Parça 8

Bil ki!.. Şartiyet, ehl-i nakil yanında ve keza şafiîlerde, onun hükmü, tüm cüz'lerinin içerisindedir. Ama ehl-i akıl ve keza hanefîlerin yanında ise, onun hükmü, aralarındaki durumdadır. Bu noktadan dolayı bu ikilerin aralarında mühim bir ihtilaf doğmaktadır. Hatta evvelkiler, öbürlerin zıddına, hükmü şartın mefhum-u muhalifine bina ederler.

Bunun sırrı ise, birinci görüş: Şartın tasarrufunu vuku'da (yani şartlı işin vuku' bulmasında) kabul ederler, ikinci görüş ise, onun tasarrufunu îka'da (yani onu söylemekte) mütalaa ederler.

İşte buradan "mülk" yani köle mes'elesinin tartışması tevellüd eder. Yani mesela, ben desem ki: "Ben şuna mâlik olduğum vakit, o zaman o hürdür." Şafıîce bu söz, hükümsüz bir yemin gibidir, Çünki onlarca şartın cezası, yani neticesi illetin kendisidir. Lakin îka durumunu takyîd etmedikleri için, onu kabul edecek bir mahalle tesadüf edilmemektedir.

İkincilerin yanında ise, îka durumunu kayıtlı saymaları sırrıyla; şartın vukuundan sonra illiyet dahi in'ikad eder. Keza bunun gibi, müstesnalık meselesinde de ihtilafları vâki'dir.