Parça 9

Bil ki!.. "Delil" denilen şey, suret ve şekil itibariyle, mantık ilminin en büyük maksadlarından birisidir ki, ilm-i usûl uleması yanında delil, sade ve basîttir. Dolayısıyla onun ahvalinde nazar, yani fikir icab eder. Lâkin mantıkçıların yanında ise, mürekkeptir. (Yani terkib edilmiş neticedir). Elbette bunun için de tefekkür yeri vardır.

Böylelikle delil; nazar ve fikir yoluyla ahvalinde düşünülüp elde edilen neticedir, ya da onda başka bir hüküm de olabilir.

Böylece: İstidlal, yani delil getirme işi, bir kaç tarzda olabilir.

1. Ya küllî bir şeye, bir mes'eleye cüz'î ile delil getirmektir. (Yani mantıktaki küllî ve cüz'î kaziyeleri ile) buna istikrâ' , yani araştırma denilir ki; ulûm-u Arabiyyenin esası da budur. Belki bütün ilimlerin tahsil başlangıcında da geçerlidir.

2. Ya da cüz'îye, cüz'î ile delil getirmektir ki, buna temsîl denilir. Bu da usul-ü şeriatta muteber olduğu gibi; bütün teşbihlerde de geçerlidir.

3. Yahut da cüz'îye, küllî ile delil getirmektir.. Hatta izafî-i cüz'îye dahi... İşte mantıktaki kıyas mefhumu da budur ki, bütün ilimlerin taliminde de cârîdir.