Skip to the main content
Home

Contents

DİN ADINA İŞLENEN CİNAYETLERİN VEBALİ

12 minutes
KIRIK TESTİ

DİN ADINA İŞLENEN CİNAYETLERİN VEBALİ

NaN wordsabout 12 minutes

Soru: Bir kısım örgütlerin, güya din adına işledikleri cinayetler, canlı bomba saldırıları ve benzeri hadiseler sadece dış mihraklarla ve haricî yönlendirmelerle izah edilebilir mi? Bu tür hadiselerin bugün Müslüman coğrafyasında da zemin bulmasının sebepleri nelerdir?

Cevap: Müslüman görünen bazı kimselerin bomba yüklü araçlarla hiçbir şeyden haberi olmayan masum insanları katletmelerinin, hele aynı şekilde mabedlere saldırıda bulunmalarının ne Kur’ân’la ne Sünnet’le ne de Müslümanlıkla telif edilmesi mümkündür. Ama maalesef günümüzde inanan gönülleri dilhun eden, bizi mahcup duruma düşüren böyle bir tablo vardır. Dış mihrakların bu mevzuda sinsi ve organizeli yönlendirmeleri olmakla beraber, İslam’ın yanlış anlaşılması ve yorumlanmasından da kaynaklanan bu tür terör hadiseleri, denilebilir ki Haçlıların üzerimize gelmesinden, Moğolların İslam dünyasını herc ü merc etmesinden daha tehlikelidir ve İslam âlemine verdiği zarar daha büyüktür. Çünkü bu tür zulüm ve cinayetler, Müslümanlığın yüzüne zift sürülmesi anlamına gelir.

Yanlış Anlaşılan Şecaat ve Cesaret

Kanaat-i âcizanemce bu tür hadiselere sebebiyet veren yanlış anlama ve yorumlamaların en başta geleni, hikmetin engin derinliklerini teşkil eden şecaat ve cesaretin günümüzde hatalı yorumlanmasıdır. Elbette ki inanan bir gönülde şecaat ve cesaret olması gerekir fakat bunun yanında hikmet ve basiret de olmalı, muhataplarda emniyet ve güven duygusunu temin edecek bir duruş sergilenmeli, hangi şart ve durumda olursa olsun dinin temel disiplinlerine bağlı hareket edilmeli ve meşru hedeflere ancak meşru yollarla gidilmesi gerektiği asla unutulmamalıdır. Farklı bir tabirle, gerçek şecaat ve cesaret; bir Müslüman’ın kendi değerlerini müdafaa etme adına dik bir duruş sergilemesi, hak bildiği meselelerde her zaman sabitkadem bulunması, bu istikamette kolu kanadı budansa da maruz kalacağı her türlü sıkıntıya katlanması demektir.

Bu açıdan Saadet Asrı’na baktığımızda, İnsanlığın İftihar Tablosu (sallallahu aleyhi ve sellem) ve O’nun yanında yer alanların, Mekke-i Mükerreme’de on üç sene boyunca bir insanın tahammül etmesi mümkün olmayan nice hadiseye katlandıklarını görüyoruz. Öyle ki sahabe-i kiram efendilerimiz çoğu zaman gözleri dolu dolu bir taraftan Cenab-ı Hakk’ın kudret-i namütenahisine, diğer yandan da O’nun insanlığı kurtarmak için gönderdiği Habib-i Edib’ine ve O’na inanan insanlara yapılanlara bakmış, sonra da hikmetini tam olarak idrak edemedikleri bu tablo karşısında hayret ve dehşetlerini ifade etme adına, مَا اَحْلَمَكَ يَا رَبَّنَا “Ne kadar halimsin ey Rabbimiz!” demişlerdir.1 Bildiğiniz üzere İnsanlığın İftihar Tablosu, Kâbe’nin karşısında başını yere koyup secdeye kapandığında, inkâr ve cehalete kilitlenenler O’nun başına deve işkembesi koymuşlardır. Başlarına taş yağası bu zalimler kaç defa onu taşa tutmuşlardır. Fakat O (sallallahu aleyhi ve sellem), hiçbir zaman “Sizin başınıza da taş yağsın!” dememiştir. Aksine kendisine taş atan, dişini kıran, yanağını yaralayan, başını kanlar içinde bırakan insanlar karşısında bile ellerini kaldırmış ve اَللّٰهُمَّ اهْدِ قَوْمِي فَإِنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ “Allah’ım, kavmimi hidayet buyur. Çünkü onlar bilmiyorlar.”2 demiştir. Onun bu sözüne hâşiye düşülecek olursa şöyle denilebilir: Şayet onlar Beni, misyonumu, kendileri için nasıl ölüp ölüp dirildiğimi bilselerdi böyle yapmazlardı. Zira Kur’ân-ı Kerim, inanmayanların tutup gittikleri yanlış yol karşısında Allah Resûlü’nün (sallallahu aleyhi ve sellem) hâlini şöyle ifade etmektedir: فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ عَلٓى اٰثَارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا “Demek bu söze (Kur’ân’a) inanmıyorlar diye onların peşine düşüp kendini helak edeceksin!”3

Evet, gönülleri fetheden, kalbleri yumuşatan, herkesi gerçek insanlığa yönlendiren, insanı özündeki insanlıkla buluşturan İnsanlığın İftihar Tablosu (sallallahu aleyhi ve sellem), kendisine düşmanlık eden insanlara öfkeyle mukabelede bulunmamış ve hele günümüzdeki bu şenaat ve denaetlerin hiçbirisine asla başvurmamıştır. Kendisine on beş sene boyunca düşmanlık etmiş olan Ebû Cehil için bile, “Allah seni yerin dibine batırsın.” dememiştir. Bundan dolayı da bir süre sonra Ebû Cehil’in kızı Cüveyriye ve oğlu İkrime Müslüman olmuş, Müslüman olduktan sonra da baş döndüren bir hayat ortaya koymuşlardır. Yermük’te Bizanslılara karşı savaşan Hz. İkrime ağır yaralı olarak çadıra taşındığında birden doğrulmuş ve “Ya Resûlallah! Sen mi teşrif ettin?” demiştir. Hâlbuki bu hadise olduğunda İnsanlığın İftihar Tablosu’yla tanışmasının üzerinden sadece iki sene geçmişti. İşin doğrusu, Ebû Cehil’in oğlu Hz. İkrime’nin (radıyallâhu anh) bu kadar kısa süre içerisinde böylesine dikey yükselmesini şahsen ben izah etmekte zorlanıyorum. Evet, bu kadar kısa zaman içinde böyle bir marifet ufkuna nasıl ulaştı, içe doğru nasıl bu ölçüde derinleşebildi? İnsanlığın İftihar Tablosu (aleyhissalâtü vesselam), düşmanlarına bile hilim ve hikmetle muamele etmeseydi bütün bunlar mümkün olabilir miydi?

Esasen Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) Mekke’deki o sıkıntılı dönemde, küçük bir işaret verseydi, Mekke’deki o ilk cesur ve kahraman Müslümanlar pes etmeden, kanlarının son damlasına kadar savaşırlardı. Fakat zincire vurulmuş ve çok ağır işkenceler görmüş olmalarına rağmen onlar sabır yolunu tercih etmiş, güvenilirliklerini zedeleyecek ferdî, fevrî, hissî hiçbir davranışta bulunmamış ve hele bu tür canavarlıklara asla başvurmamışlardır. Zira Şefkat Peygamberi’nin yolu, insanların ebedî saadetine vesile olmak için kalbleri fetih ve kafaları ikna yoludur; bu da hikmetle, merhametle, mülâyemetle muameleyi gerektirir. Evet, bir kere daha ifade edecek olursak, öyle canavarca bir hareket tarzını Kur’ân’la, Sünnet’le, İnsanlığın İftihar Tablosu’nun üslubuyla, stratejisiyle, düşünce tarzıyla telif etmek mümkün değildir.

Nefret Ekip Muhabbet Biçemezsiniz

Konuyla ilgili Saadet Asrı’ndan misalleri çoğaltabilirsiniz. Mesela Kudüs fethedildiğinde Hz. Ömer Efendimiz şehrin anahtarlarını almak üzere yanındaki hizmetçisiyle birlikte Medine’den yola çıkıyor. Yolda üzerindeki elbiseler yırtılınca yanında taşıdığı iğne ve iplikle onları dikiyor. Hazineye ait iki hayvanı kullanmaya hakkı olmadığı mülahazasıyla yanına tek bir hayvan alıyor ve bu hayvana hizmetçisiyle nöbetleşe biniyor. Tam Kudüs’e yaklaştıklarında binme sırası hizmetçisine geliyor. Hizmetçisi Hz. Ömer Efendimize binmeye devam etmesi konusunda ısrar etmesine rağmen o, bu teklifi kabul etmiyor ve hizmetçisini deveye bindiriyor. Yahudi ve Hıristiyan ruhani reisler şehrin girişinde gelip onu karşılıyor, “Burayı fethedecek insanın bu evsafta olduğunu biz zaten kitaplarımızda görmüştük.” diyerek ona tazim ve tekrimde bulunuyorlar (saygı gösteriyorlar). Şehrin anahtarlarını kendisine Kudüs Patriği Sophronius teslim ediyor. Namaz vakti geldiğinde Hz. Ömer, namaz kılması gerektiğini söylüyor. Onlar da “Ey Müminlerin Emiri! Mabedimizin bir köşesinde namazınızı kılabilirsiniz.” diyorlar. Fakat Hz. Ömer, “Müminlerin Emiri burada bir yerde namaz kılarsa arkadan gelenler teberrüken orayı bir mescit hâline getirirler. Bu da sizin hukukunuza tecavüz olur.” diyerek dışarıya çıkıyor ve kayaların üzerinde namazını eda ediyor. Şimdi bir, Hz. Ömer Efendimizin diğer dinlerin mabedlerine olan saygısına, incelik, hassasiyet ve basiretine bakın, bir de güya İslam adına yapılan bugünkü çirkin saldırılara!

Mevzumuza ışık tutacak başka bir misal de şudur: Hz. Ali Efendimiz döneminde fitneler aynen günümüzde olduğu gibi kabardıkça kabarmış, köpürdükçe köpürmüştür. O dönemde Haricîler, Harura’da Hz. Ali’ye karşı toplandıklarında biri Hz. Ali’ye gelerek, “Ya İmam! Haricîler falan yerde ordularıyla toplanmışlar, senin üzerine gelecekler. İyisi mi onlar senin üzerine gelmeden sen onların üzerine git ve onları bütünüyle yok et.” demiştir. Hayber’in kapısını koparan Şah-ı Merdan, kılıcını çektiği zaman bir kılıç darbesiyle birkaç kelleyi birden alan Haydar-ı Kerrar, İnsanlığın İftihar Tablosu’nun velayetin serkârı yaptığı o büyük imam, “Ne malum onların bizim üzerimize geleceği?” diyerek kendisine yakışanı söylemiştir. Görebiliyor muyuz bu yaklaşımdaki inceliği! Bence esas şah-ı merdanlık, Hayber’in kapısını koparmada, Amr İbn Abdivüdd’ü bir kılıç darbesiyle ikiye biçmede değil, enaniyetin “ben, ben” diye Ramazan davulu gibi ses çıkarma ihtimalinin olduğu bir zamanda bu şekilde kendini kontrol altına alıp iradesinin hakkını vermede aranmalıdır. Evet, bence esas yiğitlik, gerçek şecaat ve cesaret, böyle kritik bir zamanda, “Ne malum bize hücum edecekleri?” sözünü söyleyebilmektir. Hazreti İmam Hümam Ebû Hanife Hazretleri de onun bu mülahazasını esas alarak, nereye yürüyecekleri kesin olarak bilinmediği sürece bir yerde toplanmış bir grubun üzerine yürümenin caiz olmayacağı görüşünü benimsemiştir.4

Zaten önemli olan, stratejik hareket ederek az zayiatla problemleri çözmeye çalışmak değil midir? Mekke’nin fethine bakıldığında Allah Resûlü’nün (sallallahu aleyhi ve sellem) kan dökülmemesi, düşmanlıkların katlanmaması ve problemlerin nazikçe çözülmesi adına gerekli olan her türlü tedbiri aldığı görülecektir. Evet, İnsanlığın İftihar Tablosu (sallallahu aleyhi ve sellem), küçük bir iki hadise istisna edilecek olursa, neredeyse halkının tamamı müşrik olan Mekke’ye kan dökmeden, zayiat vermeden girmiştir. Mekke’ye girdikten sonra da “Size nasıl muamelede bulunmamı beklersiniz?” diye sorduğunda, çocukluğundan itibaren onu çok iyi tanıyan müşrikler, “Sen kerim oğlu kerimsin.” demişlerdir. Bunun üzerine Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), “Öyleyse gidin, hür ve serbestsiniz. Size bugün kınama yoktur.” buyurmuştur.5 O’nun (sallallahu aleyhi ve sellem) ağzından çıkan bu sözler Cibril’in solukları gibi ruhlarda öyle bir makes bulmuştur ki müşrik olan Mekke halkı nasıl yanlış bir yolda olduğunu anlamış ve bir iki gün sonra gelip Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) etrafında bir hâle hâlini almıştır. Evet, yıllarca Allah Resûlü’ne (sallallahu aleyhi ve sellem) düşmanlık etmiş olan bu en mütemerrit (inatçı) insanlar bile yumuşamış ve Müslüman olmuşlardır. Hoşgörülü yaklaşım ve iyi muamele onları İslam’ın huzurlu atmosferine çekmiştir. Ne ekerseniz onu biçersiniz. İnsan iyi şeyler hasat etmek istiyorsa çevresine sürekli iyilik ve güzellik tohumları ekmelidir.

Osmanlı devleti çözülüp yıkıldıktan sonra İslam dünyasında üst üste çözülmeler yaşanmıştır. Günümüzde ise yeniden bir toparlanma, kendimiz olma ve kendi ruhumuzu bulma gayretleri var. İslam coğrafyasının bütününe değil, sadece Türkiye açısından meseleye baktığınızda bile, hiçbir şeyin dünkü gibi olmadığını, son kırk elli yıl içinde pek çok şeyin değiştiğini göreceksiniz. İşte İslam dünyasındaki bu gelişme ve değişmelerden rahatsız olan bazı güç odakları, dinin temel dinamiklerinden habersiz, İslam’ın kriter ve kıstaslarını bilmeyen, hissiyatla ve hamasetle hareket eden bazı kişileri harekete geçirmiş ve onları kendi kirli emellerine alet etmek istemişlerdir.

Paranoya İhtiyacı ve Aldatılan Kitleler

Bugün maalesef İslam coğrafyasında yaşayanların hepsi aklı başında, dengeli düşünen, kendi kaynaklarını bilen insanlar değildir. Paranoya duygusunu tetikleyerek kendi çıkarlarına göre dünyada kamuoyu oluşturmak isteyenler cehalet ve fakr u zaruretten kaynaklanan bu zaafları görmüş, belli senaryolar hazırlamış ve neticede müsait insanları ya aldatmak ya da ilaçlarla robotlaştırmak suretiyle bu senaryolarda figüran olarak kullanmışlardır. Evet, ihmal edilmiş, cehalete mahkûm bırakılmış nesilleri kullanıp kitleleri aldatmışlardır. Aldanmamanın yolu ise bağışıklık sisteminizi güçlü tutmaktan geçer. Eğer mukavemet sisteminiz güçlü ise bünyeye girecek virüs ve mikropların hepsinin hakkından gelebilirsiniz. Fakat bünyenin bağışıklık sistemi zaafa uğradığında başkaları sürekli virüs enjekte edip bünyeyi yere sermek ister ve siz de buna engel olamazsınız.

Küçülüp büzüşen günümüz dünyasında, Allah Resûlü’nün yoluna tâbi olan Müslümanların çok daha akıllıca hareket etmeleri, her adımı düşünerek atmaları, bir söz söylemeden önce o sözün nereye gideceğini ve karşı tarafta nasıl bir his uyandıracağını hesap etmeleri gerekir. Hele bulunduğu konum itibarıyla bir heyeti temsil eden insanların bu konuda daha hassas davranmaları önem arz etmektedir. Zira onların yapacağı bir hatanın cezasını, temsil ettikleri heyetin bütünü çeker. Mesela sıradan bir insanın ağzından, “Falanlar sizin caminize karşı şöyle bir saygısızlıkta bulundular. Siz de gidin ve onlara zarar verin.” cümlesi çıktığında kimse buna iltifat etmez. Fakat kendini dinletebilecek bir sergerdan tarafından böyle bir söz söylendiğinde, bu dikkate alınır ve tamiri çok zor tahribatlara sebebiyet verir. Evet, şecaat ve cesaretin yanında ilim, hikmet, basiret ve firaset yoksa bu, insanı öyle bir cinnete sevk eder ki yapılan yanlışlıkların tamir edilmesi, üstesinden gelinmesi mümkün olmaz. Bu itibarla maruz kaldığımız felaketlerde sadece karşı tarafı suçlamak doğru değildir. Aslında İslam’ın güzelliklerinin yaşanmasını ve görülmesini istemeyen hasım cephe, bu tür tuzak ve ayak oyunlarını İslam’ın ilk dönemlerinden itibaren hayata geçirmek istemiştir. Ancak Raşit Halifeler ve onları örnek alan basiretli idareciler buna fırsat vermemişlerdir. Ne var ki bilhassa son iki üç asırdan beri yabancı unsurlar içimizden müsait bir kısım fıtratları figüre edip kullanmaya muvaffak olmuş, maalesef İslam’ın o parlak çehresini karartmışlardır. Denilebilir ki İslam’ın hiçbir döneminde, günümüzde güya din adına gerçekleştirilen vahşete benzer bir vahşet yaşanmamıştır. Belki bir dönemde Muvahhidîn, bir dönemde Karmatîler ve başka bir dönemde de kendilerini Bâtınîliğe salmış bazı insanlar bu tür canavarlıklara teşebbüs etmişlerdir. Fakat onlar bile canlı bomba olmamış, kadın, yaşlı, çoluk çocuk demeden toplu katliamlara yol açacak intihar eylemleri gerçekleştirmemişlerdir.

Mümince Mücadele Tarzı

Yeri gelmişken burada bir hatıramı nakletmek istiyorum: Ziyaretime gelen bir misafir, İslamofobiden bahsederek Batılıların Müslümanlara bir canavar nazarıyla baktıklarını ifade etmiş ve onların karikatürlerinde, gazetelerinde ve televizyonlarında İslam aleyhine yayın yaptıklarını anlatmıştı. Ben de Batılılar bir yerde İslam aleyhine saldırıda bulununca, maalesef içimizde hissî hareket eden bazı kimselerin aynıyla mukabelede bulunma gibi İslam’la telif edilemeyecek davranışlar sergilediğini, bu yüzden kendimizi tamamen aklamanın doğru olmadığını anlattım. Bu, onun hiç beklemediği ve şaşırdığı bir cevap olsa da inkâr edilemez bir gerçekti. Hâlbuki yapılan kötülüklere mukabelede bulunurken biz, bize yakışan şekilde davranmalı, mümine yakışır bir mücadele tavrı geliştirmeliydik. Aksi takdirde yapılan yanlışlıklar yeryüzündeki tüm Müslümanları zor bir durumda bırakmaktadır. Çünkü bu tür hareketler belli odakların eline Müslümanlar aleyhine kullanacakları malzeme vermektedir. Yapılması gerekli olan şey ise üslubumuzu namusumuz bilerek dinin temel esaslarına bağlılık içinde saldırıları bertaraf etmektir.

Vahşet İrtikâp Edenlerin Müslümanlıktan Nasibi Yoktur

Sertlikle ve kaba kuvvetle, şiddet ve hiddetle dinin sevdirildiği, insanların İslam’a ısındırıldığı nerede görülmüştür? Bildiğiniz üzere dinin tarifi yapılırken şu ifadelere yer verilir: اَلدِّينُ وَضْعٌ إلٰهِيٌّ سَائِقٌ لِذَوِي الْعُقُولِ بِاخْتِيَارِهِمُ الْمَحْمُودِ إلَى الْخَيْرِ بِالذَّاتِ “Din, Allah tarafından vazedilmiş öyle bir sistemler mecmuasıdır ki akıl sahiplerini bizzat kendi hür iradeleriyle hayra sevk eder.”6 Bana göre din adına yapılan böyle bir tarif en ileri demokrasilerden bile daha ileri bir mülahazadır. Çünkü insanın iradesini esas almakta, onu kendi hür iradesiyle baş başa bırakmaktadır. İslam’a göre insan, yaratılışı itibarıyla kerimdir, kadirşinastır. Din doğru temsil edilebilir ve onun, insanın geleceği adına vadettiği güzellikler ortaya konulabilirse insanlar zaten tercihlerini o istikamette kullanacaklardır.

Evet, eğer siz dinin güzelliklerini gösterir, sevdirir ve içlerde ona karşı bir iştiyak hâsıl ederseniz insanlar da hür iradeleriyle onu seçerler. İsteyen, istediği dini seçme hürriyetine sahiptir. Önemli olan temsilin güzelliğidir. Bildiğiniz gibi İnsanlığın İftihar Tablosu’nun o müthiş tebliğ enginliğinden geri kalmayan ve onunla at başı giden diğer bir yanı da O’nun temsilidir. O (sallallahu aleyhi ve sellem), dediği her şeyi milimi milimine yaşamış ve böylece gönüllere taht kurmuştur.

Aslında O’nun ümmeti olarak bir zamanlar biz de böyle idik. Ne var ki son bir iki asırdan beri birileri bizim genlerimizi bozdu. Ve maalesef bazıları, hem de din adına, nice mesâvî irtikâp etti (kötülükler yaptı, günah işledi). Hâlbuki vahşet irtikâp eden insanların Müslümanlıktan nasipleri yoktur. Daha önce de değişik vesilelerle ifade edildiği gibi terörist Müslüman olamayacağı gibi Müslüman da terörist olamaz. Müslümanların içinden terörist çıksa bile, böyle bir kişi Müslümanlığa ait vasıflarını kaybetmiş demektir. Böyle birine kesinlikle sağlam bir Müslüman denemez. Nasıl denebilir ki! Savaşın bile belli kuralları vardır. Efendimiz’in (sallallahu aleyhi ve sellem) bir orduyu uğurlarken ifade buyurduğu gibi dinimiz kadınlara, çocuklara, mabetlere sığınmış insanlara ilişilmesini yasaklamıştır.7 Dolayısıyla günümüzde din adına işlenen bu cinayetlerle Kur’ân ve Sünnet’in ortaya koyduğu disiplinleri telif etmek mümkün değildir.

Hâsılı bize düşen; dinin doğru temsil edilmesinin yanında herkese karşı saygılı olmak ve her anlayışı hoşgörüyle karşılamaktır. Zira başkalarına kendi sistemini dayatma dinin ruhuna zıttır. Topla, tüfekle, şiddet, hiddet ve kaba kuvvetle insanların üzerine gitmenin, kendince savaş ilan ederek gidip bir alışveriş merkezini işgal etmenin, masum insanları rehin almanın Müslümanlıkla telif edilebilir bir yanı yoktur. Barış ve esenlik dinine mensup olan bizler, aynıyla mukabelede bulunmayı zalimce bir kaide kabul ediyor ve insanca davranmayı her hâlükârda vahşice hareket etmeye tercih ediyoruz. Zaten inanan, gönlü imana ermiş bir kimse bu tür davranışlara tenezzül edecek kadar aşağılara düşmez/düşemez.

Cenab-ı Hak gönüllerimizi hikmetiyle mamur kılsın. Murad-ı sübhanîsine ters gelen bütün aykırılıklardan bizleri masun ve mahfuz buyursun! Peygamber yolunda olmayı, O’nun yolunda yaşayanların yolunda yaşamayı cümlemize nasip ve müyesser eylesin!

Notes

  1. Note 1.
    İbn Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye, 2/218; İbn Kesîr, el-Bidâye ve’n-nihâye, 3/95.
    ↩
  2. Note 2.
    Buhârî, enbiyâ 54; Müslim, cihad 105.
    ↩
  3. Note 3.
    Kehf Sûresi, 18/6.
    ↩
  4. Note 4.
    el-Merginânî, el-Hidâye 2/170-171; el-Kâsânî, Bedâiu’s-Sanâî’ 7/140-142.
    ↩
  5. Note 5.
    İbn Hişâm, es-Sîratü’n-nebeviyye, 5/74; el-Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, 9/118.
    ↩
  6. Note 6.
    Abdülaziz el-Buhârî, Keşfü’l-esrâr, 1/13.
    ↩
  7. Note 7.
    Müslim, cihad 3; Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned 1/300.
    ↩