111: Aşıklar ve arifler arasındaki mühim bir fark

Evliyadan Âşikîn ve Ârifîn Beynlerinde Mühim Bir Fark

Eğer hakîkî âşık yolunda fena gitse, ya ta'bîrde hata etse, ya tavsifte yanılsa, yine ma'şûka gider. Ma'şûkdur onu çeker, yolunu da şaşırtmaz.

Zira aşk câzibedar bir cemâle müncezib cenânî bir cezbedir. Bazen netice haktır, hem de mütehakkıkdır. Lâkin delil bâtıldır, vesile de hatadır ona zarar veremez.

Eğer veliyy-i arif yolunda fena gitse, ya suret hata görse, ya sözde yanlış etse; matlûbuna yetişmez, maksûduna ulaşmaz.

Zira bir yol bozuksa, hiç maksada götürmez. Eğer şartı olmazsa, meşrut hâsıl olamaz. O âşıka benzemez, mukayyeddir, hür olmaz.

Zira arif, kendisi yukarıya çıkıyor, basamaklara basar; lâzım dikkat-i nazar. Fakat âşık, birisi onu yukarı çeker; hür kalır, mukayyed kalmaz.

Demek veliyy-i âşık, muhtî ise, yine binefsihî hâdîdir, ligayrihî mudilldir. Fakat arif, muhtî ise, mudill, hem dâll olur, iktida da edilmez.

Bu sırdandır, bir kısım gürûh-i arifinin idam ve idlaline sebeb olan rumuz ve şathiyyât ki te'vîli götürmez.

Zümre-i âşıkîni rumuzdan çıkardılar, işaret, şathiyyâtı sarîhan söylediler. Yine nazar-ı ümmet, onları ta'zîm etti, onlara ilişilmez.

Bu sırdandır, Muhyiddîn, Câmî ve İbnu'l-Fârid, İbn-i Seb'în beraber, işaret, şatahâtta birbirine benziyor, telakkide benzemez.

Vaktâ ki Muhyiddîn irfanı gâlib çıktı aşkına, sebeb oldu ki işârâtı yağdırdı ona dehşetli oklar, ta Selîm'e keşfoldu remz!

Fakat Câmî âşıktı, vâzıhan tasrîh etti, hem hürmetle yaşadı. Oklardan selîm kaldı, hem tenkid de edilmez.

İbnu'l-Fârid, a'şak, o a'raf Muhyiddin'den daha ileri gitti./ Ümmetin itabından ondan geride kaldı; kusuruna bakılmaz.

İbn-i Seb'în'in vaktâ sözünde safî bir aşk pek de görünmez oldu. Nazarvârî kelâmı sebeb oldu; yine ona isnâd-ı ilhad oldu, kendini kurtaramaz.

Eğer desen: Muhyiddîn kelâmında tehâlüf, belki tenakuz vardır? Ben derim: Elbette O zat, görmüş de demiş; görmezse hiç söylemez.

Lâkin nasıl görünse, bir şey nefsü'l-emirde aynen öyle olması her dem lâzım gelemez; basar doğru görüyor, yanlış hüküm ediyor, bazen basiret öyle tamamını göremez.

Eğer Muhyiddîn dese: "Gördüm." Doğrudur. Görmüş. O ruh, öyle âlîdir, kasden yalan söylemek Ona hiç yanaşmaz; kat’an tenezzül etmez.

Şu sırra faysal budur: O bir seyyâre-i rûh, gayr-i sabit tecellî, tecelliyât-ı seyyâle ona olmuş hakikat-ı sabite. Sevâbit hakâik, dâne sünbülsüz olmaz.

Fakat sabit hakîkat, hem de seyyar tecellî bir çekirdek, bir çiçeğin ne zâtıdır, ne gayrı. Hakîkat, hak mîzânı Kur'an'dır, başka olmaz.

Ger desen: Muhyiddîn'in âsâr, kelâmlarında öyle sözler vardır, Şer'de hiç yeri yoktur, belki ona küfür demiş bazı imamlarımız?

Cevaben derim: Bir kaide-i umûmi beyanı lâzım gelir. Meselâ: Şeriat bir vasfa, ya bir söze dese ki bu küfürdür, mü'min işi olamaz.

Murad ve mânası: O hal imandan gelmez, sıfat da kâfiredir, o sözde bir kâfirdir, o zat onunla küfür etti, demektir. Mutlak o zat kâfirdir denilmez.

Zira imandan neş'et eden pek çok sıfatı vardır. İmana delîl azher bir te'vîle muhtemel bir halî de bir sözü bunları hiç kıramaz.

Demek o zata kâfir demek bir şart ile caizdir ki yakînen bir kanaat gelse, o söz küfürden teraşşuh etmiş, sıfat ondan nâşîdir, başka sebebden gelmez.

Öyle sıfat sözlerin pek çok sebebleri var. Demek öyle vasıf ve kelâmın delâletinde şek var, küfre kat'î delâlet etmez.

Evsâf-ı sâirenin imana delâleti, hem düstûr-i asıl beka'dır. Onun da şehadetini tahakkuk-i îmanı yakînen isbat eder, sû-i zann asıl olamaz.

Şek, yakînin hükümünü her dem zail edemez. Nisyan veya sehiv ile, hata ve iltibasla, muhtemel bir söz ile çabuk tekfir edilmez.

Eğer desen: Muhtelif tarikatlara vardır, muhtelif âyinler, ibadet şekli giymiş? Derim: Üç şartı varsa, bir niyyet-i hayır ile, belki de zarar vermez.

Birinci şartı şudur: O, münâfî olmamak kat’an vakar-ı zikre, hem edeb-i huzura. İkincisi: Menhî olan efâlin içinde bulunmamak. Menhî olsa hiç olmaz.

O ef'âl ve harekâtı kasdî birer ibadet nazariyle yapmamak. Evet, hal ve harekât, ihtiyarî ve kasdîden daha ziyâde olmalı. Şuursuz, incizabî, ızdırarî, başka çeşit yakışmaz.

Zira asıl ibâdet, bizzat nefs-i zikir'dir. O ahvâl-i mübâha, bir vesîle-i müşevvik. Harekâtı ta'yînde ihtiyâr-ı zâkiri âyet serbest bırakmış, mübahta takyîd etmez.

O ef âl, hiç benzemez Şer'an muayyen olan ibâdât ef’âline. Zira ef âl-i Şer'î, bir cevîz-i Hind'e benzer, süt-misâl lübbü gibi beyaz kışrı da lübdür, cevizimize benzemez.

Fakat âyin-i zikirde olan ef’âl ve ahvâl, cevizimize benziyor, kışrî bir gılafdır, hiç bir vakit yenilmez. Cevîz-i Hind'e benzemez, ona makîs olamaz.