100: Tarz-ı nazar ikidir, biri zulmettar, diğeri ziyadar

Tarz-ı Nazar İkidir, Biri Zulmetdâr, Diğeri Ziyadar

Tarz-ı nazar ikidir, tedkik iki çeşittir: biri gittikçe "nurun alâ nûr" tenevvür eder, diğeri de gittikçe şübehâtta boğulur, zihni olur zulmetdâr.

Mesela tatlı, leziz bir su var. Onun da menbaı var. O menba'dan ise binler cedavili var. Şubeleri çok yerlerde dolaşır. Bazen eczâ-i murdar

Onunla da bulaşır. İşte eğer bir adam, o menbaı da gördü, onun suyunu tattı, tatlılığı anladı, bir his ile de bildi, şuûbâtda ittisal var.

Sonra hangi cedvele yahut hangi bir fer'e birdenbire rastgelse, en ednâ bir emare, tatlılığına dair, onu eder teslimkâr.

Meğer kati delil ile, aksini ispat ile o emareyi nakzeder, o vakit o da der: Başka madde karışmış. Şu zülâl-i hayatdâr.

Bu tarz ile bir tetkik imâna kuvvet verir, kalbe verir inşirah, hakka verir inkişaf. Kur'ân'a da yakışır bu nazar-ı revnakdâr.

Başka nazar hatardır. İkinci tarz tetkik, o menba'dan aşağı zihnen inmeye bedel tutar, aşağıda gezer sersem gibi o davar.

Tetkikinde zemini semâya tercih eder. Bu adam hangi fer'e birden bire rast gelse, acılığına dair bir emâre-i şübhedar

Görürse şübheye düşer. Tatlılığına hükmetmek kat'i delili ister, yakini bir burhanı daim bu arzu var.

Heyhat! Burhan her yerde ucuz ele gelmez. Böyle bir, incecik bir fer'e, bir delile umûmun semeresi, netîce-i cesîme, ona bindirmeye talebkâr.

Git gide şübhe tezâyüd eder, emniyetsizlik basar, vesvese de şek olur, işte böyle bir nazar, cezası olur sakar akılda da kusur var.

Desâtîri fakirdir, havsalası da dardır. Ger eli yetişmezse, bir ulvî hakikata döner der: Değil hak red ile inkâr!

Emsâl-i Kürdiyye imiş: Bir vakit ayı gitmiş üzüm ağacının altına,ağzı yetişmeyince demiş "Tuh!.. Bu ekşidir,murdar"