Parça 7

Zihin ile hariç arasında bir nev'i muamele olan iz'an ise, iki taraf ortasında bir münasebet-i tamme gibidir ki, nefsin inkıyadını lüzumlu kılar. Bu noktadan dolayı denilebilir ki; "İman, mantıkî tasdikten terekküb eder."

Hem iz'anın mahkûm-u aleyhi yani (hakkında hükme varılan bir şeyi) tasavvur etmesi lüzumlu bir iştir. Çünkü meçhul-u mutlak bir şey hakkında hükme varmak mümkün değildir.

Burada şöyle bir sual vârid olabilir ki: Hakkında hükme varılması mümkün olmayan şey için de tasdik ve hüküm verilmiş olabilir?

Buna şöyle cevab verilir ki; meçhul-u mutlak olan bir şey, kaidece mantıkta, makul-u sâni ile tabir edilir ki; makul olanın lâzımı olan mahmulü ıskat eder. Bu ise, zihinde ferazîce olanın tipinden olur. Hem harfi olan bir kaziye, ismiyeye.. ve makul-u sâni de makul-u ûlaya tahavvül edebilmesi hükmünce; hakkında hükme varılan şey, böylece bu terkib içinde sahih olur ve kendi cildiyle kaynaşarak tecemmüd edebilir, işte o zaman o iş, malûmun fertlerinden olmuş olur.