Mevzu hadisleri tesbit eden kaide ve kanunlar

Bu husustaki belli ve kat'î kaideler birkaç tanedir.

1- En mühimmi ve büyüğü: Onu uyduranın sarih itirafı ve ikrarıdır.

2- Hadîs-i şerifin metin ve mânalarına tam rüsûh ve vukuf peyda etmiş zâtların sarraflıkları ile; "Bu söz değil Peygamberdin (A.S.M.), belki az bir belagat ve fesahata mâlik birisinden de çıkması mümkün değildir" diye mutlak şekilde reddedilmiş sözler...

3- Mânası itibarıyla rekîk olanları... Yani Sahih hadîslerin zıddına ve onlara mugayir ve aralarının cem'edilmesine aklen imkân olmayan sözler...

4- Küçük bir iş, bir günah için çok büyük tehdid ve vaîdleri söyleyen söz ve aynı zamanda az ve basit hayırlı işlerde çok muazzam vaadlari bildiren sözler...

Ancak şu dördüncü numaradaki kaide, her zaman sabit ve umumî ve muhkem bulunmamaktadır. Makam-ı zecr ve zemm., ve makam-ı tergib ve teşvik gibi hallerde vârid olmuş birçok sahih hadîs-i şerifler vardır ki makamın iktizasına göre, bazan küçük bir şeyi büyük olarak göstermişlerdir.

İşte, bunlar gibi mevzu' hadîsleri tesbit etmek için bazı kanun ve kaideler vardır. Bu kaide ve kanunları uzunca şerh ve izah eden bir çok kitap yazılmıştır. Amma bu mevzuda yazılmış kitapların bazılarında fazla şiddet olmuştur. Meselâ İbrahim-ül Cevzakanî'nin "El-Ebatıl" kitabı ve İbn-i Cevzinin "El-Mevzuat" eseri gibi kitaplar...

Hulasa: Mezkûr kanun ve kaideler, şimdi bu zamanda mevcud olan hadîslere tatbik etmek için değil, eski zamanda, henüz müdevvenat az iken hadîs âlimlerinin ihtiyata sevketmek için uygulanmış düsturlar olduğu kesindir.