Sahih hadislerde olan her mesele, Zaif Hadislerde de aynen vardır

Bu makamda, bu hususun da izahı lâzım geliyor kanaatindeyiz. Şöyle ki: Peygamberdin (A.S.M.) ehadîs-i şerifelerine dikkat etmiş ve tetebbu' etmiş kimseler bilirler ki: Hadîs-i Şeriflerin tamamı, akideye dair meselelerden tut, fıkhî ve şer'î ahkâm hakkındaki büyük mes'eleler başta olmak üzere yukardan aşağıya; ehemmiyet itibarıyla derece ve mertebelerine göre tâ en küçük teferruat mes'elelerine inerler. Nitekim büyük muhaddisler, hadîslerin tamamını, bilhassa "Sünen" şeklinde tasnif eden muhaddisler bu hususu bir derece icra ettikleri, yani topyekûn hadîsleri mes'elelere ayırarak bablar halinde tedvin ettikleri gibi, Fukaha-i Şeriat dahi ayrı bir tarzda âyet ve hadîsleri şer'î ve fıkhî mes'eleler halinde ayırıp, bablandırmışlardır.

Burada, şu nokta dahi elbette müdakkik kimselerin nazarından kaçmamış olması lâzımdır ki; sahih hadîslerde bahsi edilmiş hiçbir mes'ele veya bab yoktur ki, aynısıyla zaif hadîslerde de bulunmasın. Bu zaif denilen hadîsler çoğu zaman, sahih hadîs-i şeriflerin metinleriyle de aynı aynıyadır. Amma orada o, senedi sahih olan bir hadîstir. Burada bu, senedi zaif hadîstir.

Meselâ: Deccal mes'elesi, Mehdi mes'elesi gibi mes'eleler, sahih ve zaif hadîslerde herbirisinin toplam belki yüzer hadîsi vardır Çoğu kere de sahihle zaif, aynı metin ve aynı ibarede oluyorlar. Amma hadîslerin senedi noktasından sahih olanları sahih, zaif olanları da zaiftir diye tesbit edilmiştir.

Dikkat edilirse meselâ:

وَمَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّاْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ

hadîsi, sahih hadîslerde mütevatir olduğu gibi, zaif hadîslerde de belki elli yol ile aynı ibare ve aynı metinle gelmiştir. Hatta İmam-ı Suyutî, bu hadîsin yüzden fazla rivayetlerle geldiğini kaydetmiş.

Bu noktada bilgi isteyen kimseler, El-Esrar-ül Merfûa eserinin Mukaddemesi sh: 5-34 ve keza İbn-i Ady'in "Ed-Duafa" kitabının pek çok yerlerine bakabilirler. Bunun bariz bir örneği de şudur ki: El-Kâmil Fid-Duafa'-ir Rical İbn-i Ady kitabı 4/407'de;

اِنَّ بِالْمَغْرِبِ بَابًا لِلْتَوْبَةِ لاَ يُغْلَقُ حَتّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا

hadîsi için, o kitapta o hadîsin senedinde Salet bin Süleyman olduğu için, Muhaddisler "Ona uyulmaz!" demişler. Yani onun hadîsi, zaiftir demek istemişlerdir. Amma görüldüğü üzere, bu hadîs aynı mâna ve aynı metniyle sahih hadîsler arasında da çokça vâriddir. Demek seneden değil, amma manasıyla sahih hadîsler içinde bulunan bir hadîs olmuş oluyor.

Muhaddislerce makbul olmasa dahi, yine de şurada şu şahsî kanaatimi kaydetmek isterim ki: Madem muhaddislerin ekseriyetinin ittifakıyla bir mes'elede birçok zaif hadîsler yanyana gelip, aynı mes'eleye baksalar, umumiyeti itibarıyla kuvvetlendikleri gibi.. diyorum ki; acaba sırf zaif hadîslerden mürekkeb bir mes'elenin etrafına toplanan o zaifler kuvvetleniyor da, neden bir zaif hadîs, sahih hadîslerle metin ve manasıyla omuz omuza geldiği zaman kuvvetlenmiş olmasın?.. Bence o, öyle oluyorsa; bu, haydi haydi böyle olur.

Bu kanaatime bir nevi işaret eden insafkârane yapılmış bir tahlili, burada bir tek misal olarak kaydetmeden geçemiyeceğim:

Mu'cem-üt Taberanî El-Kebir 25/193'de, Ady bin Hatem'in İslama girmesi hakkında bir hadîsin rivayet silsilesi içinde yer almış olan "İshak bin İdris El-Esvarî" namındaki şahıs hakkında muhaddislerin hemen hepsi, kimisi onu yalancılıkla, kimisi hadîsleri tedlis etmekle ve daha daha, münkerlikle ittiham ettikleri halde; mezkûr kitapta bu zâtın rivayet ettiği hadîsin başka şahidleri olarak, aynı mânada gelmiş Müsned-i İmam-ı Ahmed, Es-Sünen-ül Kübra Beyhakî ve Sahih-i İbn-i Hibban gibi makbul hadîs kitaplarında o mânadaki hadîslere me'haz olarak yerler gösterilmiş. Nitekim İmam-ı Suyutî, İbn-ül Hacer ve daha başka büyük muhaddisler dahi böylece hadîsleri kurtarmak için, başka başka şahidleri, yani aynı mânadaki sahih hadîslerden örnek şahidleri getirmekle, zaif hadîslerin durumunu kurtarmak yolunda nasıl hareket ettikleri malûmdur.

Buna bir başka örnek de şöyledir: طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلى كُلِّ مُسْلِمٍ hadîsini, birçok hadîs hafızları senedi itibarıyla bunu zaif görmelerine rağmen, meşhur muhaddis İmam-ı Tirmizî onu hasen hadîs olarak kabul etmiştir. (Bak: Şerh-ü Manzumet-il Beykuniye sh: 55)

Şu durumda bir hadîs, cerh ve ta'dil usûl ve kanunlarına göre çok zaif, hatta metruk olarak gelmiş olabilir. Amma eğer bu hadîs, mâna ve metniyle, mutemed ve sağlam rivayetlerle gelmiş olan sahih hadîslerde onun bir benzeri, bir şahidi varsa, elbette o durumda ihtiyaten o hadîsin muhafaza edilmesi lâzımdır. Nitekim de edilmiştir.

Birisi, şahsen kendi âleminde o gibi hadîslerle amel etmeyebilir. Amma umum hakkında ceffel-kalem onu atıp kesmek hususunda hakkı ve haddi yoktur ve olmaması da lâzımdır.

Ve daha bu minval üzere, zaif hadîsler mertebesini uzun götürebilirdik. Fakat bu makam, bir hadîs usûlünü geniş şekilde ve hâs olarak izah etme makamı olmadığından bu kısa işaretlerle iktifa etmek yerinde olur.