Zaif hadislerin nevleri

Hasene yakın olanlar

Bunlar ekseriyetle sened ve zabtı sağlam olmak şartıyla; Mürsel hadîsler, Muallak hadîsler, Mevkuf hadîsler ve hakeza Münkatı', Mu'dal ve Muan'an hadîslerdir. Üç misal ile bu üç nev'in numunelerini kaydetmek istiyoruz:

MÜRSEL: Hadîsin senedinin en son râvisi olan Sahabenin kim olduğu hakkında malumat verilmeyen hadîslerdir. Lûgatça mânası, "gönderilen" demektir. Hadîsin merfu' kısımlarından olan birinci sınıfında, nasılki bir Sahabî'nin "Kale Resulullah" demesi hükmü, Mürsel hadîste olmadığı için, bir Tabiîn, onu Sahabeyi zikretmeden Peygamber'e (A.S.M.) göndermesi hâdisesine Mürsel denilmiştir.

MUALLAK: Senedinin başında, yani hadîsi kaydeden muhaddisden başlamak üzere rivayet silsilesinde bir râvinin ismi hazfedilmiş olanına, yahud yine hadîsin senedinin ibtidasından itibaren bütün râvilerin isimlerinin kaldırılmış olanına denilir.

Muallâk denilen hadîs kısmının derece ve mertebeleri vardır. Bunların birinci derecedeki sınıfı, bazan merfu', mevkuf ve maktu'lara da şâmil olabiliyor ki, bir cihetle Sahih hadîsler derecesine çıkabilmektedir. Nitekim İmam-ı Buharı'nin kaydetmiş olduğu; meselâ bir hadîsi senedindeki râvileri zikretmeden وَ قَلَتْ عَائِشَةُ نعم النساء نساء الانصار şeklinde kaydetmiştir. İşte Muallâk hadîsler sınıfının birinci mertebesindeki hadîslerin bir misali olarak bu hadîs kabul edilebilir.

MEVKUF: Sağlam senedle, yahud da munkatı' olanı ile bir Sahabenin söz, fiil ve tavrını rivayet ve nakleden hadîs kısmı. Muhaddislerce bu kısım hadîslere, daha çok "Eser" diye ta'bir edilmiş. Meselâ Hz. Ömer'in (R.A.): تَفَقَّهُوا قَبْلَ اَنْ تُسَوَّدُوا yani "ihtiyar olmadan evvel, din ilmini öğreniniz" sözü gibi...

Orta Derece Zaif Hadîsler

Burada bu taksimi ben kendim yapıyorum. Yani muhaddislerce bu tarz bir tasnif görülmemektedir. Amma Sahih hadîsler olsun, Hasenler olsun hep böyle üstten alta doğru bir ta'rif ve beyan tarzıyla geldiği gibi, elbette Zaif hadîslerin de öyle bir tarzda bir ta'rif ve taksimi olması gerekmektedir.

Orta dereceli zaif hadîslerin de bir kaç nev'inin kısa bir tarifini vermekle iktifa edeceğiz. Meselâ: Garib hadîsler, Aziz hadîsler, Meşhur hadîsler ve hakeza...

1- Garib hadîsler: Tek başına bir râvinin yalnız bir tek rivayet yoluyla naklettiği ve ondan başka kimsenin onu rivayet etmediği hadîs çeşitidir. Yahudda, hadîsin metninde veya senedinde başkasınınkinden fazla bazı ziyade kelimeler veya râvilerin isimleri zikredilmiş hadîsler gibi...

Garib hadîsler bir kaç nevidir. Garib hadîsler çeşitinin âlâ mertebesine, nerede ise Sahih hadîsler kadar ehemmiyet verilmiş. Meselâ: İmam-ı Zehebî ve Katade'nin bu hadîs çeşitinden tahric ettikleri hadîsler gibi... (Bakınız: Şerh-ül Manzumet-il Beykuniye sh: 87)

2- Aziz hadîsler: Bunlar Sahabe'den sonra ilk zabtında iki ve üç râvinin onu naklettiği hadîs çeşitidir.

Aziz hadîsin hükmü: Bunun âlâ mertebesinde olanların bazan sahih hükmünü, bazan da hasen hükmünü almışlar. Daha biraz alt mertebelerdeki kısmı ise, Zaif olarak kabul edilmiş. (Aynı eser sh: 90)

3- Meşhur hadîsler: Bu hadîs çeşiti de umumiyetle üç sınıfa ayrılmaktadır. Hadîs-i Meşhur, hadîs-i Müstafiz ve Haber-i Meşhur olarak...

Meşhur hadîs dahi âlâ mertebesiyle çoğu kere Sahih hadîslerden sayılmış. Bunun biraz aşağıdaki kısımları Hasen, daha biraz aşağıdaki ise, Zaif hadîslerden addedilmiş.

Hadîs-i Müstafiz: Hadîsin bu nev'i; fukaha, usûlcü ve bazı muhaddislerce aynen meşhur hadîsler kısmı gibi kabul edilmiştir. Bunların fazla intişarı ve istifazası sebebiyle de "Müstafiz" diye adlandırılmıştır. Hatta bazı büyük muhaddislere göre, gerek seneden gerekse metnen çok zaif hadîsler bile şu ziyade intişar ve istifazalarından dolayı Müstafiz makamına terakki ettikleri kabul edilmiştir. Nitekim Meşhur Şeyh-ül İslâm ve Muhaddis-i Kâmil İbn-is Salah kat'iyyen hükmetmiş ki: "Bunlardan bir hadîs çok Zaif de olsa, birçok kitaplarda kaydedilip ziyade intişar etmesi sebebiyle bazan "Tevatür" derecesini alır, bazan de "İstifaza" makamına çıkarlar." (Fetavi-l Hadîsiye Heysemî sh: 63)

Yine İbn-is Salah'ın bu hükmü tarzında Müstedrek-ül Hâkim 2/426'da ekser muhaddislerin bu mevzudaki kanaat ve hükümleri şöyle dile getirilmiştir:

"Bir hadîs hakkında rivayetler, konuşmalar çoğalırsa, o halde o hadîsin mutlaka bir asla dayandığını gösterir."

Haber-i Meşhur: Bu unvan ekseriyetle senedi belli olmayan veya senedi hiç olmayan hadîsler olduğu halde, ulema arasında çokça tedavül eden ve konuşulan hadîsler cinsidir. Meselâ: عُلَمَاءُ اُمَّتِى كَاَنْبِيَاءِ بَنِى اِسْرَائِيلَ Meşhur hadîsi gibi...

Ömer Nasuhî Bilmen, Hukuk-u îslâmiye'de "Haber-i Meşhur"u şöyle tarif etmiştir: "Başta mahdut bazı kimseler tarafından nakledilip söylenmiş iken; bilâhare ikinci ve üçüncü asırlarda şöhret bulup fazla yayılan rivayet ve haberler... Artık onu yalanlamanın imkânı kalmamaktadır." (Hukuk-u İslâmiye ve Istılahat-ı Fıkhiye 1/27)

Çok Zaif Hadîsler

Bu kısım hadîsler birçok isim ve ıstılahlarla tarif edilmiş. Meselâ: Müdelles, Mübhem, Mecahil, Şâzz, Maklub, Muallel, Musahhaf, Maharref, Muztarib, Müdrec, Müdebbec, Mü'telef, Muhtelef, Münker, Metruk ve hakeza...

İşte, "Çok Zaif Hadîsler" diye tavsif ettiğimiz bu kısımdan da iki üç çeşitinin ıstılahî mânalarına bakıp kaydedeceğiz.

MÜDELLES: Bunun lûgatça mânası; karıştırılmış, tedlis edilmiş demektir. Istılahta ise, iki mânada kullanılmış. Birisi: Senedinin tedlisi. İkincisi: Rivayet eden hadîs râvilerinin adlarının karıştırılması.

Senedinin tedlisi şöyledir ki; bir râvi, hadîsi ondan rivayet ettiği kimse ile karşılaştığı halde, ondan işitmediği, yahudda yine râvi, aynı asırda yaşadığı kimse ile, yani ondan hadîsi rivayet ettiği zât ile karşılaşmadığı halde, karşılaştığını ve ondan hadîs işittiğini tevehhüm etmesidir, İşte bu durumların isbatı halinde mervî olan hadîse, senedi itibariyle "Müdelles" denilir.

Hadîs Şeyhlerinin isimlerinin tedlisi hususuna gelince: Meselâ bir hadîsi rivayet eden kişi, ondan işittiği kimseyi bir isimle, bir künye ile ve bir lâkabla isimlendirip lakablandırdığı, yahut onu bir kabileye mensubiyetini izhar ettiği veya bir memlekete mensubiyetini söylediği halde, bunların hiçbirisiyle meşhur olmayan kimseler olduğu isbat edildiği takdirde, ona "Tedlis-üş Şüyuh" denilmiş.

Buna şöyle bir misal getirilmiş; Ebubekir bin Mücahid El-Mukrî'nin rivayeti olan "Haddesena Abdullah bin Abdullah..." diye bir hadîsi rivayet etmiş. Halbuki böyle bir unvan ve lâkabla meşhur bir muhaddis yoktur. Amma bu hadîsi nakleden Abdullah bin Ebi Davud'dur ki, Meşhur Ebu Davud dediğimiz Kütüb-ü Sitte'den Üçüncü Kitabın sahibidir.

İşte Muhaddisler, böyle bilerek veya bilmeyerek hadîs tedlis edenlerin, yani karıştıranların rivayetlerini makbul saymamışlardır.

MECAHİL: Bunun lugatça mânası; meçhuller, yani muayyen ve belli olmayanlar demektir. Istılahta ise, hadîs hususunda üç şekilde değerlendirilmiş. Meçhul-ül Ayn, Zahiren ve Bâtınen Meçhul-ül Hâl, Yalnız Bâtınen Meçhul-ül Hâl...

MEÇHUL-ÜL AYN: Bir tek râviden başka hiç kimsenin ondan hadîs rivayet etmediği kimse... Yani, sadece bir kişinin tanıdığı, amma başka muhaddislerin tanımadığı kimse demektir. Ancak iki âdil ve dürüst râvi ondan hadîs rivayet ederse, ayn olan meçhullüğü kalktığı halde, yine de dürüstlük ve adaleti sabit olmuş olmaz demişler...

ZAHİREN VE BÂTINEN MEÇHUL-ÜL HAL: İki sağlam ve dürüst râvinin ondan hadîs rivayet etmesiyle, bi-aynihî muarref duruma geldiği halde; adalet, zabıt ve dürüstlüğü kesin olarak tebeyyün etmediği için yine de hadîsi makbul sayılmamıştır.

BÂTINEN MEÇHUL-ÜL HAL: Yani zahiren dürüstlüğü ve adaleti kat'î olarak tebeyyün etmemiş kimselerin, gizli ve hali kalmış olan durumlarıyla hadîslerini bazı şartlarla makbul görmüş kimseler olduğu gibi, onu reddeden de olmuştur.

MUNKER HADİSLER: Lügatta ma'rufun zıddı, belirsizlik demek ise de; hadîs ıstılahında; bir mu'temedin rivayet ettiği aynı hadîsinin metin ve mânalarına muhalif olup, tek başına kalan ve adına "ferd" denilen ve bu durumuyla râvinin adaleti, zabıt ve itkanından uzak olanı demektir.

METRUK HADİSLER: Yani, terkedilmiş manasıyla ki, tek bir râvinin rivayet ettiği, râvisi dahi yalancılıkla müttehem olduğu hadîs cinsidir. Yahud da onun râvisi, kendi fiiliyle, sözüyle, ya da ziyade gafletiyle fısk içinde olduğu tebeyyün eden kişinin naklettiği hadîslerdir.

İşte, hadîs nevileri ve ıstılahlarının ortalama yüz kadar isim ve unvanları ve pek geniş olarak yayılmış çok dallı, yapraklı, çiçekli ve meyveli ve bazan da haşin ve dikenli ağacından göstermeye çalıştığımız şu numunelik birkaç misal ve ufacık tarifler bence burada yeterlidir. Yani, hadîs usûlü hakkında pratik ve umumî bir bilgi vermek bakımından kifayetlidir. Bu kitapla hedef ve maksad da sadece budur.

Bununla beraber, yer yer bildirmeye çalıştığımız gibi muhaddisler tarafından konulmuş şu muhkem kaide ve usûllerin kat'î ve ittifaklı olarak tahakkuk ve tebeyyünleri halinde, hadislerin mertebe ve derecelerini bulmak hususunda çok güzel ve hassas ölçülerdir. Lâkin tebeyyün ve tahakkuk mes'elesinde, muhaddislerin kat'î ittifakları her zaman husul bulmamıştır. Diyelim, bir hadîsin "Metruk" olup olmadığı hususunda şartları ölçülürken, kimi muhaddisler onun hakkında müsbet, kimileri de menfi kanaat ve görüş ileri sürebilmişlerdir. Bu hususta umumî bazı örnekler arzedelim:

1- Huyey bin Abdullah El-Muâfiri adındaki zâtı, bazı muhaddisler zaif saydıkları halde, diğer bazıları ise, onu mutemed ve dürüst saymışlar. (Mecma-uz Zevaid 10/123)

2- Akîlî'nin Zaif hatta Metruk gördüğü bir hadîsin senedini, meşhur İbn-i Hibban ise, onu mutemed ve mevsuk saymış. (Mecma-uz Zevaid 6/220)

3- Ve bir aynı hadîsin mertebesinde muhaddislerin ihtilâflarının numunesini görmek için (Bakınız: El-Müntaka İbn-i Cârud sh: 28)

4- Bir çok muhaddislerce zaif olarak kabul edilmiş bir hadîsin senedi hususunda, İmam-ı Tirmizî onu hasen diye kabul etmiştir. (Mecma-uz Zevaid 6/220)

5- Bir aynı hadîsin mertebesi üstünde ileri sürülmüş ayrı ayrı görüş numuneleri için (Bak: Şerh-üş Şifa Aliyy-ül Karî 1/632)

6- Keza bir hadîsin mertebesi üstünde ileri sürülen ayrı ayrı görüşler hakkında (Bak; Cem'-ül Fevaid 1/593)

Hem hadîslerin senedindeki bütün râvilerin isim ve halleri tamamen bir tek muhaddis tarafından bilinemediğine dair bazı numuneler:

1- İmam-ı Ahmed bin Hanbel'in bir hadîsinin senedinin râvilerinden olan (Ubeyd bin Ka'ka') ismindeki zâtı, meşhur İbn-i Hacer-i Heysemî onu işitip tanımadığını yazmış...

Yine aynı şekilde, Müsned-i Bezzar'daki bazı hadîslerin râvilerinden bazı insanları, İmam-ı Heysemî'nin onları tanımadığını kaydetmiş. (Bak: Mecma-uz Zevaid 10/110)

2- İmam-ı Gazalinin İhya-u Ulûm-id Din kitabını tahkik eyleyen meşhur müceddid ve muhaddislerin büyük Üstadı Hafız Zeynüddin-i Irakî, Gazali Hazretlerinin derceylediği hadîslerin bazıları için: "Ben, bunun aslını bulamadım" yani bende onun senedi yoktur, ben onu görmemişim ve hakeza...