Parça 3

Eğer desen: Mantıkçılar birçok zaman hata etmişlerdir. Nasıl olur da mantık ilmi, zihni hatalardan koruyucu nitelikte olur?

Elcevap: Onlar, kolaylaştırıcı olan o sanatı, sun'îlik makamından, tabîilik ve fıtrîlik makamına ikame etmişlerdir. Çünkü sınâat veya san'at ne kadar mükemmel bir tarzda olsa da tabîilik ve fıtrîlik durumuyla müsavi olamaz.

Sonra ilmin mertebeleri heyûlâî olup cisimleşmiş bir derecede muayyen değilken, ama meleke ile üstünde çalışmakla, istifadeli, hadsî ve kudsî bir vaziyete gelebilir. Sonra, nazar yani fikir ise, hilkatteki illetlerin müteselsil olan tertibini keşfettikten sonra, onu tahlil veya terkib etme durumuna getirebilir. Öyle olunca da, neticede ilim ve san'ata kabil olacak vaziyete gelir. Bu durumuyla ilim, bir kavle göre -şartiyet itibariyle- zihni gaflet verici işlerden tecrid etmekle; başka bir görüşe göre, -tahlil işi itibariyle-aklın gözünü ma'kulat canibine tam diktirmekle, (Gözü, görünen eşyaya diktirmek gibi..) Diğer bir kavle göre; -terkib işi itibariyle- iyi anlamak için düşünme ile mülahazayı beraber yapmak ve meçhul şeyin anlaşılmasının, husulü için tezekkür eylemekle.. başka bir kavle göre: -ilmin sureti itibariyle- malûm olan işlerin tertibini yapmakla... Tâ ki meçhule tediye edilebilsin.

İşte bütün bunlardan sonra, matlubun husulü için dört yol vardır.

1. Ya ilham yoludur. Peygamber ve velilerin ilimleri gibi..

2. Ya da mebde' ve başlangıçlara dair hâdiseleri talim etmekledir. (Mülhidlerin görüşleriyle..)

3. Yahut da işrakiyyunların görüşleri ile tasfiye metodudur.

4. Ya da nazar, yani fikir ve düşünce yoludur (hükemanın kavliyle)

İşte, evvelki üç yolun herkes için mümkin olmadığı belli. O zaman elde yalnız nazar yolu kalmış olur.

Fikir ve nazar yoluyla matlubun husulü, mu'tezileye göre tevlidîdir. Yani ihtiyaren üretmedir. Ama Fahreddin-i Râzî'ye göre ise, aklîdir. Feylesoflara göre ise, talim iledir. Ehl-i Sünnetin cumhuruna göre ise, âdîdir. Yani âdet ve görenek sonucudur

Bu halde, netice olarak: Fikir ve nazarın iki hareketi vardır. Birisi: "Tahlilî", diğeri de: "Terkibî"dir. Bunlardan, herbirisi için de başlangıç, hadd-i vasat vusul ve münteha olmak üzere üç mertebesi vardır. Öyle ise tahlil işinin ilmi başlangıcı maddîdir ki ihtiyaren onu tahsil etmektir. Bu ise, herhangi bir vecihle matluptur. Onun orta mertebesi olan hadd-i vasat ise: Henüz terkib vaziyetine girmemiş olan esaslardır.. Ve onun müntehası olan neticesi ise, yüksek vasıflı cinsler, sade olan fasıllar ve evveliyyat denilen usûllerdir.... ilh.