Zaif hadisler
Zaif hadîslerin tarifi, Hasen hadîslerin seneden hâiz olduğu sıfatlar üzerinde toplanmamış hadîsler kısmı muraddır. Yani tabiri caiz ise, üçüncü sınıf hadîsler demektir., ve sahih hadîsler altının 24 ve 22 ayarı gibi iseler, Hasen hadîsler onun 18 ayarlısı gibidir. Bu minval üzere zaif hadîsler ise, onların 14 ayarlı sınıfı şeklinde değerlendirilebilir. Amma bütün bu ayarlamalar münhasıran hadîsin senedindeki insanların hâl, vaziyet ve durumlarına göre yapılmıştır. Senedi zaif olan bir hadîs, metni de, mânası da zaifdir diye bir şey söz konusu değildir.1
Hadîs İmamları en çok şu zaif hadîsler kısmı üzerinde ıstılahlar türetmiş ve yürütmüşlerdir. Kimisi 81 çeşite çıkarmış, kimisi 63 çeşite, kimisi 49 ve kimisi de 42 nev'e... Hatta kimisi de bu ıstılahları 129'a çıkarmışlardır.2 Ve bütün bu nevilerin hemen hemen hepsi de Zaif hadîsler çeşitidir.
Hem bu zaif hadîsler sınıfı; en çok münâkaşa, patırtı ve gürültülerin olduğu ve ihticac ve müşacerelerin toz ve dumanlarının koptuğu bir zemindir. Kimileri Zaif hadîsleri Mevzuların sınıfında göstermeye uğraşmış... Kimileri de senedinin za'fiyetini metninin de zafiyetine emare olarak kabul etmeye çalışmışlardır. Bir de bu gibi müteşeddid insanlara karşı hakperestlik, insaf ve adalet muvazenesini rehber almış olan büyük ve dahî hadîs imamları, hadîsleri zayi olmaktan ve hedere gitmekten kurtarmak için var güçleriyle mücadele vermişlerdir. Bu sayede binlerce zaif namı altındaki hadîs-i şerifler kurtarılmış ve bize kadar ulaştırılmıştır. Bu davanın delillerinden bazı örnekleri, az sonra vermeye çalışacağız.
Şimdi burada Zaif hadîslerin za'fiyet sebeblerini, mahiyetlerini ve nevilerinden bazılarını ve bir de hükümlerini belirten müttefekun aleyh olan bazı usûl ve kaidelerini arzetmeye çalışacağız.
1- Za'fiyetin sebebi: En kısaca umumî ve küllî ta'rifi şudur ki: Senedinin ittisalinde eksikliklerin varlığı, yani, Sahih ve Hasen hadîslerdeki gibi, senedlerinin tam sağlam olmayışıdır. Yani: An filan, an filan., tâ Peygamber'e kadar yürütülen senedinin bitişik zincirleme seyrinde bazı eksiklik ve kopukluk gibi, muhaddislerce sakatlık olarak kabul edilen arızaların bulunduğu hadîsler... Ayrıca râvilerinin adaleti, hadîsin sağlam zabtı gibi hallerin Zaif hadîslerde az bulunması veya bazan hiç bulunmaması gibi sebebler...
2- Zaif hadîsin mahiyeti: Zaif hadîsler mahiyetleri itibarıyla yine aynen hadîstirler. Bu hüküm, bütün hadîs ülemasınca müttefekun-aleyhtir. Yani, hadîsin za'fîyetîne sebeb gösterilen hallerin bulunmasıyla birlikte yinede hadîs-i şeriflerin umumiyeti içindedirler. Amma dereceleri üçüncüdür.
3- Zaif hadîslerin nevileri: Zaif hadîslerin umumiyetle üç nev'e ayrılması mümkündür: