Parça 11

Eğer desen: Efrad adedince kaziyeler kuvvetinde olan kübra külliyetinin sıdkı hakkındaki ilim, hatta en bedihî şekillerde bile cari olması-ki onlardan birisi neticenin mevzuu olup sonuçlandırmanın şartıdır-. Ki böylesi bir kübranın sıdkına dair olan ilim, neticeye olan ilme mütevakkıftır. Şu ise "devir"den başka bir şey değildir?

Cevap: Ünvan ihtilafının -gerek malûmiyet ve meçhuliyet olsun, gerekse zaruret ve nazariyat olsun- ahkâmın ihtilafında tesiri büyüktür. Öyle ise, neticenin mevzuu, kübra mevzuunun ünvanı altında bazen zarûriyye hükmünü alırken; kendi ünvanı altında ise, nazariye olarak kalır. Hem sonra, sonuçlandırma işinde bazı umumi şartlar vardır. Bunlardan bir nebze -madde ve suret itibariyle - evvelce geçen izahatta geçmiştir. Onun hususiyeti hakkındaki izahat ise, sonra gelecektir.

Umumi şartlardan birisi: Zevceyn arasındaki cinsi münasebet gibi olan tefettündür. (Yani netice ile mukaddime arasındaki münasebet üzerinde birleştirici tarzda düşünmektir.) Ve aynı zamanda kübranın karnındaki neticeyi de mülahaza etmektir.

Hem bil ki; istikra' denilen şeyin, ilmî araştırma için, büyük tesir ve geniş istidadı vardır. Belki istikra', ilimlerin müessisi makamındadır. Hatta aklın meleke bulması husuunda fasl edici ve açıklayıcı niteliktedir. Amma durum böyle iken, onda kısaltma ve ihtisar yapılmış olmakla hakkını vermekte noksan bırakmışlardır.

İşte istikra'ın tesir sahasının bazı köşeleri de şunlardır: Yakîn için faidedarlığı.. ki mantıkta, hali tevatür kadar tesirli olan "tam" ile tabir edilir. Ya da nev'in tabiatına göre, nev'-i vâhidde fikir ve nazar yoluyla az bazı ferdleri tetebbua tabi tutulur. İşte bu durum dahi "yakîn" için faidelidir ki, ona manevî bir hadsin eklenmesine sebebiyet vermiş olur.

Hem istikra', zan denilen galib ihtimal için dahi faidelidir -ki bu, ekser cüz'îyatta tatbik edilen nakıs istikradır-. Zira hikmet ve maslahatın sırriyle, illet ve sebebin merkezi olan aslın üzerine ekserin terettübü neticesinde bâkiliği tahakkuk etmiş olur. Her ne ise, madem bu ilmin uleması onu kısaca geçiştirme yolunda hareket etmişler, biz de onu bu kadarıyla kısa ve muhtasar keselim.

Sonra, temsil denilen şey dahi -eğer mukaddematı yakîni şeyler ise- yakîn için faidelidir. Yani temsil şartlarının varlığı.. tenkid ve kadhın ortadan kalkması.. ve mesleğin yakîniyyeti -ki onunla illiyet isbatlanır-.. ve yakînin bütünüyle benderesi yani umumî liman ve merkezi bulunması., ki buna "zan" ifadesini ıtlak etmişlerdir.

Sonra, temsil için -ki teşbih dahi ondandır- dört rükün vardır.

1. Makîs.. (yani kıyaslandırma),

2. Makîs-i Aleyh.. (yani kıyaslanan şey ile ölçme),

3. Câmi.. (yani toparlayıcı vasıfda olması),

4. Aslın hükmü.. yoksa fer'in hükmü değil. Çünkü o, neticedir.