Parça 6

İsnad ve hüküm ise, izafe nev'indendirler. (Yani bir şeyi diğer bir şeye kıyas ederek dayandırmak...) Bu ise, mantıktaki hamliye ve muttasılada olduğu vecihle, ya iki tarafça mütehaliftir. Bundan dolayı cüzleri tabii bir şekilde terettüb ederler.

Yahut da, munfasılada olduğu gibi; iki tarafça uhuvvet gibi müteşabihtir. Ve bunun terettübü ise, sadece vaz'îdir, yani sun'îcedir. Demek ki hüküm, ya doğrudan onundur. Yani her iki tarafın -velev ki birbiriyle münasebetdar da olsa- terettübü icmalen mülahazaya alınmasıdır. Ya da, onun yanındadır, veya ondan birşeydir. Yani her iki tarafın halleri tafsilli bir nisbetle mülahazası yapılabilinir. Onun kaziyesi tahlilden evvel ve sonra yapılamasa da ...

İşte hüküm ve isnadın üç şeklinden birincisi, nakl ve akl ehli arasında müşterekliği varken, üçüncü şekli ise, ikincisi ile has münasebeti vardır. Amma ikinci şeklinde ihtilaflar olmuştur. Hatta İmam-ı Şafiî ile İmam-ı Hanefi dahi... İşte bu mes'elede, nakl ve rivayet ehli demişlerdir ki; "Ceza ve şart, hüküm içerisinde olan bir kayıttır." Akıl ve dirayet ehli ise: "Hayır, belki hüküm, iki taraf arasındaki lüzum itibariyledir" demişlerdir. Böylece muhalefetin semeresi, bir ağacın semereleri gibidir ki; onun meyveleri yapraklarından daha çok olmuştur.

Bu mes'elenin bir örneği olarak, mesela desen ki: "Ben şu şeye mâlik olsam, o zaman o, vakıftır. Yahut da şu hür olan kadını alsam, o zaman benden boştur".

Nakl ehli ve bunların içinde İmam-ı Şafiî'nin re'ylerine göre; bu söz, şer'an hükümsüz bir yemindir. Çünki kaydın illeti cezadır. (Yani neticedir) Bu ise, "Onu buldun ama, onu kabul edecek bir mahalle tesadüf edilemedi. Zira, illetin in'ikadına mahallin kabiliyeti şarttır." (Mâ-sadakı ortaya çıkar.)