106: Bir insanla bir şeytanın bir meselede mücadeleleri

Bir zaman bir şeytân, o hasm-ı bîamân, vesveseye bindi, çağırdı meydana zînisyân bir insan. Başladı cidal, imtihan.

Müvesvis dedi ki: Kur'ân'ı dinlersen, bîtarafâne bak, sonra da i'cazı nerededir tahkik et. Cevaben dedi insan:

Ey mel’ûn! Bîtarafâne düşünmek ise, muvakkat bir dinsizlik olur, iltizamı kırar. İltizam imanın lâzımı. Döndü yine şeytân,

Dedi: Farzet ki beşerin sözüymüş, o nazarla bir bak. Belagatı nasıldır ?Tahkîk de böyledir. Yine o insan,

Dedi: Ey racîm! Bîtarafâne düşünmek başka, aksini, nakîzini düşünmek, hem farzetmek büsbütün başka olur her zaman.

Zira o, tevakkuf; bu, reddir. O, adem-i kabul; bu, kabûl-i ademdir. O dedi: Muhal dahi farz olunur, farazîde müşâhât olamaz. Döndü yine o insan,

Dedi: Belagat, muktezâ-yı hâle mutabakatıdır kelâmın. Halbuki mü-tekellim, muhatab ve esas maksad mutabakatta üç esasdır bîgümân.

Te'sîrleri azîmdir, en âlî bir noktada olan şu üç esas; dediğin bir farz ile minareden kuyuya indirip, edip tebdîl-i mekân.

En ednâ bir surette esasatı âhere kalb ve tebdil etmektir, mezâyâsı da söner, sadefi yaz baharken, olur manası kış bir hazân.

Müthiş acılık veren bir kaba ifrağ etsen gayet şirin bir suyu, tatlılığı kaybolur, zevke de acı gelir. Döndü yine o şeytan,

Dedi: Muhakkik bir hâkimdir hâkim de bitaraftır. İnsan dedi: Ey mel’un! İlmî mesele değil, o bir mesele-i îmân.

İltizâm ve i'tikad her dem onun şe'nidir. İlmî meselelikten çoktanberi çıkmıştır. Başkaya kıyas olmaz, o mesele-i vicdan.

Zira bir mesele ki tarafeyni yakındır bir birine, ortası düşünülür. İki taraf da razı, el de yetişebilir kime düştüğü zaman.

İki tarafı birer ihtimalle hissesini rabteder. Fakat bir tarafı süreyyâ fevkindeyse, diğeri seranın tahtındaysa o zaman.

İki taraf ortası, bitarafî düşünmek hiçbir vakit olamaz. Orta yerinde durmak, biri leke-i zemîn, diğeri zînet-i âsumân.

İki tarafa elini uzatıp birer hisseyi vermek tahkîke hiç sıkışmaz. Mesafenin nısfında, aşağı tarafında, farz ile bir meyelân.

Hem vehim ile ne kadar indirirse, ona temayül etse, tarafgirlik olur. Fakat fena tarafında vesveseye itaat insafa olur isyan.

Madem orta yeri tutulmaz, ya serada farz edilir; o halde bahaneler çoğalır, lâzım olur kat'î bedahet, îkân.

Manîleri kıracak fevkalâde bir kuvvet ta mefrûzu seradan süreyyâ fevkine çıkarsın. Evet, oturmuş Furkan bir fark-ı ferkadan.

Tahkikin şe'ni şudur: Madem süreyyâda görünmüş; o sureti göstermiş, orada farzetmesi tahkikin mezhebinde farz ve vacibtir her ân.

Onu orada görecek, arş-ı a'lada tutup onun berâhînini mismâr gibi takacak, delâilin sütununu birer birer takacak dest-i emîn-i îmân.

Şeytan dedi: Zannınız, nazmındaki letâif derece-i i'câzdır. Meziyet-i kelâmî şu farz ile değişmez. Yine döndü o insan,

Dedi: Tam bâtılı iltizâm demek olan bu farzdan müzahraf ve farazi bir sâhib-i kelâm çıkar, tedahhüş eder vicdan.

O mefrûzdan öyle müthiş noktalar gelir, değil i'câz, belagat, belki bütün meziyyeti mahveder... Döndü yine o şeytan,

Dedi: Neden öyledir? O insan dedi: Zira tahkik ve insafa zıt o küfrî farzında el-iyâzubillâh! Bir mecmûa-i riya, bühtan

Farzetmek demektir. Bu farza şeytan dahi elbet cesaret etmez. O dedi: Şeytan olmasaydım, tasdik ederdim seni ey insan!

Fakat bu noktadan veririm kâfirlere şüpheler, mü'minlere vesvese. Bundan o mülzem oldu, başka şüpheye döndü yine o şeytan,

Dedi: Beşerle hem beşer gibi konuşmak nasıl ona yakışır? Hem nasıl da konuşur, azameti tenezzül etmez? Döndü dedi de insan.

Evet, dünya içinde insan, insan içinde lisan, lisan içinde beyan, beyan içinde kelâm, kelâm içinde hurûfu halkeden Hallak-ı Rahman.

Hem lisanımızı, hem lisanımız içinde hurûf ve kelimatı halk eden, dahi hem tamamıyla bilen o Zülkelâm, Zülkemâl o Rahim, Mennân.

Kendi tenazzülât-ı rahmetiyle bizim lisanımızla, tarz-ı beyanımızla neden konuşmasın bizimle? İşte Tevrat, Zebur'la Suhuf ve İncil ve Kur'ân.

Evet, Rubûbiyyet istiyor, Uluhiyyet muktazî; hikmet tensib ediyor, inayet müstelzimdir. Belagat der: Ahsen ona eder istinad, sırr-ı nizâm-ı cihan.

Tokmak gibi bu cevap o şeytanın başına öyle müthiş bir indi ki o şeytanı kaçırdı, zaptetti insanoğlu o meydân-ı imtihan.

Bundan da mülzem oldu o şeytan, döndü, dedi: Dersiniz: Kur'an beşere rahmet. Halbuki ekseriyet elim zahmete düştü, sebeb-i küfür ile küfrân.

Yine o insan dedi: Zeminde yüz çekirdek, mâ ve ziya gelmezse, sağlam kalır. Fakat çekirdek; kıymeti de beş para, eğer şems ve asuman

Mâ ve ziya verirse, sekseni, sü-i mizaçları için, eğer çürüse, yirmisi her biri bir şecer-i meyvedâr, bir ağac-ı sâyedâr, ger verilse bir lisân,

Her çekirdek diyecek: Ey âb-ı hayâtımız! Ey ziyâ-i ruhumuz! Siz mahzâ rahmetsiniz. Pek şefkatli bir elden bize süzülmüşsünüz. Sizi bize gönderen o Rahîm, hem Rahman.

Yahut mehd-i zeminde yüz yumurta bulunur, fakat hümâ tavrının. Eğer tayr oturmazsa, onlar sağlam kalır. Fakat birer adi yumurta. Ne kıymetdar, ne mîzân.

O kuş, eğer otursa, şefkatli harareti onlara da verirse, çendan seksen bozulsa, lâkin yirmisi herbiri birer piliç çıkacak. O nev'e gelse lisân,

Mutlak böyle diyecek: Ey şefkatli valide! Ey hürmetli mürebbî! Sen bir latif rahmetsin diyecek, ayağına kapanıp şükran ile öpecek. O hümâ misâl hüdâ-yı Kur'ân....

Kaçtı o şeytan, dedi: Seninle işim yoktur. Korkarım senden... Beni yolumdan şaşırtırsın, ey insân-ı bîamân.