegayyüre uğrayan kısmından olmaması..

ve daha bunlar gibi...

İçindeki mesleklerinden bazıları da bunlardır:

1. İcmâ'

2. Nass

3. Hükmün müştakk üserinde olduğunun îması

4. Taksim ile sabır kaidesini yürütme imkanı..

5. Salih ve uygun olmayanları tard etme kaziyesi..

6. Aralarında benzerliklerin bulunması..

7. Ayrı ve gayrıyı ve aksi ilga etme durumu..

8. Her iki yanıyla "devr"ı ilga etme keyfiyeti..

9. Merci' ve masdar olan makamı, hususiliklerden arındırmak için ihtisar yolunu ihtiyar etmesi..

10. Merci' ve masdar makamını, gizli olan suretler içerisinde isbatlayıp tahkik eyleme vaziyeti.. Mesela tenbellerin içinde ve nebbâş denilen kabir açan kimselerde hırsızlığı isbat etme gibi..

11. Merci' ve masdarı, yani asıl kaynağı ortaya çıkararak hüküm ile münasebetini izhar eylemek ve onu münasip bir vasıfta göstermek... Yani eğer o vasıf, akıllılara arz olunmuş olsa, telakki ile kabul etmeleri derkârdır.

Bu durum ise, ya hakiki ve aslîdir, ya da iknaî yol iledir. Hakikî ise;

Ya zaruridir ki; beş ana kategoride değerlendirilebilir:

1. Nefs, din, akıl, mal ve namusun muhafazasıdır ki; kısas hükümleri ile münasebettardır..

2. Cihaddır..

3. İçki ve sarhoşluğun şer'î haddinin icrası..

4. Hırsızlığın haddini icra..

5. Namuslu kimselere zina isnadını yapanların ve zina fiilini işleyenlerin üzerinde hadd-i şer'î icrası.

Ya da hâccîdir -yani maksud ve matlub olan işlerdir- ki şeriatın muamelat esaslarında olduğu gibi...

Yahut da istihsanîdir. (Beden, libas ve mekânı) kazuratdan temiz tutmak.. Ve kadın ve köleleri vali ve reis yapmamak gibi şeyler...

Amma iknaî kısmı ise: Mesela necasetinden dolayı içkiyi satmanın şer'an butlanı gibi şeyler... Ve daha bunlara kıyasen düşün!..

Sonra "illet" denilen şey, munzabıt (zabt edilmiş) zahir bir vasıfta bulunandır. Yoksa, seferdeki meşakkat ve kadın rahminin hayız ve nifasdan kurtulması gibi hikmetler değildir. Hem de "illet" bir alâmettir. Onda tesir sahibi, Allah'ın hitabıdır. Nasıl ki mahlukat âleminde müessir-i hakikî sadece Allah'ın kudreti olduğu gibi... Ve daha buna kıyasen düşün!..

Sonra, "Mani" hususu ise, (Yani ıstılahî manada) ya illiyetin in'ikadındandır, ya da illetin illiyetindendir. Yahut da hükmün tertibi, ya da devamındandır. Mesela, madum ve yok olan bir şeyde alışveriş yapmak.. ve hıyar-ı rü'yet ile amel, yani görmeksizin satma ve satın alma.. ve hıyâr-ı meclis ile... Yani (alış verişte) bir meclisin huzurunda olmak ve olmamak muhayyerliği.. ve hıyar-ı şart ile, yani, ayıplı bulunması halinde geri verme veya vermeme muhayyerliği gibi şeylerde.. çünki nasıl ki bazen atılan bir ok veya kurşunun isabet etmeme durumu, yahut ta isabet ettiği halde yaralamaması, ya da yaraladığı halde bazen kanatmaması gibi durumlarda olduğu gibi... Hem kadhlerden bir kısmı ise: (Yani ta'n ve tenkidler) noksanlık, eksiklik., yani malûlün illetten tehallüfü (yani, geri kalması), muaraza, kesr, adem-i teessür gibi... Daha sairlerini bunlarla kıyasla ve teemmül et.