108: Allahtan başka müessir yoktur

İcad ve halk-ı kevnde vasıta sırf zahiri, ger vasıta hakiki olsa idi hem hakiki bir tesir verilse idi.

Hem bir şuur-ı külli verilmek lazım idi, hem itkanın eseri hem san'atın kemali muhtelif olacaktı.

Halbuki en adiden en âli, en küçükten en büyüğe kadar hiç bir vakitte nazar fütur, kusur görmedi.

Her şeyde itkanı her şe’nde ihtimamı derece-i kemalde. Her mahiyet kameti nisbetinde biçilmiş giydirmiştir mucidi...

Demek müessir-i hakiki olan Zat-ı Vacibden tesiri noktasında denilmez: Bazı karib, bir kısmı da baid veya eb’addi...

İtkan kat’an gösterir, bir kısmı vasıtasız kısmen vasıta ile kısmen vesaitiyle olmamıştır icadı...

İnsanda ihtiyar var zira eserinde noksan var itkansızlık gösterir cebir yok ihtiyar var o teklifin imadı.

Beşerin ihtiyarı bir vasıtadır fakat itibarî eşyada nisbi olan şuunda vahdet rıza gösterdi hikmet böyle istedi.

Şayan-ı temaşadır cüzi bir ihtiyarın tevassut etmesiyle akıl ve zeka eseri olan bir insan şehri içindeki efradı.

Cemaat intizamca geridir hiç bir vakit yetişmedi yetişmez. Vahiy ve ilham semeri bir arı kovanına ondaki cemiyete hem onların efradı.

Hem arılar meşhere san'atları bir petek hüceyrat şehri olan bir nar ve cilnardan intizamca geridir sebeb te ihtiyardı

Demek cazibe-i umumi hangi kalem yazmıştır cevahir-i ferde de küçücük cazibeler o kalemden damlandı, zerrelere serpildi.